अथातो बालोपचरणीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto bālopacaraṇīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.1
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.1
अथ खलु जातमात्रमेव बालमुल्बात् सैन्धवसर्पिषा मार्जयेत्॥
atha khalu jātamātrameva bālamulbāt saindhavasarpiṣā mārjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोऽस्यातिप्रबलमोहज्वरपरीतसर्वगात्रस्य क्रोशितुमपि रुजानुरूपमसमर्थस्यानवस्थिताशेषदेहधातोरसम्भाव्ययौवनाद्यवस्थस्य क्रकचस्पर्शमिव करवसनशयनसंसर्गं मन्यमानस्याविकल्पितमङ्गानि विक्षिपतः पुनरिव मरणमनुभवतो लीयमानसंज्ञस्यातिसम्बाधयोनिपुटावपीडितप्राणप्रत्यानयनाय बलातैलेन परिषेकं कुर्यात्। कर्णमूले चाश्मनोः सङ्घट्टनम्॥
tato'syātiprabalamohajvaraparītasarvagātrasya krośitumapi rujānurūpamasamarthasyānavasthitāśeṣadehadhātorasambhāvyayauvanādyavasthasya krakacasparśamiva karavasanaśayanasaṃsargaṃ manyamānasyāvikalpitamaṅgāni vikṣipataḥ punariva maraṇamanubhavato līyamānasaṃjñasyātisambādhayonipuṭāvapīḍitaprāṇapratyānayanāya balātailena pariṣekaṃ kuryāt| karṇamūle cāśmanoḥ saṅghaṭṭanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि वाचेष्ट एव स्यात्ततः कृष्णकपालिकया शूर्पेण चैनमभिनिष्पुनीयात्। दक्षिणकर्णमूले च मन्त्रस्योच्चारयेत्॥
yadi vāceṣṭa eva syāttataḥ kṛṣṇakapālikayā śūrpeṇa cainamabhiniṣpunīyāt| dakṣiṇakarṇamūle ca mantrasyoccārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गादङ्गात् सम्भवसि हृदयादभिजायसे। आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदां शतम्॥
aṅgādaṅgāt sambhavasi hṛdayādabhijāyase| ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradāṃ śatam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतायुः शतवर्षोऽसि दीर्घमायुरवाप्नुहि। नक्षत्राणि दिशो रात्रिरहश्च त्वाभिरक्षतु॥
śatāyuḥ śatavarṣo'si dīrghamāyuravāpnuhi| nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvābhirakṣatu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यागतप्राणस्य च प्रकृतिभूतस्य नाभिनालं नालाभिबन्धनाच्चतुरङ्गुलस्योर्ध्वं क्षौमसूत्रेण बध्वा तीक्ष्णेन शस्त्रेण वर्धयेत्। ग्रीवायां चैनमासज्जेत्। नाभिं च कुष्ठतैलेन सेचयेत्॥
pratyāgataprāṇasya ca prakṛtibhūtasya nābhinālaṃ nālābhibandhanāccaturaṅgulasyordhvaṃ kṣaumasūtreṇa badhvā tīkṣṇena śastreṇa vardhayet| grīvāyāṃ cainamāsajjet| nābhiṃ ca kuṣṭhatailena secayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः क्षीरवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा तप्ततपनीयरजतनिर्वापणकवोष्णेन कपित्थपत्रकषायेण वा तद्विधेन स्नापयेत्॥
tataḥ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā taptatapanīyarajatanirvāpaṇakavoṣṇena kapitthapatrakaṣāyeṇa vā tadvidhena snāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततोऽस्य सुपरिलिखितनखया सुप्रक्षालितोपवानया कार्पासपिच्ववगुण्ठितया दक्षिणप्रदेशिन्या जिह्वौष्ठकण्ठमनुसुखं प्रमृज्यात्। तालु चोन्नाम्य स्नेहपिचुनोपरिष्टादवगुण्ठयेत्॥
tato'sya suparilikhitanakhayā suprakṣālitopavānayā kārpāsapicvavaguṇṭhitayā dakṣiṇapradeśinyā jihvauṣṭhakaṇṭhamanusukhaṃ pramṛjyāt| tālu connāmya snehapicunopariṣṭādavaguṇṭhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चैन्द्रीब्राह्मीशङ्खपुष्पीवचाकल्कं मधुघृतोपेतं हरेणुमात्रं कुशाग्राभिमन्त्रितं सौवर्णेनाश्वत्थपत्रेण मेधायुर्बलजननं प्राशयेत्। तद्वत् ब्राह्मीबलानन्ताशतावर्यन्यतमचूर्णं वा॥
tataścaindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṃ madhughṛtopetaṃ hareṇumātraṃ kuśāgrābhimantritaṃ sauvarṇenāśvatthapatreṇa medhāyurbalajananaṃ prāśayet| tadvat brāhmībalānantāśatāvaryanyatamacūrṇaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सैन्धवोपहितेन सर्पिषा गभादकानि वामयेत्। तथास्योरःकण्ठविशुध्या लाघवमभिलाषश्च जायते॥
