Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.12

अथातो वर्त्मरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto vartmarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृछ्रबोधे पुराणं घृतं द्राक्षाकल्कक्वाथसिद्धं शर्करावचूर्णितं रात्रौ पाययेत्। स्निग्धांश्च नस्यधूमाञ्जनतर्पणपुटपाकान् प्रयोजयेत्। वातहरद्रव्यकल्पितांश्च बस्तीन् क्षीरस्विन्नैरेरण्डपल्लवैः स्वेदं च वर्त्मनाम्॥

kṛchrabodhe purāṇaṃ ghṛtaṃ drākṣākalkakvāthasiddhaṃ śarkarāvacūrṇitaṃ rātrau pāyayet| snigdhāṃśca nasyadhūmāñjanatarpaṇapuṭapākān prayojayet| vātaharadravyakalpitāṃśca bastīn kṣīrasvinnaireraṇḍapallavaiḥ svedaṃ ca vartmanām||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमशान्तौ मुद्गमात्रान्तरैः पदैरग्निना त्वग्दाहं बिन्दुभिराचरेत्॥1Aष्.Uत्त्.12.4। कुम्भीकापिटकासु वर्त्म लिखित्वा सैन्धवेनानुप्रतिसार्य पटोलामलकमधुकक्वाथेन सेचयेत् घृतेन च॥

evamaśāntau mudgamātrāntaraiḥ padairagninā tvagdāhaṃ bindubhirācaret||1Aṣ.Utt.12.4| kumbhīkāpiṭakāsu vartma likhitvā saindhavenānupratisārya paṭolāmalakamadhukakvāthena secayet ghṛtena ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तरक्तोक्लिष्टयोर्मधुरौषधसिद्धेन सर्पिषा स्निग्धस्य सिरां विध्येत्। विरेचयेच्चैनं त्रिवृत्क्वाथवता त्रिफलाकल्केन। त्रिफलाक्वाथयुक्तेन वा ब्राह्मीचूर्णेन। चन्दनोशीरमधुकमृद्वीकापुनर्नवबृहतीमूलसिद्धं तैलं नावयेत्। लिखिते च वर्त्मनि स्रुतरक्ते यष्ट्याह्वनिर्यूहेण प्रक्षालनम्। चन्दनशृतं पयः परिषेकः। शीतस्निग्धाश्च शिरोवक्त्रलेपाः॥

pittaraktokliṣṭayormadhurauṣadhasiddhena sarpiṣā snigdhasya sirāṃ vidhyet| virecayeccainaṃ trivṛtkvāthavatā triphalākalkena| triphalākvāthayuktena vā brāhmīcūrṇena| candanośīramadhukamṛdvīkāpunarnavabṛhatīmūlasiddhaṃ tailaṃ nāvayet| likhite ca vartmani srutarakte yaṣṭyāhvaniryūheṇa prakṣālanam| candanaśṛtaṃ payaḥ pariṣekaḥ| śītasnigdhāśca śirovaktralepāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्ष्मशाते रोमकूपान् सूच्यग्रेण कुट्ट्Aयेज्जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्। पयसेक्षुरसेन वा वमनम्। स्वादुशीतस्कन्धसाधितं सर्पिर्नावनम्। काकजङ्घा रोहित मत्स्यमांसं च काकशोणितभावितमन्तर्धूमं दग्धं चूर्णाञ्जनं कुर्यात्॥

pakṣmaśāte romakūpān sūcyagreṇa kuṭṭAyejjalaukobhirvā grāhayet| payasekṣurasena vā vamanam| svāduśītaskandhasādhitaṃ sarpirnāvanam| kākajaṅghā rohita matsyamāṃsaṃ ca kākaśoṇitabhāvitamantardhūmaṃ dagdhaṃ cūrṇāñjanaṃ kuryāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्चूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत् सुरसारसैः। ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्मशाते तदञ्जनम्॥

sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayet surasārasaiḥ| tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पोथकीर्विलिख्य शुण्ठीसैन्धवमागधिकाचूर्णैः प्रतिसार्य प्रक्षाल्य चोष्णाम्भसा खदिरसाराढकीशिग्रुपत्रकषायेण सेचयेत्। ततश्चाम्रजम्बूप्रवालक्वाथेनाश्च्योतनम्। त्रिफलाखदिरसारोदकेन वा मधुसंयुक्तेन। विडङ्गलाक्षादार्वीत्वग्गैरिकालमनोह्वाचूर्णः क्षौद्रान्वितोऽञ्जनम्॥

pothakīrvilikhya śuṇṭhīsaindhavamāgadhikācūrṇaiḥ pratisārya prakṣālya coṣṇāmbhasā khadirasārāḍhakīśigrupatrakaṣāyeṇa secayet| tataścāmrajambūpravālakvāthenāścyotanam| triphalākhadirasārodakena vā madhusaṃyuktena| viḍaṅgalākṣādārvītvaggairikālamanohvācūrṇaḥ kṣaudrānvito'ñjanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमप्यनुपशमे जलौकसो योजयेत्। पुनः पुनर्वा लेखयेत्। परिषेकं च त्रिफलामधुकद्विहरिद्राकषायेण मधुयुक्तेन कुर्यात्। मुस्तशर्कराकपित्थपत्राम्बुना वा॥

evamapyanupaśame jalaukaso yojayet| punaḥ punarvā lekhayet| pariṣekaṃ ca triphalāmadhukadviharidrākaṣāyeṇa madhuyuktena kuryāt| mustaśarkarākapitthapatrāmbunā vā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफोत्क्लिष्टं वर्त्म लिखित्वा सैन्धवकासीसपिप्पलीमनश्शिलारसाञ्जनचूर्णैर्मधुमद्भिः प्रतिसारयेत्। कफघ्नानि च वमनधूमनावनाञ्जनान्याहारविधिश्च। वर्त्मापक्लेदे कासीसलवणसुमनोमुकुलरसाञ्जनैर्वर्तिरञ्जनम्॥

kaphotkliṣṭaṃ vartma likhitvā saindhavakāsīsapippalīmanaśśilārasāñjanacūrṇairmadhumadbhiḥ pratisārayet| kaphaghnāni ca vamanadhūmanāvanāñjanānyāhāravidhiśca| vartmāpaklede kāsīsalavaṇasumanomukularasāñjanairvartirañjanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लगणं कफोत्क्लिष्टवत् साधयेत्। अशाम्यत्यग्निना दाहो वमनं विरेचनं च। पिप्पलीमधुकनिम्बज्योतिष्मतीदेवदारुविडङ्गप्रियङ्गुत्रिफलाकुष्ठशताह्वासैधवैः सिद्धं तैलं नावयेत्। तीक्ष्णावपीडाञ्जनकवलांश्च विदध्यादुष्णोपचारं च॥

lagaṇaṃ kaphotkliṣṭavat sādhayet| aśāmyatyagninā dāho vamanaṃ virecanaṃ ca| pippalīmadhukanimbajyotiṣmatīdevadāruviḍaṅgapriyaṅgutriphalākuṣṭhaśatāhvāsaidhavaiḥ siddhaṃ tailaṃ nāvayet| tīkṣṇāvapīḍāñjanakavalāṃśca vidadhyāduṣṇopacāraṃ ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सङ्गपिटकामञ्जननामिकां च भित्वा निष्पीड्य चोल्लिखितां तगरैलासैन्धवनेपालीचूर्णेन सक्षौद्रेण प्रतिसारयेत्। हरिद्रामधुकपटोललोध्रः समाक्षिकः परिषेकः॥

utsaṅgapiṭakāmañjananāmikāṃ ca bhitvā niṣpīḍya collikhitāṃ tagarailāsaindhavanepālīcūrṇena sakṣaudreṇa pratisārayet| haridrāmadhukapaṭolalodhraḥ samākṣikaḥ pariṣekaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिसवर्त्मादिषु बहलवर्त्मान्तेषु सैधवं प्रतिसारणम्। बिसश्लिष्टवर्त्मनोस्तथानुपशमेऽग्निना क्षारेण वा दहनम्॥

