अथात् उदरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāt udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·4·4.17
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 4.17
सर्वमेवोदरमतिमात्रदोषसञ्चयानुबन्धेन स्रोतोमुखनिरोधाद्व्याकुलानिलतया यत् प्रजायते तस्मादभीक्ष्णमुदरी विरेचनान्युपयुञ्जीत। मूत्रक्षीरान्यतरयुक्तमेरण्डतैलमहरहर्मासमेकं द्वौ वा क्षीराहारो वा गव्यं वा माहिषं वा मूत्रम्। उष्ट्रीक्षीरवृत्तिर्वा स्यात्॥
sarvamevodaramatimātradoṣasañcayānubandhena srotomukhanirodhādvyākulānilatayā yat prajāyate tasmādabhīkṣṇamudarī virecanānyupayuñjīta| mūtrakṣīrānyatarayuktameraṇḍatailamaharaharmāsamekaṃ dvau vā kṣīrāhāro vā gavyaṃ vā māhiṣaṃ vā mūtram| uṣṭrīkṣīravṛttirvā syāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोफशूलानाहतृण्मूर्च्छापरीतो विशेषेण पयोऽनुपानं गोमूत्रेण प्राणदां पिबेत्। पिप्पलीसहस्रं वा स्नुहीक्षीरभावितं सेवेत। तद्भावितेन वा कृष्णाभयाचूर्णेन कासरम्। सैन्धवाजमोदयुक्तं वा नैम्बं तैलम्। अथवार्द्रकरसानुविद्धम्। सिद्धं वा॥
śophaśūlānāhatṛṇmūrcchāparīto viśeṣeṇa payo'nupānaṃ gomūtreṇa prāṇadāṃ pibet| pippalīsahasraṃ vā snuhīkṣīrabhāvitaṃ seveta| tadbhāvitena vā kṛṣṇābhayācūrṇena kāsaram| saindhavājamodayuktaṃ vā naimbaṃ tailam| athavārdrakarasānuviddham| siddhaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरीतकीचूर्णप्रस्थयुक्तमाढकं घृतस्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्य सुगुप्तं यवपल्ले मासं स्थापयेत्। ततश्चोद् वृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लदधिप्रतीवापं विपाचयेत्॥
harītakīcūrṇaprasthayuktamāḍhakaṃ ghṛtasyāṅgāreṣvabhivilāpya khajenābhimathya suguptaṃ yavapalle māsaṃ sthāpayet| tataścod vṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhipratīvāpaṃ vipācayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवा गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपाच्य शीतीभूतमभिमथ्य तं नवनीतं महावृक्षक्षीरेणैव सह साधयेत्॥
athavā gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipācya śītībhūtamabhimathya taṃ navanītaṃ mahāvṛkṣakṣīreṇaiva saha sādhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवा चविकाचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवाविडङ्गत्रिफलाकटुरोहिणीद्विहरिद्राशाङ्खिनीत्रिवृद्दीप्यकानर्धकार्षिकान् राजवृक्षफलमज्जाद्विपलं महावृक्षक्षीरद्विपलं गोमूत्रक्षीरघृतत्रिकुडवं चैकध्यं पाचयेत्। विद्रध्यष्ठीलानाहकुष्ठोन्मादापस्मारान्निघ्नन्ति॥
athavā cavikācitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivāviḍaṅgatriphalākaṭurohiṇīdviharidrāśāṅkhinītrivṛddīpyakānardhakārṣikān rājavṛkṣaphalamajjādvipalaṃ mahāvṛkṣakṣīradvipalaṃ gomūtrakṣīraghṛtatrikuḍavaṃ caikadhyaṃ pācayet| vidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmārānnighnanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावशूकपञ्चकोलकषट्पलेन वा मस्तुदशमूलक्वाथाढकद्वयेन च सिद्धं सर्पिःप्रस्थं प्रयोजयेत्॥
yāvaśūkapañcakolakaṣaṭpalena vā mastudaśamūlakvāthāḍhakadvayena ca siddhaṃ sarpiḥprasthaṃ prayojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवकोलकुलत्थपञ्चमूलकषायेण वा सुरासौवीरकयुक्तं सर्पिः॥