tataḥ saindhavopahitena sarpiṣā gabhādakāni vāmayet| tathāsyoraḥkaṇṭhaviśudhyā lāghavamabhilāṣaśca jāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य जातकर्म प्राजापत्येन विधिना कुर्यात्। अपि च॥
athāsya jātakarma prājāpatyena vidhinā kuryāt| api ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिराणां हृदयस्थानां विवृतत्वात् प्रसूतितः। तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते॥
sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ| tṛtīye'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् प्रथमेऽहन्यनन्तामिश्रिते मधुसर्पिषी मन्त्रपूते त्रिकालं प्राशयेत्। द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं सर्पिस्तृतीये च॥
tasmāt prathame'hanyanantāmiśrite madhusarpiṣī mantrapūte trikālaṃ prāśayet| dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpistṛtīye ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्राङ्निवारितस्तन्यस्य स्वपाणितलसम्मितं सर्पिर्द्विकालं दापयेदनन्तरं च स्तन्यमिष्टतः॥
tataḥ prāṅnivāritastanyasya svapāṇitalasammitaṃ sarpirdvikālaṃ dāpayedanantaraṃ ca stanyamiṣṭataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहरहश्चास्य श्रोत्रशृङ्गाटकं स्नेहाप्लुतेन प्लोतेन प्रच्छादयेत्॥
aharahaścāsya śrotraśṛṅgāṭakaṃ snehāplutena plotena pracchādayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्शिरसं चैनं क्षौमनिचये संवेशयेदुच्छीर्षके चास्याभिमन्त्रितमुदकुम्भं स्थापयेत् द्वारपक्षयोश्च॥
prākśirasaṃ cainaṃ kṣaumanicaye saṃveśayeducchīrṣake cāsyābhimantritamudakumbhaṃ sthāpayet dvārapakṣayośca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदारीविदारीबदरीखदिरनिम्बपीलुपरूषकशाखाभिरेनं वीजयेत्। ताभिश्च समन्ततः सूत्तिकागारं परिवारयेत्। सर्षपातसीकणकणिकाश्चान्तर्बहिः प्रकिरेत्। सायं प्रातश्च बलिम्॥
ādārīvidārībadarīkhadiranimbapīluparūṣakaśākhābhirenaṃ vījayet| tābhiśca samantataḥ sūttikāgāraṃ parivārayet| sarṣapātasīkaṇakaṇikāścāntarbahiḥ prakiret| sāyaṃ prātaśca balim||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रणोक्तैश्च गुग्गुल्वादिभिर्धूपं कुर्वीत। तथा ब्राह्मणोथर्ववेदविद्दशाहं शान्तिकर्म कुर्यात्। मायूरीं महामायूरीमार्यारत्नकेतुधारिणीं चोभयकालं वाचयेत्॥
vraṇoktaiśca guggulvādibhirdhūpaṃ kurvīta| tathā brāhmaṇotharvavedaviddaśāhaṃ śāntikarma kuryāt| māyūrīṃ mahāmāyūrīmāryāratnaketudhāriṇīṃ cobhayakālaṃ vācayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिङ्गुवचातुरुष्करक्षोघ्नैः पोटलिकामुत्तरदेहल्यामासज्जेत्। कुमारस्य च सह मात्रा कण्ठे उच्छीर्षके च। तद्वदार्यापर्णशबरीमार्यापराजितां च गोरोचनाभिलिखिताम्॥
hiṅguvacāturuṣkarakṣoghnaiḥ poṭalikāmuttaradehalyāmāsajjet| kumārasya ca saha mātrā kaṇṭhe ucchīrṣake ca| tadvadāryāparṇaśabarīmāryāparājitāṃ ca gorocanābhilikhitām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वारे च देहलीमनुतिर्यङ्मुसलं निधापयेत्। कणकण्डकतिन्दुकेन्धनाग्निं नक्तं दिवं च जागृयात्। तथानुरक्ताः स्त्रियः सुहृदश्च। प्रहृष्टजनसम्पूर्णं च तद्वेश्म कार्यम्॥
dvāre ca dehalīmanutiryaṅmusalaṃ nidhāpayet| kaṇakaṇḍakatindukendhanāgniṃ naktaṃ divaṃ ca jāgṛyāt| tathānuraktāḥ striyaḥ suhṛdaśca| prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य समानवर्णा मध्यमवयाः शुचिरलोलुपा निभृतानातुरा जीवद्वत्सा वत्सला दक्षिणा ब्रह्मचारिण्यव्यङ्गा बहुक्षीरा शुक्लाम्बराचरा दीर्घद्रस्वादिदेहदोषाष्टकरहिता अलम्बोर्ध्वचुचूकातिपीनहनिस्तनदोषमुक्ता युक्तचूचुका धात्री स्यात्तस्या एव स्तन्यं पिबेत्॥