bisavartmādiṣu bahalavartmānteṣu saidhavaṃ pratisāraṇam| bisaśliṣṭavartmanostathānupaśame'gninā kṣāreṇa vā dahanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुकूणके निम्बपत्रत्रिफलाखदिरमूलकल्कविपक्वं सर्पिर्धात्रीं पाययित्वा सैन्धवसर्षपोपकुल्यायष्ट्याह्ववतोष्णाम्भसा वामयेत्। पिप्पलीद्राक्षाभयानिर्यूहेण विरेचयेत्। स्तनौ चास्या मागधिकामुस्ताद्विरजनःकल्केनालिप्योद्वर्तयेत्। धूपयेच्च सघृतैः सिद्धार्थकः। पाययेच्चैनां पटोलमुस्तमृद्वीकागुडूचीत्रिफलाकषायम्॥

kukūṇake nimbapatratriphalākhadiramūlakalkavipakvaṃ sarpirdhātrīṃ pāyayitvā saindhavasarṣapopakulyāyaṣṭyāhvavatoṣṇāmbhasā vāmayet| pippalīdrākṣābhayāniryūheṇa virecayet| stanau cāsyā māgadhikāmustādvirajanaḥkalkenālipyodvartayet| dhūpayecca saghṛtaiḥ siddhārthakaḥ| pāyayeccaināṃ paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalākaṣāyam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालस्य वर्त्मनी लिखित्वा मधुसैन्धवरसाञ्जनैः प्रतिसार्यामलक्यश्मन्तकजम्बूपल्लवक्वाथेन प्रक्षालयेत्। जलौकोभिर्वा ग्राहयेत्। वेदनायां तु कुष्ठगुडूचीकल्कोदकेन सगुडक्षौद्रेण परिषेको मूर्धानं चास्यकटुतैलेनाभ्यज्य पाठाकल्केन प्रलिप्यार्जुनबिल्वनिर्गुण्डीमार्कवतर्कारीसैर्यककार्पासीमालतीपत्रनिर्यूहेण सेचयेत्॥

bālasya vartmanī likhitvā madhusaindhavarasāñjanaiḥ pratisāryāmalakyaśmantakajambūpallavakvāthena prakṣālayet| jalaukobhirvā grāhayet| vedanāyāṃ tu kuṣṭhaguḍūcīkalkodakena saguḍakṣaudreṇa pariṣeko mūrdhānaṃ cāsyakaṭutailenābhyajya pāṭhākalkena pralipyārjunabilvanirguṇḍīmārkavatarkārīsairyakakārpāsīmālatīpatraniryūheṇa secayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरिचविडङ्गहरिद्राकल्कसिद्धं तैलं प्रतिमर्शः। मूर्वाताम्ररजसी स्तन्यपिष्टे पिण्डाञ्जनम्। शङ्खमनश्शिलासैन्धवरसाञ्जनक्षौद्रैर्वा रसक्रिया। लोहशिवाटिकामृदः कपालेऽनेकशः प्रतप्ताः स्तन्येननिर्वापिताः श्लक्ष्णचूर्णमञ्जनम्। लाक्षावेल्लमनश्शिलालगैरिकदार्वीत्वग्भिर्वा। पुनः पुनश्च धात्रीं वमनविरेचनैरुपपादयेत्॥

maricaviḍaṅgaharidrākalkasiddhaṃ tailaṃ pratimarśaḥ| mūrvātāmrarajasī stanyapiṣṭe piṇḍāñjanam| śaṅkhamanaśśilāsaindhavarasāñjanakṣaudrairvā rasakriyā| lohaśivāṭikāmṛdaḥ kapāle'nekaśaḥ prataptāḥ stanyenanirvāpitāḥ ślakṣṇacūrṇamañjanam| lākṣāvellamanaśśilālagairikadārvītvagbhirvā| punaḥ punaśca dhātrīṃ vamanavirecanairupapādayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्ष्मोपरोधे समुपचितं वर्त्म लेखनेनोत्क्लिष्टं रक्तं विस्रावणेन सशोफं शिरोविरेककवलवमनैर्यापयेत्॥