yavakolakulatthapañcamūlakaṣāyeṇa vā surāsauvīrakayuktaṃ sarpiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिष्पानस्रस्ते च दोषे बलवान् विरेचनार्थं मूत्रासवारिष्टसुराः स्नुहीक्षीरयुक्ताः शीलयेत्। विरेचनद्रव्यकषायं नागरदेवदारुप्रगाढम्। त्रिलवणादिचूर्णं वा द्वित्रिगुणानुलोमनद्रव्यम्॥
sarpiṣpānasraste ca doṣe balavān virecanārthaṃ mūtrāsavāriṣṭasurāḥ snuhīkṣīrayuktāḥ śīlayet| virecanadravyakaṣāyaṃ nāgaradevadārupragāḍham| trilavaṇādicūrṇaṃ vā dvitriguṇānulomanadravyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटोलमूलरजनीविडङ्गत्रिफलाः कर्षांशाः। कम्पिल्लकनीलिनीफलत्रिवृतानां क्रमाद् द्वित्रिचतुर्भिः कर्षैर्युक्ताश्चूर्णयित्वा मूत्रेण पिबेत्। जीर्णे च पेयामण्डपो रसाशी वा स्यात्। ततः षड्रात्रं सव्योषेण पयसाश्नीयात्। ततः सप्तमेऽहनि पुनश्चूर्णं पिबेत्। अनेन विधिना चूर्णमिदमुदराणि जातोदकान्यपि निबर्हयति। गुल्मभेदनानि च प्रयुञ्जीत॥
paṭolamūlarajanīviḍaṅgatriphalāḥ karṣāṃśāḥ| kampillakanīlinīphalatrivṛtānāṃ kramād dvitricaturbhiḥ karṣairyuktāścūrṇayitvā mūtreṇa pibet| jīrṇe ca peyāmaṇḍapo rasāśī vā syāt| tataḥ ṣaḍrātraṃ savyoṣeṇa payasāśnīyāt| tataḥ saptame'hani punaścūrṇaṃ pibet| anena vidhinā cūrṇamidamudarāṇi jātodakānyapi nibarhayati| gulmabhedanāni ca prayuñjīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वमनविरेचनशिरोविरेचनवत्सकादिवचाहरिद्रादिवर्गद्रव्याणि पृथक्पालिकानि सूक्ष्मकल्कीकृतानि लवणानि च वज्रवृक्षक्षीरप्रस्थं च प्रक्षिप्य मूत्रगणे मृद्वग्निना घट्टयन् पाचयेत्। अविदग्धकल्कं च तत्सिद्धमवतार्य शीतीभूतमङ्गुष्ठमात्रां गुटिकां वर्तयित्वा यथाबलं त्रिचतुरो मासानुपयोजयेत्। एषा मूत्रवर्तिर्महारोगश्वासकासपीनसप्रसेकश्वयथुगुल्मपाण्डुकृमिकोष्ठारोचकाविपाकोदावर्तेषु परममगदम्॥
vamanavirecanaśirovirecanavatsakādivacāharidrādivargadravyāṇi pṛthakpālikāni sūkṣmakalkīkṛtāni lavaṇāni ca vajravṛkṣakṣīraprasthaṃ ca prakṣipya mūtragaṇe mṛdvagninā ghaṭṭayan pācayet| avidagdhakalkaṃ ca tatsiddhamavatārya śītībhūtamaṅguṣṭhamātrāṃ guṭikāṃ vartayitvā yathābalaṃ tricaturo māsānupayojayet| eṣā mūtravartirmahārogaśvāsakāsapīnasaprasekaśvayathugulmapāṇḍukṛmikoṣṭhārocakāvipākodāvarteṣu paramamagadam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतविरेचनश्च क्षामदेहोऽन्तरान्तरा क्षीरमौष्ट्रकं गव्यमाजं वा व्योषयुक्तं शीलयेत्। दोषशेषविजयाय च शीलयेच्चविकानागरं क्षीरेण पिष्टम्। सुरदारुचित्रकं वा सुरङ्गां वा पुनर्नवं वा त्रिफलादन्तीरौहीतकनिर्यूहं वा व्योषक्षारोपेतं तत् स्नुहीक्षीरघृतयुक्तम्॥
kṛtavirecanaśca kṣāmadeho'ntarāntarā kṣīramauṣṭrakaṃ gavyamājaṃ vā vyoṣayuktaṃ śīlayet| doṣaśeṣavijayāya ca śīlayeccavikānāgaraṃ kṣīreṇa piṣṭam| suradārucitrakaṃ vā suraṅgāṃ vā punarnavaṃ vā triphalādantīrauhītakaniryūhaṃ vā vyoṣakṣāropetaṃ tat snuhīkṣīraghṛtayuktam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुराणमन्नं तक्रमरिष्टांश्च तांस्तान् क्षीरं च दन्तीचित्रकविडङ्गचविकात्रिकटुकोपेतम्। तुल्यार्द्रकरसं वा क्षीरं शीलयेत्। पिप्पलीवर्धमानां वा सेवेत। शिलाजतु वा क्षीराशी गुग्गुलुं वा। पुनः पुनश्च स्नेहयेद्विरेचयेच्च। आत्ययिकांस्तु स्नेहविरेकैरेवोपक्रमेत। सलिलं तु वर्जयेत्। आनाहोदावर्तयोर्यथास्वं प्रतिकुर्वीत॥