athāsya samānavarṇā madhyamavayāḥ śuciralolupā nibhṛtānāturā jīvadvatsā vatsalā dakṣiṇā brahmacāriṇyavyaṅgā bahukṣīrā śuklāmbarācarā dīrghadrasvādidehadoṣāṣṭakarahitā alambordhvacucūkātipīnahanistanadoṣamuktā yuktacūcukā dhātrī syāttasyā eva stanyaṃ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चोदकपात्रे दुह्यमानमेकतां यदुदकेन सह गच्छति वक्ष्यमाणदोषरहितं च तच्छुद्धमारोग्यबलजननम्॥
taccodakapātre duhyamānamekatāṃ yadudakena saha gacchati vakṣyamāṇadoṣarahitaṃ ca tacchuddhamārogyabalajananam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ धात्री स्नातानुलिप्ता नित्यमहतवासाः सुमनाः प्रजास्थापनौषधीः शिरसा बिभ्राणा प्राङ्मुखी स्तनं प्राग्दक्षिणं धौतमीषत्परिस्रुतं पाययेत्॥
atha dhātrī snātānuliptā nityamahatavāsāḥ sumanāḥ prajāsthāpanauṣadhīḥ śirasā bibhrāṇā prāṅmukhī stanaṃ prāgdakṣiṇaṃ dhautamīṣatparisrutaṃ pāyayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानास्तन्यस्य ह्यसात्म्यत्वान्नानाविधा व्यापदो भवन्ति। अपरिस्रुते चातिस्तन्यपूर्णस्तनपानेनोत्स्नेहनात् कासश्वासज्वरच्छर्दिषां सम्भवः॥
nānāstanyasya hyasātmyatvānnānāvidhā vyāpado bhavanti| aparisrute cātistanyapūrṇastanapānenotsnehanāt kāsaśvāsajvaracchardiṣāṃ sambhavaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्षान्नपानकर्शनक्रोधशोककामादिभिः स्तन्यनाशः। स्तन्यजननानि तु मद्यानि शीधुवर्ज्यान्यानूपमांसानि द्रवाः स्वाद्वम्ललवणप्रायाश्चाहाराः क्षीरिण्यश्चौषधयः क्षीरपानमनायासः सौमनस्यं च॥
rukṣānnapānakarśanakrodhaśokakāmādibhiḥ stanyanāśaḥ| stanyajananāni tu madyāni śīdhuvarjyānyānūpamāṃsāni dravāḥ svādvamlalavaṇaprāyāścāhārāḥ kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ kṣīrapānamanāyāsaḥ saumanasyaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु क्षुधितशोकार्तश्रान्तक्रुद्धप्रदुष्टधातुंगर्भिणीविरुद्धाहारभुक्तानां स्तन्यं पाययेन्नाजीर्णौषधं च बालमिति। भवति चात्र॥
na tu kṣudhitaśokārtaśrāntakruddhapraduṣṭadhātuṃgarbhiṇīviruddhāhārabhuktānāṃ stanyaṃ pāyayennājīrṇauṣadhaṃ ca bālamiti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्टीं निशां विशेषेण कृतरक्षाबलिक्रियाः। जागृयुर्बान्धवास्तस्य दधतः परमां मुदम्॥
ṣaṣṭīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ| jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशमे द्वादशे वाह्नि गोत्राचारैः शुभैः शुभे। सूता स्नानोत्सवं कुर्यात् पितापत्यस्य नाम च॥
daśame dvādaśe vāhni gotrācāraiḥ śubhaiḥ śubhe| sūtā snānotsavaṃ kuryāt pitāpatyasya nāma ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिने शततमे वाख्यां पूर्णे संवत्सरेऽथवा। बिभ्रतोऽङ्गैर्मनोह्वालरोचनागरुचन्दनम्॥
dine śatatame vākhyāṃ pūrṇe saṃvatsare'thavā| bibhrato'ṅgairmanohvālarocanāgarucandanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूज्यं त्रिपुरुषानूकमादौ घोषवदक्षरम्। अवृद्धं कृतमूष्मान्तमनरातिप्रतिष्ठितम्॥
pūjyaṃ tripuruṣānūkamādau ghoṣavadakṣaram| avṛddhaṃ kṛtamūṣmāntamanarātipratiṣṭhitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्रदेवतायुक्तं तदेव तु न केवलम्। मङ्गल्यमन्तरन्तस्थं न दुष्टं न च तद्धितम्॥
nakṣatradevatāyuktaṃ tadeva tu na kevalam| maṅgalyamantarantasthaṃ na duṣṭaṃ na ca taddhitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंसो विसर्जनीयान्तं समवर्णं स्त्रियाः पुनः। विषमाक्षरमक्रूरं विस्पष्टार्थं मनोरमम्। सुखोद्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभिधानवत्॥
