Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 4.20

अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरूपेष्वेव सर्वविसर्पाणां लङ्घनं रूक्षणं सिरामोक्षणमुल्लेखनं विरेचनं च कुर्यात्। न तु कदाचिदपि स्नेहनम्॥

pūrvarūpeṣveva sarvavisarpāṇāṃ laṅghanaṃ rūkṣaṇaṃ sirāmokṣaṇamullekhanaṃ virecanaṃ ca kuryāt| na tu kadācidapi snehanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरामेषु क्षीणकफेषु च शीतवीर्याणि सर्पींषि तिक्तकत्रायमाणाघृतादीनि पाने दद्यात्। तत्र मदनेन्द्रयवपटोलपिचुमन्दमधुकेक्षुरसान् वमनेऽवचारयेत्। द्राक्षात्रिवृत्त्रिफलात्रायमाणा विरेचने॥

nirāmeṣu kṣīṇakapheṣu ca śītavīryāṇi sarpīṃṣi tiktakatrāyamāṇāghṛtādīni pāne dadyāt| tatra madanendrayavapaṭolapicumandamadhukekṣurasān vamane'vacārayet| drākṣātrivṛttriphalātrāyamāṇā virecane||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुस्तदेवदारुकुष्ठशताह्वावाराहीधान्याककृष्णगन्धावंशार्तगलान् लेपसेकेष्वनिलजे ह्रस्ववढ्रवल्लीकण्टकपञ्चमूलानि च॥

mustadevadārukuṣṭhaśatāhvāvārāhīdhānyākakṛṣṇagandhāvaṃśārtagalān lepasekeṣvanilaje hrasvavaḍhravallīkaṇṭakapañcamūlāni ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ते तु कमलोत्पलशैवालपङ्कदूर्वामृणालशृङ्गाटककशेरुकशर्कराद्रीबेरकुचन्दनमुक्तामणिगैरिकपयस्याप्रपौण्डरीकमधुकपद्मकघृतक्षीराणि न्यग्रोधादिं च॥

pitte tu kamalotpalaśaivālapaṅkadūrvāmṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukaśarkarādrīberakucandanamuktāmaṇigairikapayasyāprapauṇḍarīkamadhukapadmakaghṛtakṣīrāṇi nyagrodhādiṃ ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मण्यजगन्धाश्वगन्धासरलकालकैषिकागरुवोचरास्नावचाशीतशिवेन्द्रवल्लीगोमूत्राणि वरणादिं च संसर्गे यथादोषबलं विकल्पयेत्॥

śleṣmaṇyajagandhāśvagandhāsaralakālakaiṣikāgaruvocarāsnāvacāśītaśivendravallīgomūtrāṇi varaṇādiṃ ca saṃsarge yathādoṣabalaṃ vikalpayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कफस्थानाश्रिते सामे पित्तस्थानगते च रूक्षा विशीताः प्रलेपपरिषेकाः॥

tatra kaphasthānāśrite sāme pittasthānagate ca rūkṣā viśītāḥ pralepapariṣekāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ते तनवः सुशीताः सघृता वस्त्रान्तरिताः क्षणे क्षणे चापनीयान्ये प्रयोज्याः॥

pitte tanavaḥ suśītāḥ saghṛtā vastrāntaritāḥ kṣaṇe kṣaṇe cāpanīyānye prayojyāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्वजेषु यथायथं दोषांश्चिकित्सेत्। विशेषेणाग्निविसर्पे महातिक्तकं पिबेत्। ग्रन्थिविसर्पे रक्तपित्तसंसर्गमवेक्ष्य प्राग्लङ्घनादीनि विरेचनान्तानि शमनानि च योजयेत्। ततो वातश्लेष्महरं कर्म॥

dvandvajeṣu yathāyathaṃ doṣāṃścikitset| viśeṣeṇāgnivisarpe mahātiktakaṃ pibet| granthivisarpe raktapittasaṃsargamavekṣya prāglaṅghanādīni virecanāntāni śamanāni ca yojayet| tato vātaśleṣmaharaṃ karma||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूले च तदा स्निग्धाम्लोष्णाभिरुत्कारिकाभिर्ग्रन्थीनामुपनाहनम्। वातकफविसर्पोक्तैश्च लेपस्तैरेव वा सिद्धेन तैलेन तोयेन वा परिषेकः। लिम्पेद्वा शुष्कमूलकस्य कल्केन नक्तमालत्वचो वा। बिभीतकेन वा विजयाक्षनागबलाग्निमन्थभूर्जग्रन्थिवंशपत्राणां वा॥