purāṇamannaṃ takramariṣṭāṃśca tāṃstān kṣīraṃ ca dantīcitrakaviḍaṅgacavikātrikaṭukopetam| tulyārdrakarasaṃ vā kṣīraṃ śīlayet| pippalīvardhamānāṃ vā seveta| śilājatu vā kṣīrāśī gugguluṃ vā| punaḥ punaśca snehayedvirecayecca| ātyayikāṃstu snehavirekairevopakrameta| salilaṃ tu varjayet| ānāhodāvartayoryathāsvaṃ pratikurvīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातकृतेषु पार्श्वशूलोपस्तम्भहृद्ग्रहेषु बिल्वक्षाराम्भसा तैलं पाचयेत्। स्योनाकाग्निमन्थतिलकुन्तलकदल्यपामार्गान्यतमक्षारेण वा विपक्वं तैलम्॥
vātakṛteṣu pārśvaśūlopastambhahṛdgraheṣu bilvakṣārāmbhasā tailaṃ pācayet| syonākāgnimanthatilakuntalakadalyapāmārgānyatamakṣāreṇa vā vipakvaṃ tailam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफे पित्ते वा वातेनावृते ताभ्यां वा वाते बलवान् वातगुल्मोक्तक्रमेणैरण्डतैलं पिबेत्॥
kaphe pitte vā vātenāvṛte tābhyāṃ vā vāte balavān vātagulmoktakrameṇairaṇḍatailaṃ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिम्पेच्च जठरमुदरिणां शिग्रुपलाशार्काश्वकर्णगजपिप्पलीदेवदारुभिर्मूत्रपिष्टैः सुखोष्णैः। वृश्चिकालीकुष्ठषड्ग्रन्थाद्विपुनर्नवधान्यनागरपञ्चमूलक्वाथैर्मूत्रैश्च परिषेचयेत्। प्रततमेव च स्वेदयेत्॥
limpecca jaṭharamudariṇāṃ śigrupalāśārkāśvakarṇagajapippalīdevadārubhirmūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiḥ| vṛścikālīkuṣṭhaṣaḍgranthādvipunarnavadhānyanāgarapañcamūlakvāthairmūtraiśca pariṣecayet| pratatameva ca svedayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरिक्तस्य चास्य सदा म्लानमुदरं साल्वलादिभिरुपनद्धं घनेन वाससा वेष्टयेत्। एवमेनमनवकाशो वायुर्न पुनराध्मापयति। तथापि पुनः सुविरिक्तस्याध्मानेऽम्ललवणान् सुस्निग्धान् निरूहान् दद्यात्। सोपस्तम्भे तु वायौ तीक्ष्णोष्णान्॥
viriktasya cāsya sadā mlānamudaraṃ sālvalādibhirupanaddhaṃ ghanena vāsasā veṣṭayet| evamenamanavakāśo vāyurna punarādhmāpayati| tathāpi punaḥ suviriktasyādhmāne'mlalavaṇān susnigdhān nirūhān dadyāt| sopastambhe tu vāyau tīkṣṇoṣṇān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वातोदरिणं विदार्यादिसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्वेदिताङ्गं तिल्वकघृतेन बहुशोऽनुलोमयेत्। कृतायां च संसर्ग्यां बलार्थं क्षीरमवचारयेत्। निवर्तयेच्च प्रागुत्क्लेशात् क्रमेण। ततो यूषरसादिभिर्मन्दाम्ललवणैः समिद्धानलमुदावर्तिनं पुनः स्निग्धस्विन्नमास्थापयेद्विदार्यादिक्वाथेन चित्राफलतैलप्रगाढेन तीक्ष्णोष्णाधोभागिकद्रव्ययुक्तेन वा दाशमूलिकेन॥
atha vātodariṇaṃ vidāryādisiddhena sarpiṣopasnehya sveditāṅgaṃ tilvakaghṛtena bahuśo'nulomayet| kṛtāyāṃ ca saṃsargyāṃ balārthaṃ kṣīramavacārayet| nivartayecca prāgutkleśāt krameṇa| tato yūṣarasādibhirmandāmlalavaṇaiḥ samiddhānalamudāvartinaṃ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayedvidāryādikvāthena citrāphalatailapragāḍhena tīkṣṇoṣṇādhobhāgikadravyayuktena vā dāśamūlikena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्ताग्निं च बद्धमलमस्थिसन्धित्रिकपार्श्वादिशूलस्फुरणाक्षेपयुक्तं रूक्षमनुवासयेद्वातहराम्लसिद्धाभ्यां तिलोरुबूकतैलाभ्याम्। भोजयेच्चैनं जाङ्गलरसेन विदार्यादिशृतेन वा पयसा॥