puṃso visarjanīyāntaṃ samavarṇaṃ striyāḥ punaḥ| viṣamākṣaramakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam| sukhodyaṃ dīrghavarṇāntamāśīrvādābhidhānavat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रकृतिभेदोक्तरूपैरायुःपरीक्षणम्। प्रागुदक्शिरसःकुर्यात् बालस्यज्ञानवान्भिषक्॥
tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam| prāgudakśirasaḥkuryāt bālasyajñānavānbhiṣak||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशस्तवास्तुशरणं सज्जोपकरणं शुचि। निर्वातं च प्रवातं च वृद्धस्त्रीवैद्यसेवितम्॥
praśastavāstuśaraṇaṃ sajjopakaraṇaṃ śuci| nirvātaṃ ca pravātaṃ ca vṛddhastrīvaidyasevitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्मत्कुणाखुमशकमतमस्कं च शस्यते। शुचिधौतोपवानानि निर्वलीनि मृदूनि च॥
nirmatkuṇākhumaśakamatamaskaṃ ca śasyate| śucidhautopavānāni nirvalīni mṛdūni ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शय्यास्तरणवासांसि रक्षोघ्नैर्धूपितानि च। काकोऽविशस्तः शस्तश्च धूपने त्रिवृतान्वितः। वचाज्यकुष्ठश्रीवेष्टसर्षपैर्धूपयेत् सदा॥
śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca| kāko'viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ| vacājyakuṣṭhaśrīveṣṭasarṣapairdhūpayet sadā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोधयेत् सहसा सुप्तं नो न चैनं समुत्क्षिपेत्। तथाह्यस्य समुत्रासो वेगरोधश्च जायते॥
bodhayet sahasā suptaṃ no na cainaṃ samutkṣipet| tathāhyasya samutrāso vegarodhaśca jāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माक्षिकामलकव्योषबृहतीमूलसैन्धवैः। लालापनोदरुच्यर्थं मुखमन्तः परामृशेत्॥
mākṣikāmalakavyoṣabṛhatīmūlasaindhavaiḥ| lālāpanodarucyarthaṃ mukhamantaḥ parāmṛśet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवत्खड्गादिशृङ्गेषु समासक्ताञ्छुभान् मणीन्। धारयेद्दश चैन्द्र्यादीञ्जीवकर्षभकावपि॥
jīvatkhaḍgādiśṛṅgeṣu samāsaktāñchubhān maṇīn| dhārayeddaśa caindryādīñjīvakarṣabhakāvapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम्। आयुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरीं रक्षोभिरक्षणीम्॥
hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām| āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣaṇīm||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तन्यदोषात् गदास्तस्य यथोक्तं तत् पिबेद्यतः। पीनोऽतिकन्धरास्तम्भं कुर्यादूर्ध्वाक्षमूर्ध्वगः॥
stanyadoṣāt gadāstasya yathoktaṃ tat pibedyataḥ| pīno'tikandharāstambhaṃ kuryādūrdhvākṣamūrdhvagaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्छ्वासरोधात् लंबोऽतिस्तनो जीवितसंशयम्। न गर्भिण्याः पिबेत् स्तन्यं पारिगर्भिककृद्धि तत्॥
ucchvāsarodhāt laṃbo'tistano jīvitasaṃśayam| na garbhiṇyāḥ pibet stanyaṃ pārigarbhikakṛddhi tat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत्। मूलैःसिद्धं बृहत्याद्यैः स्थिराभ्यां वा सितायुतम्॥
stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet| mūlaiḥsiddhaṃ bṛhatyādyaiḥ sthirābhyāṃ vā sitāyutam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थे सूतिकागारादग्निस्कन्दपुरोगमान्। मासे निष्क्रामयेद्देवान् नमस्कर्तुं स्वलङ्कृतम्॥
caturthe sūtikāgārādagniskandapurogamān| māse niṣkrāmayeddevān namaskartuṃ svalaṅkṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमे मासि पुण्येऽह्नि धरण्यामुपवेशयेत्। द्विकिष्कुमात्रं लिप्तायां बलिं दत्वा चतुर्दिशम्॥
pañcame māsi puṇye'hni dharaṇyāmupaveśayet| dvikiṣkumātraṃ liptāyāṃ baliṃ datvā caturdiśam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धरण्यशेषभूतानां माता त्वमसि कामधुक्। अजरा चाप्रमेया च सर्वभूतनमस्कृता॥