śūle ca tadā snigdhāmloṣṇābhirutkārikābhirgranthīnāmupanāhanam| vātakaphavisarpoktaiśca lepastaireva vā siddhena tailena toyena vā pariṣekaḥ| limpedvā śuṣkamūlakasya kalkena naktamālatvaco vā| bibhītakena vā vijayākṣanāgabalāgnimanthabhūrjagranthivaṃśapatrāṇāṃ vā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तीचित्रकमूलत्वक्कासीसार्कस्नुहीक्षीरभल्लातकास्थिभिरुष्णैर्लेपः शिलामपि भिनत्ति। दीर्घकालप्रसक्ते तु ग्रन्थौ त्रिफलां प्रयुञ्जीत। मधुपिप्पलीर्वा। मुस्तासक्तुभल्लातकानि वा। सीघुमधुशर्करान् वा। मातुलुङ्गरसानुविद्धां मदिरां वा। गिरिजतुं वा गुल्मभेदनं वा। तप्तलोहोपलादिपीडनं वा। जत्रूर्ध्वगते तीक्ष्णधूमवमनानि च॥

dantīcitrakamūlatvakkāsīsārkasnuhīkṣīrabhallātakāsthibhiruṣṇairlepaḥ śilāmapi bhinatti| dīrghakālaprasakte tu granthau triphalāṃ prayuñjīta| madhupippalīrvā| mustāsaktubhallātakāni vā| sīghumadhuśarkarān vā| mātuluṅgarasānuviddhāṃ madirāṃ vā| girijatuṃ vā gulmabhedanaṃ vā| taptalohopalādipīḍanaṃ vā| jatrūrdhvagate tīkṣṇadhūmavamanāni ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाप्यभेदे क्षारेणाग्निना वा दहेत्। पाटयित्वा वा शस्त्रेण परिशोधयेत्। विदग्धं वा रक्तमपनीयापनीय पुनःपुनः स्वेदयेत्। एवं पर्यायेण रक्तपित्ते वातश्लेष्मणि चोत्तिष्ठेत॥

tathāpyabhede kṣāreṇāgninā vā dahet| pāṭayitvā vā śastreṇa pariśodhayet| vidagdhaṃ vā raktamapanīyāpanīya punaḥpunaḥ svedayet| evaṃ paryāyeṇa raktapitte vātaśleṣmaṇi cottiṣṭheta||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्मिन् विसर्पे पर्यागते विदारिते च व्रणवत्। तैलं च दार्वीविडङ्गकम्पिल्लकैः ग्रन्थिव्रणसाधनं साधयेत्॥

sarvasmin visarpe paryāgate vidārite ca vraṇavat| tailaṃ ca dārvīviḍaṅgakampillakaiḥ granthivraṇasādhanaṃ sādhayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्दमके शीघ्रतरं सुतरां च वमनादीनि कृत्वा पुनर्जलौकोभिरसृगवसेचयेत्। असृक्प्रक्लेदाद्धि त्वङ्मांससिरास्नावसङ्क्लेदो भवति। पिबेच्च कषायं घनपटोलपिचुमन्दानाम्। मुस्तोशीरामलकसारिवाणाम्। चन्दनोत्पलयोः। पटोलादिवर्गस्य वा। घृतमिश्रं वा दार्वीत्वक्तिक्तापटोलयष्ट्याह्वारिष्टमसूरत्रिफलात्रायमाणानाम्॥

kardamake śīghrataraṃ sutarāṃ ca vamanādīni kṛtvā punarjalaukobhirasṛgavasecayet| asṛkprakledāddhi tvaṅmāṃsasirāsnāvasaṅkledo bhavati| pibecca kaṣāyaṃ ghanapaṭolapicumandānām| mustośīrāmalakasārivāṇām| candanotpalayoḥ| paṭolādivargasya vā| ghṛtamiśraṃ vā dārvītvaktiktāpaṭolayaṣṭyāhvāriṣṭamasūratriphalātrāyamāṇānām||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेकार्थं च त्रिवृच्चूर्णं सर्पिषा पयसा द्राक्षारसेन घर्माम्भसा वा पाययेत्। त्रायमाणाशृतं पित्तोद्वृत्तो क्षीरमिति। भवति चात्र॥

virekārthaṃ ca trivṛccūrṇaṃ sarpiṣā payasā drākṣārasena gharmāmbhasā vā pāyayet| trāyamāṇāśṛtaṃ pittodvṛtto kṣīramiti| bhavati cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेष्ठास्रस्रुतिरेवात्र विसर्पो ह्यसृगाश्रयः। यच्च नासावसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते॥

śreṣṭhāsrasrutirevātra visarpo hyasṛgāśrayaḥ| yacca nāsāvasaṃsṛṣṭo raktapittena jāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचनम्। तेन दोषो ह्युपस्तब्धस्त्वग्रक्तपिशितं पचेत्॥ टीका अचि16.14: भेलविहित

na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo hyupastabdhastvagraktapiśitaṃ pacet|| ṭīkā aci16.14: bhelavihita

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.