dīptāgniṃ ca baddhamalamasthisandhitrikapārśvādiśūlasphuraṇākṣepayuktaṃ rūkṣamanuvāsayedvātaharāmlasiddhābhyāṃ tilorubūkatailābhyām| bhojayeccainaṃ jāṅgalarasena vidāryādiśṛtena vā payasā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरलमधुशिग्रुमूलकबीजस्नेहाश्च पानाभ्यञ्जनेन शूलघ्नाः। स्वेदयेच्चाभीक्ष्णं जठरम्॥
saralamadhuśigrumūlakabījasnehāśca pānābhyañjanena śūlaghnāḥ| svedayeccābhīkṣṇaṃ jaṭharam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविरेच्यस्य तु पयःसर्पिर्यूषरसबस्त्यभ्यङ्गसमभक्तौषधैः संशमयेत्॥
avirecyasya tu payaḥsarpiryūṣarasabastyabhyaṅgasamabhaktauṣadhaiḥ saṃśamayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तोदरिणं मधुरविपक्वेन सर्पिषोपस्नेह्य श्यामात्रिवृत्त्रिफलाविपक्वेनानुलोम्यैनं मधुघृतसिताढ्येन न्यग्रोधादिनिर्यूहेणास्थापयेदनुवासयेच्च॥
pittodariṇaṃ madhuravipakvena sarpiṣopasnehya śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomyainaṃ madhughṛtasitāḍhyena nyagrodhādiniryūheṇāsthāpayedanuvāsayecca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्बलं तु प्रागेवानुवास्य क्षीरबस्तिभिः शोधयेत्॥
durbalaṃ tu prāgevānuvāsya kṣīrabastibhiḥ śodhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सञ्जातबलाग्निं च स्निग्धं पुनःक्षीरेण सत्रिवृत्ककेनोरुबूकशृतेन वा। सातलात्रायमाणाभ्यां वारग्वन्धेन वा सश्लेष्मणि पित्ते समूत्रेण सवाते तिक्तघृतान्वितेन पयसा पुनःपुनर्विरेचयेत् बस्तिकर्म चाचरेत्॥
sañjātabalāgniṃ ca snigdhaṃ punaḥkṣīreṇa satrivṛtkakenorubūkaśṛtena vā| sātalātrāyamāṇābhyāṃ vāragvandhena vā saśleṣmaṇi pitte samūtreṇa savāte tiktaghṛtānvitena payasā punaḥpunarvirecayet bastikarma cācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिरेव क्षीरैर्विदार्यादिशृतेन वा भोजयेत्। पायसेन चोपनाहयेदुदरम्॥
ebhireva kṣīrairvidāryādiśṛtena vā bhojayet| pāyasena copanāhayedudaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेष्मोदरिणं वत्सकादिसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्नुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य कटुक्षारयुक्तैः कफहरैराहारैः संसर्ज्य त्रिकटुमूत्रतैलप्रगाढेन मुष्ककादिक्वाथेनास्थापयेदनुवासयेच्च। कुलत्थयूषेण व्योषवता क्षीरेण वा भोजयेत्। स्त्यानकफोदरं क्षारमरिष्टांश्च तीक्ष्णान् पाययेत्। सततं च स्वेदयेत्। किण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैर्जठरमुपनाहयेत्॥
śleṣmodariṇaṃ vatsakādisiddhena sarpiṣopasnehya snuhīkṣīravipakvenānulomya kaṭukṣārayuktaiḥ kaphaharairāhāraiḥ saṃsarjya trikaṭumūtratailapragāḍhena muṣkakādikvāthenāsthāpayedanuvāsayecca| kulatthayūṣeṇa vyoṣavatā kṣīreṇa vā bhojayet| styānakaphodaraṃ kṣāramariṣṭāṃśca tīkṣṇān pāyayet| satataṃ ca svedayet| kiṇvasarṣapamūlakabījakalkairjaṭharamupanāhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सान्निपातिकमुदरं प्रत्याख्याय चिकित्सेत्। सर्वमेवेत्येके सर्वस्य सर्वात्मकत्वात् कृच्छ्रतमत्वाच्च। दोषोद्रेकतस्तु प्रतिकुर्वीत॥