dharaṇyaśeṣabhūtānāṃ mātā tvamasi kāmadhuk| ajarā cāprameyā ca sarvabhūtanamaskṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चराचराणां लोकानां प्रतिष्ठास्यव्ययासि च। कुमारं पाहि मातेव ब्रह्मा तदनुमन्यताम्॥
carācarāṇāṃ lokānāṃ pratiṣṭhāsyavyayāsi ca| kumāraṃ pāhi māteva brahmā tadanumanyatām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाहेति मन्त्रेणानेन प्रत्यहं च ततः परम्। साश्रयं सावलम्बं च कट्यादीन् मर्दयेदनु॥
svāheti mantreṇānena pratyahaṃ ca tataḥ param| sāśrayaṃ sāvalambaṃ ca kaṭyādīn mardayedanu||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि क्रमात्तच्च प्रयोजयेत्। चिरान्निषेवमाणोऽन्नं बालो नातुर्यमश्नुते॥
ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ māsi kramāttacca prayojayet| cirānniṣevamāṇo'nnaṃ bālo nāturyamaśnute||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भजेद्यथा यथाचान्नं स्तन्यं त्याज्यं तथा तथा। षट्सप्ताष्टममासेषु नीरुजस्य शुभेऽहनि। कर्णौ हिमागमे विघ्येद्धात्र्यङ्कस्थस्य सान्त्वयन्॥
bhajedyathā yathācānnaṃ stanyaṃ tyājyaṃ tathā tathā| ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe'hani| karṇau himāgame vighyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राग्दक्षिणं कुमारस्य भिषग्वामं तु योषितः। दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीमन्येन पाणिना॥
prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ| dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīmanyena pāṇinā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यतः कर्णपीठस्य किञ्चित् गण्डाशयं प्रति। जरायुमात्रप्रच्छन्ने रविरश्म्यवभासिते॥
madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcit gaṇḍāśayaṃ prati| jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतस्य निश्चलं सम्यगलक्तकरसाङ्किते। विध्येद्दैवकृते छिद्रे सकृदेवर्जु लाघवात्॥
dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite| vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः सिरास्तत्र हि संश्रिताः॥
nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirāstatra hi saṃśritāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालिकामर्मरीरक्तास्तद्व्यधाद्रागरुग्ज्वराः। सशोफदाहसंरम्भमन्यास्तम्भापतानकाः। तेषां यथामयं कुर्याद्विभज्याशु चिकित्सितम्॥
kālikāmarmarīraktāstadvyadhādrāgarugjvarāḥ| saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ| teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानव्यधान्न रुधिरं न रुग्रागादिसम्भवः। स्नेहाक्तं सूच्यनुस्यूतं सूत्र चानु निधापयेत्। आमतैलेन सिञ्चेच्च बहलां तद्वदारया॥
sthānavyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ| snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtra cānu nidhāpayet| āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विध्येत् पालीं हितभुजः सञ्चार्याथ स्थवीयसी। वर्ति स्त्र्यहात्ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः। स्वेदितोद्वर्तिंतं कर्णमभ्यक्तं बृंहणैः पुनः॥
vidhyet pālīṃ hitabhujaḥ sañcāryātha sthavīyasī| varti stryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ| sveditodvartiṃtaṃ karṇamabhyaktaṃ bṛṃhaṇaiḥ punaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाजीण न मलोद्रेके न चात्युष्णेऽपि वर्धयेत्। सदा च युञ्ज्यादभ्यङ्गान्कर्णपालीगदोदितान्॥
nājīṇa na malodreke na cātyuṣṇe'pi vardhayet| sadā ca yuñjyādabhyaṅgānkarṇapālīgadoditān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्टिनीरुक्त्वजननानिति संवर्धिते दृढे। कलधौतावबद्धानि कर्णे रत्नानि निक्षिपेत्॥
puṣṭinīruktvajananāniti saṃvardhite dṛḍhe| kaladhautāvabaddhāni karṇe ratnāni nikṣipet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्द्यादवृद्धौ स्त्रीणान्तु पालीमन्तरपाङ्गतः। नैव चापाङ्गयोर्बाह्यां व्यापदः स्युस्ततो ध्रुवाः॥
bhindyādavṛddhau strīṇāntu pālīmantarapāṅgataḥ| naiva cāpāṅgayorbāhyāṃ vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्मसूचीव्यधाद्वर्तिगाढत्वादथवा मलैः। जाते महति संरम्भे वर्तिमाश्वपनीय तत्॥
jihmasūcīvyadhādvartigāḍhatvādathavā malaiḥ| jāte mahati saṃrambhe vartimāśvapanīya tat||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवैरण्डजटायष्टीमञ्जिष्ठज्यैः प्रलेपयेत्। सुरूढं च पुनर्विध्यत् त्वरया तु विवर्धनात्॥
yavairaṇḍajaṭāyaṣṭīmañjiṣṭhajyaiḥ pralepayet| surūḍhaṃ ca punarvidhyat tvarayā tu vivardhanāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिद्येत पाली शुद्धस्य शुद्धास्रां सन्दधीत ताम्। कर्णामयनिषेधोक्तसन्धानविधिना भिषक्॥
chidyeta pālī śuddhasya śuddhāsrāṃ sandadhīta tām| karṇāmayaniṣedhoktasandhānavidhinā bhiṣak||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षं स्ववसतेर्बाह्यं कुमारस्य न दर्शयेत्। दीपमातपमग्निं च रूपमन्यच्च भासुरम्॥
varṣaṃ svavasaterbāhyaṃ kumārasya na darśayet| dīpamātapamagniṃ ca rūpamanyacca bhāsuram||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं जातदशनं क्रमशोऽपनयेत् स्तनात्। पूर्वोक्तं योजयेत् क्षीरमन्नं च लघु बृंहणम्॥
athainaṃ jātadaśanaṃ kramaśo'panayet stanāt| pūrvoktaṃ yojayet kṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्यादपस्तनं स्नेहसङ्क्रान्त्या स्तनलेपनैः। बीभत्सैर्यावकासेककृत्रिमक्षतदर्शनैः॥
kuryādapastanaṃ snehasaṅkrāntyā stanalepanaiḥ| bībhatsairyāvakāsekakṛtrimakṣatadarśanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियालमज्जमधुकमधुलाजसितोपलैः। अपस्तन्यस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः॥
priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ| apastanyasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपनो बालबिल्वैलाशर्करालाजसक्तुभिः। सङ्ग्राही धातकीपुष्पशर्करालाजतर्पणैः॥
dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ| saṅgrāhī dhātakīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुभुक्षा चेत् प्रबलतामपस्तन्यस्य गच्छति। अत्यग्निजिद्धितं तस्य विधानं पारिगर्भिकम्॥
bubhukṣā cet prabalatāmapastanyasya gacchati| atyagnijiddhitaṃ tasya vidhānaṃ pārigarbhikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभियुक्तः सदाचारो नातिस्थूलो न लोलुपः। कुमारधारः कतव्यस्तत्राद्यो बालचित्तवित्॥
abhiyuktaḥ sadācāro nātisthūlo na lolupaḥ| kumāradhāraḥ katavyastatrādyo bālacittavit||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अघार्मिकं दुराचारः स्थूलो विकटगामिनम्। करोति लोलुपो बालं घस्मरत्वेन रोगिणम्॥
aghārmikaṃ durācāraḥ sthūlo vikaṭagāminam| karoti lolupo bālaṃ ghasmaratvena rogiṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगांश्चास्य जयेत् सौम्यैर्भेषजैरविषादकैः। अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेर्विरेकं सुतरां त्यजेत्॥
rogāṃścāsya jayet saumyairbheṣajairaviṣādakaiḥ| anyatrātyayikādvyādhervirekaṃ sutarāṃ tyajet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रासयेन्नाविधेयं च त्रस्तं गृह्वन्ति हि ग्रहाः। वस्त्रपातात् परस्पर्शात् पालयेल्लङ्घनाच्च तम्॥
trāsayennāvidheyaṃ ca trastaṃ gṛhvanti hi grahāḥ| vastrapātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रीडाभूमिः समा कार्या निश्शस्त्रोपलशर्करा। वेल्लोषणकणाम्भोभिः सिक्ता निम्बोदकेन वा॥
krīḍābhūmiḥ samā kāryā niśśastropalaśarkarā| velloṣaṇakaṇāmbhobhiḥ siktā nimbodakena vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातुषं घोषवच्चित्रमत्रासं रमणं बृहत्। अतीक्ष्णाग्रं गवाश्वादिमङ्गल्यमथ वा फलम्॥