sānnipātikamudaraṃ pratyākhyāya cikitset| sarvamevetyeke sarvasya sarvātmakatvāt kṛcchratamatvācca| doṣodrekatastu pratikurvīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तलाशङ्खिनीनिर्याससिद्धेन च सर्पिषा विरेचयेन्मासमर्धमासं वा। महावृक्षक्षीरमूत्रसिद्धेन वा॥
saptalāśaṅkhinīniryāsasiddhena ca sarpiṣā virecayenmāsamardhamāsaṃ vā| mahāvṛkṣakṣīramūtrasiddhena vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथावाजगन्धाजशृङ्गीदन्तीद्रवन्तीस्वादुकण्टकपुनर्नवाझरसीवृश्चिकालीमूषिकपर्णीमहासहाक्षुद्रसहावृक्षादिनीभार्ङ्गीगृध्रनखीतण्डुलीयकदाडिममातुलुङ्गमूलक्वाथेन मदनफलैलाकुष्ठकुटिलरास्नाकल्कगोमूत्रसंसृष्टेन सैन्धवलवणितेनस्निग्धेनास्थापयेत्॥
athāvājagandhājaśṛṅgīdantīdravantīsvādukaṇṭakapunarnavājharasīvṛścikālīmūṣikaparṇīmahāsahākṣudrasahāvṛkṣādinībhārṅgīgṛdhranakhītaṇḍulīyakadāḍimamātuluṅgamūlakvāthena madanaphalailākuṣṭhakuṭilarāsnākalkagomūtrasaṃsṛṣṭena saindhavalavaṇitenasnigdhenāsthāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा चानुपशाम्यति निचयात्मके सर्वत्र च जठरे ज्ञातीनाश्राव्य मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत्। पानभोजनेषु वा विषं निक्षिपेत्। इक्षुगण्डिकां वा भक्षयेत् कृष्णसर्पेण दंशयित्वा वल्लीफलानि वा मूलकं वा॥
tathā cānupaśāmyati nicayātmake sarvatra ca jaṭhare jñātīnāśrāvya madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet| pānabhojaneṣu vā viṣaṃ nikṣipet| ikṣugaṇḍikāṃ vā bhakṣayet kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā vallīphalāni vā mūlakaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ह्यस्य दोषसङ्घातः स्थिरो लीन उन्मार्गगो विषेणाशु प्रमाथिना विभिन्नो बहिः प्रवर्तते। तेनागदतां व्रजति। भवान्तरं वा॥
evaṃ hyasya doṣasaṅghātaḥ sthiro līna unmārgago viṣeṇāśu pramāthinā vibhinno bahiḥ pravartate| tenāgadatāṃ vrajati| bhavāntaraṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृतदोषं च शीताम्बुपरिषिक्तं क्षीरयवागूं पाययेत्। ततस्त्रिवृद्वास्तुकमण्डूकपर्णीकालशाकयवशाकानामन्य तमं स्वरससाधितमनम्ललवणस्नेहं स्विन्नास्स्विन्नमनन्नभुङ्मासमेकमश्नीयात्। तत्स्वरसमेव च तृषितः पिबेत्। ततः शाकैर्निर्हृते दोषे परतो दुर्बलाय कारभं क्षीरं प्रयुञ्जीत॥
hṛtadoṣaṃ ca śītāmbupariṣiktaṃ kṣīrayavāgūṃ pāyayet| tatastrivṛdvāstukamaṇḍūkaparṇīkālaśākayavaśākānāmanya tamaṃ svarasasādhitamanamlalavaṇasnehaṃ svinnāssvinnamanannabhuṅmāsamekamaśnīyāt| tatsvarasameva ca tṛṣitaḥ pibet| tataḥ śākairnirhṛte doṣe parato durbalāya kārabhaṃ kṣīraṃ prayuñjīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्लीहोदरे यथादोषमुपस्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ सिरां विध्येत्। रुधिरस्यन्दनार्थं च पाणिना प्लीहानं विमर्दयेत्। पुनश्च स्नेहपीतं विशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिक्षारं पयसा पाययेत् हिङ्गु सुवर्चिकां वा। पलाशक्षारोदकेन वा यवक्षारम्॥
plīhodare yathādoṣamupasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāmabāhau sirāṃ vidhyet| rudhirasyandanārthaṃ ca pāṇinā plīhānaṃ vimardayet| punaśca snehapītaṃ viśuddhadehaṃ samudraśuktikṣāraṃ payasā pāyayet hiṅgu suvarcikāṃ vā| palāśakṣārodakena vā yavakṣāram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारिजातकेक्ष्वाक्वपामार्गक्षारं वा तैलसंसृष्टम्। सौभञ्जनकनिर्यूहं वा पिप्पलीचित्रकसैन्धवचूर्णयुक्तम्। अम्लस्रुतं वा बिडमागधिकाढ्यं पूतिकरञ्जक्षारम्। अग्निसादे तु त्रिलवणादिं क्षारानरिष्टांश्च पिबेत्। घृतं षट्पलं महाषट्पलं रोहीतकषट्पलं वा॥
pārijātakekṣvākvapāmārgakṣāraṃ vā tailasaṃsṛṣṭam| saubhañjanakaniryūhaṃ vā pippalīcitrakasaindhavacūrṇayuktam| amlasrutaṃ vā biḍamāgadhikāḍhyaṃ pūtikarañjakṣāram| agnisāde tu trilavaṇādiṃ kṣārānariṣṭāṃśca pibet| ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ mahāṣaṭpalaṃ rohītakaṣaṭpalaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोहीतकत्वक्पलानि पञ्चविंशतिं कोलप्रस्थद्वयं च तोये क्वाथयेत् तेन क्वाथेन तथा पालिकैः पञ्चकोलकैस्तैः सर्वैश्च तुल्यया रोहीतकत्वचा कल्कीकृतैर्घृतप्रस्थं साधयेत्। तत् परं प्लीहहितम्॥
rohītakatvakpalāni pañcaviṃśatiṃ kolaprasthadvayaṃ ca toye kvāthayet tena kvāthena tathā pālikaiḥ pañcakolakaistaiḥ sarvaiśca tulyayā rohītakatvacā kalkīkṛtairghṛtaprasthaṃ sādhayet| tat paraṃ plīhahitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोहीतकलताः खण्डशः कल्पिताः हरीतकीश्च तोये गोमूत्रे वा सप्तरात्रमासुनुयात्। स रसः प्लीहगुल्मोदरकृमिमेहकामलार्शांसि साधयति। एवमनुपशाम्यत्यप्राप्तपिच्छोदके वातकफोल्बणे गुल्मविधिनाग्निकर्म कुर्यात्॥
rohītakalatāḥ khaṇḍaśaḥ kalpitāḥ harītakīśca toye gomūtre vā saptarātramāsunuyāt| sa rasaḥ plīhagulmodarakṛmimehakāmalārśāṃsi sādhayati| evamanupaśāmyatyaprāptapicchodake vātakapholbaṇe gulmavidhināgnikarma kuryāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तोल्बणे तु जीवनीयघृतक्षीरबस्तिविरेचनानि प्रयुञ्जीत। पुनःपुनश्च रुधिरमवसेचयेत्। यकृदाख्येऽप्ययमेव क्रियाविभागः॥
pittolbaṇe tu jīvanīyaghṛtakṣīrabastivirecanāni prayuñjīta| punaḥpunaśca rudhiramavasecayet| yakṛdākhye'pyayameva kriyāvibhāgaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्धोदरे स्विन्नाय सतैललवणमूत्रं तीक्ष्णं निरूहमनुवासनं च दद्यात्। स्रंसनानि चान्नान्युदावर्तहराणि च तीक्ष्णं च विरेचनं यच्च किञ्चिद्वातघ्नम्॥
baddhodare svinnāya satailalavaṇamūtraṃ tīkṣṇaṃ nirūhamanuvāsanaṃ ca dadyāt| sraṃsanāni cānnānyudāvartaharāṇi ca tīkṣṇaṃ ca virecanaṃ yacca kiñcidvātaghnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिद्रोदरे स्वेदवर्ज्यं कफोदरवदाचरेत्। दकोदरेतु पूर्वमुदकदोषहरणार्थं रूक्षतीक्ष्णौषधान् समूत्रान्निर्यूहचूर्णक्षारान् कफघ्नानि दीपनीयानि चान्नपानानि योजयेत्॥
chidrodare svedavarjyaṃ kaphodaravadācaret| dakodaretu pūrvamudakadoṣaharaṇārthaṃ rūkṣatīkṣṇauṣadhān samūtrānniryūhacūrṇakṣārān kaphaghnāni dīpanīyāni cānnapānāni yojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमसिद्धौ बद्धच्छिद्रदकोदरेष्वश्मर्यामिव सुहृदां प्रकाश्य शस्त्रमवचारयेत्। तत्र बद्धच्छिद्रोदरयोः स्निग्धस्विन्नस्याधो नाभेश्चतुरङ्गुलानि वामतोऽपहायोदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमान्त्राणि निष्कास्य निरीक्ष्य बद्धगुदोदरस्यान्त्रप्रतिरोधकरं बालं मलोपलेपमश्मानं चापहरेत्। परिस्राविणि शल्यमुद्धृत्यान्त्रपरिस्रावं विशोध्य तच्छिद्रं मर्कोटकैर्दंशयेत्। लग्नेषु च शिरस्सु कायमपनयेत्। ततो मधुघृताभ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत्। यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदा व्रणमभिलिप्य बध्नीयात्। अथ निवातमागारं प्रवेश्य क्षीरवृत्तिं स्नेहद्रोण्यां वासयेत्॥