jātuṣaṃ ghoṣavaccitramatrāsaṃ ramaṇaṃ bṛhat| atīkṣṇāgraṃ gavāśvādimaṅgalyamatha vā phalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिमन्तं यथावर्णं विद्यामध्यापयेत्ततः। अनुशिष्यात् सदा चैनं धर्माय विनयाय च॥
śaktimantaṃ yathāvarṇaṃ vidyāmadhyāpayettataḥ| anuśiṣyāt sadā cainaṃ dharmāya vinayāya ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा नेन्द्रियदुष्टाश्वैर्द्रियते यौवनागमे। अभ्यङ्गोद्वर्तनं स्नानं प्रत्यहं च समाचरेत्। सहदेवास्थिराकौन्तीकुमुदोत्पलचन्दनैः॥
yathā nendriyaduṣṭāśvairdriyate yauvanāgame| abhyaṅgodvartanaṃ snānaṃ pratyahaṃ ca samācaret| sahadevāsthirākauntīkumudotpalacandanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहतीफलतर्कारीसर्षपाकुष्ठसैन्धवैः। अश्वगन्धाबलैरण्डतिलापामार्गतण्डुलैः॥
bṛhatīphalatarkārīsarṣapākuṣṭhasaindhavaiḥ| aśvagandhābalairaṇḍatilāpāmārgataṇḍulaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्मगुप्ताफलैस्तैलं साजक्षीरं विपाचितम्। रक्षोघ्नः पुष्टिदोऽभ्यङ्गस्तद्वदुद्वर्तनं च तैः॥
sātmaguptāphalaistailaṃ sājakṣīraṃ vipācitam| rakṣoghnaḥ puṣṭido'bhyaṅgastadvadudvartanaṃ ca taiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दधिमाक्षिकसंयुक्तैस्त्रिगुणीकृतचिक्कसैः। मूर्वामूलद्विरजनीयवैश्चोद्वर्तनं हितम्॥
dadhimākṣikasaṃyuktaistriguṇīkṛtacikkasaiḥ| mūrvāmūladvirajanīyavaiścodvartanaṃ hitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलत्थचूर्णमेकं वा वाजिगन्धारजोऽपि वा। स्नाने सर्वौषधीकल्को जीवनीयाम्बु चेष्यते॥
kulatthacūrṇamekaṃ vā vājigandhārajo'pi vā| snāne sarvauṣadhīkalko jīvanīyāmbu ceṣyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरग्वधादिनिर्यूहे शृतं शीतवसन्तयोः। वत्सकादिप्रतीवापं कुमारं प्राशयेत् घृतम्॥
āragvadhādiniryūhe śṛtaṃ śītavasantayoḥ| vatsakādipratīvāpaṃ kumāraṃ prāśayet ghṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रीष्मे वातातपस्वेदैर्बालः क्लाम्यत्यतो हिमम्। प्रातरेव पिबेद्दुग्धं जीवनीयगणैः शृतम्॥
grīṣme vātātapasvedairbālaḥ klāmyatyato himam| prātareva pibeddugdhaṃ jīvanīyagaṇaiḥ śṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिताघृताढ्यान् सक्तूंश्च लिह्यान्नत्वेव पीतकम्। नात्यम्बुपायी लिह्याद्वा घृतसात्म्यो घृतं शृतम्॥
sitāghṛtāḍhyān saktūṃśca lihyānnatveva pītakam| nātyambupāyī lihyādvā ghṛtasātmyo ghṛtaṃ śṛtam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काकोलीशर्करामेदातुगायष्ट्याह्वजीवकैः। कटुन्नटेन मूर्धानं लिम्पेदन्यैश्च शीतलैः॥
kākolīśarkarāmedātugāyaṣṭyāhvajīvakaiḥ| kaṭunnaṭena mūrdhānaṃ limpedanyaiśca śītalaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रास्नासरलवर्षाभूहिङ्गुसैन्धवदारुभिः। सर्पिर्विदार्यादिजले साधितं लेहयेच्छिशुम्॥
rāsnāsaralavarṣābhūhiṅgusaindhavadārubhiḥ| sarpirvidāryādijale sādhitaṃ lehayecchiśum||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रपौण्डरीकं मधुकं सूप्यपर्ण्यौ दुरालभा। प्रियालमज्जाकाकोलीविदारीकट्फलामृताः॥
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ sūpyaparṇyau durālabhā| priyālamajjākākolīvidārīkaṭphalāmṛtāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्राक्षाजशृङ्गी दुग्धीका क्षीरशुक्ला हयाह्वया। शृङ्गीमधूककुसुममेदर्षभकजीवकम्॥
drākṣājaśṛṅgī dugdhīkā kṣīraśuklā hayāhvayā| śṛṅgīmadhūkakusumamedarṣabhakajīvakam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिः क्षीरघृतं सिद्धं लिह्यात् बालो घनात्यये। ब्राह्मीसिद्धार्थकवचासारिवाकुष्ठसैन्धवैः॥
ebhiḥ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ lihyāt bālo ghanātyaye| brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकणैः साधितं पीतं वाङ्मेधास्मृतिकृत् घृतम्। आयुष्यं पाप्मरक्षोघ्नं भूतोन्मादनिबर्हणम्॥
sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛt ghṛtam| āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिफला लक्ष्मणानन्ता समङ्गा सारिवा वचा। ब्राह्मी पाठा द्विबृहती द्विस्थिरा द्विपुनर्नवम्॥
triphalā lakṣmaṇānantā samaṅgā sārivā vacā| brāhmī pāṭhā dvibṛhatī dvisthirā dvipunarnavam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहदेवा रवेर्वल्ली पयस्या गिरिकर्णिका। तोयकुम्भे पचेदेतत् पलांशं पादशेषितम्॥
sahadevā ravervallī payasyā girikarṇikā| toyakumbhe pacedetat palāṃśaṃ pādaśeṣitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन कौन्तीवचाकुष्ठकृष्णासर्षपसैन्धवैः। नीरुक्सरूपवत्सायाः संयुक्तं पयसा च गोः॥
tena kauntīvacākuṣṭhakṛṣṇāsarṣapasaindhavaiḥ| nīruksarūpavatsāyāḥ saṃyuktaṃ payasā ca goḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्ययोगे घृतप्रस्थं सहेमशकलं शृतम्। पानाभ्यञ्जनतो मेधास्मृत्यायुःपुष्टिबुद्धिदम्॥
puṣyayoge ghṛtaprasthaṃ sahemaśakalaṃ śṛtam| pānābhyañjanato medhāsmṛtyāyuḥpuṣṭibuddhidam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षोघ्नं च विषघ्नं च सारस्वतमिदं घृतम्। लीढं वा सघृतक्षौद्रं वचाहेमरजोऽल्पशः। संवत्सरं परं मेध्यं रक्षोघ्नं वाग्विवर्धनम्॥
rakṣoghnaṃ ca viṣaghnaṃ ca sārasvatamidaṃ ghṛtam| līḍhaṃ vā saghṛtakṣaudraṃ vacāhemarajo'lpaśaḥ| saṃvatsaraṃ paraṃ medhyaṃ rakṣoghnaṃ vāgvivardhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयस्था पिप्पली कुष्ठं हरिद्रा सारिवा वचा। मांसी कैडर्यमित्येतच्चूर्णं ब्राह्मीरजःसमम्॥
vayasthā pippalī kuṣṭhaṃ haridrā sārivā vacā| māṃsī kaiḍaryamityetaccūrṇaṃ brāhmīrajaḥsamam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीढ्वाज्येन शिशुर्वर्षं भवत्यपलितोऽव्यथः। बलवान् श्रुतसम्पन्नः शतायुः स्थिरयौवनः। प्रातः प्रातरिमं लेहं धात्रीं चास्यावलेहयेत्॥
līḍhvājyena śiśurvarṣaṃ bhavatyapalito'vyathaḥ| balavān śrutasampannaḥ śatāyuḥ sthirayauvanaḥ| prātaḥ prātarimaṃ lehaṃ dhātrīṃ cāsyāvalehayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मीवद्योजयेद्दूर्वां मूर्वां ब्रह्मसुवर्चलाम्। लक्ष्मणां श्वेततर्कारीमव्यण्डां गौरसर्षपाम्॥
brāhmīvadyojayeddūrvāṃ mūrvāṃ brahmasuvarcalām| lakṣmaṇāṃ śvetatarkārīmavyaṇḍāṃ gaurasarṣapām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रवीर्यां फलिनीं पक्वं च बृंहतीफलम्। रोहिषं चेत्यमीप्राशाः पृथग्द्वादश कीर्तिताः॥
sahasravīryāṃ phalinīṃ pakvaṃ ca bṛṃhatīphalam| rohiṣaṃ cetyamīprāśāḥ pṛthagdvādaśa kīrtitāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महताप्युपयोक्तव्या नरेण नियतात्मना। नित्यं मृद्भक्षणाद्रक्षेत्तया स्युर्नियतं गदाः॥
mahatāpyupayoktavyā nareṇa niyatātmanā| nityaṃ mṛdbhakṣaṇādrakṣettayā syurniyataṃ gadāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्डुत्वश्वयथुश्वासकासातीसारजन्तवः। छर्दिंमूर्छाग्निसदनस्तन्यद्वेषाङ्गरुग्भ्रमाः॥
pāṇḍutvaśvayathuśvāsakāsātīsārajantavaḥ| chardiṃmūrchāgnisadanastanyadveṣāṅgarugbhramāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्षयेद्दन्तपवनं नास्थिरद्विजब्बन्धनः। तस्य तत्घट्टनात् क्रुद्धः कुर्याद्दन्तामयान्मरुत्॥
bhakṣayeddantapavanaṃ nāsthiradvijabbandhanaḥ| tasya tatghaṭṭanāt kruddhaḥ kuryāddantāmayānmarut||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूरैरायुधिभिर्गुप्तमधृष्यं नगरं परैः। यथा शिशोर्वपुस्तद्वद्यथोक्तैर्विधिभिर्ग्रहैः॥
śūrairāyudhibhirguptamadhṛṣyaṃ nagaraṃ paraiḥ| yathā śiśorvapustadvadyathoktairvidhibhirgrahaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.