evamasiddhau baddhacchidradakodareṣvaśmaryāmiva suhṛdāṃ prakāśya śastramavacārayet| tatra baddhacchidrodarayoḥ snigdhasvinnasyādho nābheścaturaṅgulāni vāmato'pahāyodaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamāntrāṇi niṣkāsya nirīkṣya baddhagudodarasyāntrapratirodhakaraṃ bālaṃ malopalepamaśmānaṃ cāpaharet| parisrāviṇi śalyamuddhṛtyāntraparisrāvaṃ viśodhya tacchidraṃ markoṭakairdaṃśayet| lagneṣu ca śirassu kāyamapanayet| tato madhughṛtābhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇamudarasya sīvyet| yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā vraṇamabhilipya badhnīyāt| atha nivātamāgāraṃ praveśya kṣīravṛttiṃ snehadroṇyāṃ vāsayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दकोदरे सवषु च जातोदकेषु जठरेषु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्याप्तैः परिगृहीतस्याकक्ष्यातः पटवेष्टितोदरस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरमात्रमवगाढं विध्वा नाडीं निधाय दोषोदकमर्धमात्रमवसिञ्चेत्। ततोनाडीमुद्धृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धनेनोपचरेत्॥
dakodare savaṣu ca jātodakeṣu jaṭhareṣu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasyāptaiḥ parigṛhītasyākakṣyātaḥ paṭaveṣṭitodarasyādho nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātramavagāḍhaṃ vidhvā nāḍīṃ nidhāya doṣodakamardhamātramavasiñcet| tatonāḍīmuddhṛtya tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhanenopacaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहसा सर्वस्निम् विस्राविते तृष्णा ज्वरोऽङ्गमर्दोऽतीसारः श्वासः कासः पाददाहो वा जायते। पूर्यते च सुतराम्। अतस्तृतीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरं कृत्वा दोषोदकमल्पशो विस्रावयेत्। निस्रुते च दोषोदके विमृद्योदरमाविककौशेयचर्मणामन्यतरेण गाढतरं वेष्टयेत्। तथा नाध्मापयति वायुः। लङ्घयित्वा च यवागूमल्पस्नेहलवणां मात्रया पाययेत्। ततः परं षण्मासान् क्षीरवृत्तिर्भवेत्। ततो मासत्रयं क्षीरपेयां पिबेत्। अन्यच्च मासत्रयमल्पलवणमल्पक्षीरं श्यामाकं कोरदूषं वा भुञ्जीतेति। भवति चात्र॥
sahasā sarvasnim visrāvite tṛṣṇā jvaro'ṅgamardo'tīsāraḥ śvāsaḥ kāsaḥ pādadāho vā jāyate| pūryate ca sutarām| atastṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantaraṃ kṛtvā doṣodakamalpaśo visrāvayet| nisrute ca doṣodake vimṛdyodaramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatareṇa gāḍhataraṃ veṣṭayet| tathā nādhmāpayati vāyuḥ| laṅghayitvā ca yavāgūmalpasnehalavaṇāṃ mātrayā pāyayet| tataḥ paraṃ ṣaṇmāsān kṣīravṛttirbhavet| tato māsatrayaṃ kṣīrapeyāṃ pibet| anyacca māsatrayamalpalavaṇamalpakṣīraṃ śyāmākaṃ koradūṣaṃ vā bhuñjīteti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयतो वत्सरेणैवं विजयेत जलोदरम्। वर्ज्येषु यन्त्रितो दिष्टे नात्यदिष्टे जितेन्द्रियः॥
prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram| varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वमेवोदरं प्रायो दोषसङ्घातजं यतः। अतो वातादिशमनी क्रिया सर्वत्र शस्यते॥
sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ yataḥ| ato vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वह्निर्मन्दत्वमायाति दोषैः कुक्षौ प्रपूरिते। तस्मात् भोज्यानि योज्यानि दीपनानि लघूनि च॥
vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite| tasmāt bhojyāni yojyāni dīpanāni laghūni ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सपञ्चमूलान्यल्पाम्लपटुस्नेहकटूनि च। भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां च तण्डुलैः॥
sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca| bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम्। पिबेदिक्षुरसं चानु जठराणां निवृत्तये॥
yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram| pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्येषां वातपित्तकफास्तथा। अत्यर्थोष्णाम्ललवणं रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु॥
svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ vātapittakaphāstathā| atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुडं तिलकृतं शाकं वारि पानावगाहयोः। आयासाध्वदिवास्वप्नयानयानानि च त्यजेत्॥
guḍaṃ tilakṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ| āyāsādhvadivāsvapnayānayānāni ca tyajet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नात्यच्छसान्द्रमधुरं पान तक्रं प्रशस्यते। सकणालवणं वाते पित्ते सोषणशर्करम्॥
nātyacchasāndramadhuraṃ pāna takraṃ praśasyate| sakaṇālavaṇaṃ vāte pitte soṣaṇaśarkaram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवनीसैन्धवाजाजीमधुव्योषैः कफोदरे। त्र्यूषणक्षारलवणैः संयुक्तं निचयोदरे॥
yavanīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare| tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyuktaṃ nicayodare||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुतैलवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः। प्लीह्नि बद्धे तु हपुषायवानीपट्वजाजिभिः॥
madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ| plīhni baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृष्णामाक्षिकं छिद्रे व्योषवत्सलिलोदरे। गौरवारोचकानाहमन्दवह्न्यतिसारिणाम्। तक्रं वातकफार्तानाममृतत्वाय कल्पते॥
sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre vyoṣavatsalilodare| gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām| takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोगाणां च सर्वेषामनु क्षीरं प्रयोजयेत्। स्थैर्यकृत् सर्वधातूनां बल्यं दोषानुबन्धहृत्। भेषजापचिताङ्गानां क्षीरमेवामृतायते॥
prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet| sthairyakṛt sarvadhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandhahṛt| bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīramevāmṛtāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.