pakṣmoparodhe samupacitaṃ vartma lekhanenotkliṣṭaṃ raktaṃ visrāvaṇena saśophaṃ śirovirekakavalavamanairyāpayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृद्धेषु तु रोमसु विशुद्धदेहस्य सहिष्णोर्भ्रुवोधस्ताद्द्वौ भागौ पक्ष्मान्तात् भागमेकं समुत्सृज्य यवमात्रं तदाकृति तिर्यक् छेदयेदार्द्रवाससा च रक्तं गृह्णीयात्॥

pravṛddheṣu tu romasu viśuddhadehasya sahiṣṇorbhruvodhastāddvau bhāgau pakṣmāntāt bhāgamekaṃ samutsṛjya yavamātraṃ tadākṛti tiryak chedayedārdravāsasā ca raktaṃ gṛhṇīyāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्स्तनुभूते रक्ते क्षौमसूत्रेण बालेन वा धनुर्वक्रया सूच्या मुद्गमात्रान्तरैः पदैः सीव्येत्। ततोऽस्य ललाटे पट्टं बध्वा तत्सीवनसूत्रं तत्र सूचीपदैर्नातिगाढश्लथमासज्जेत्। शतधौतघृतेन चास्य सक्षौद्रेण कवलिकां दद्यात्॥

tatstanubhūte rakte kṣaumasūtreṇa bālena vā dhanurvakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ sīvyet| tato'sya lalāṭe paṭṭaṃ badhvā tatsīvanasūtraṃ tatra sūcīpadairnātigāḍhaślathamāsajjet| śatadhautaghṛtena cāsya sakṣaudreṇa kavalikāṃ dadyāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैतत् बध्नीयात्। व्रणवेदनायां वस्त्रबद्धेन यष्टीमधुकचूर्णेन संस्कृतं सर्पिः परिषेको वटादिक्वषायाश्च सक्षीराः। पञ्चमे षष्ठे वाहनि स्थिरीभूतेषु शस्त्रपदेषु सीवनसूत्रमवलम्बकाच्छित्वापनयेत्। व्रणं च स्वर्णगैरिकरजसावचूर्णयेत्। तीक्ष्णनस्याञ्जनानि चावचारयेत्॥

na caitat badhnīyāt| vraṇavedanāyāṃ vastrabaddhena yaṣṭīmadhukacūrṇena saṃskṛtaṃ sarpiḥ pariṣeko vaṭādikvaṣāyāśca sakṣīrāḥ| pañcame ṣaṣṭhe vāhani sthirībhūteṣu śastrapadeṣu sīvanasūtramavalambakācchitvāpanayet| vraṇaṃ ca svarṇagairikarajasāvacūrṇayet| tīkṣṇanasyāñjanāni cāvacārayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्युत्क्षिप्ते तु सूत्रे श्वयथुः स्यात्। तत्र मृदुः स्वेदः स्नैहिकं च नस्यम्॥

atyutkṣipte tu sūtre śvayathuḥ syāt| tatra mṛduḥ svedaḥ snaihikaṃ ca nasyam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्भुज्य वा वर्त्मदोषोपहतां वलीं विलिख्य तुम्बुरुवक्रकुशाभयाबीजान्यतमकल्केन प्रतिसारयेत् क्षारेण वा दहेत्तप्रया वा शलाकया॥

nirbhujya vā vartmadoṣopahatāṃ valīṃ vilikhya tumburuvakrakuśābhayābījānyatamakalkena pratisārayet kṣāreṇa vā dahettaprayā vā śalākayā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपपक्ष्माणि तु लाक्षारसेन लक्षयित्वा सन्दंशेनोद्धृत्य तनुसूच्यग्रेणाग्निवर्णेन रोमकूपान् दहेत्। ततश्च पूर्ववत् परिषेको नावनं च॥

upapakṣmāṇi tu lākṣārasena lakṣayitvā sandaṃśenoddhṛtya tanusūcyagreṇāgnivarṇena romakūpān dahet| tataśca pūrvavat pariṣeko nāvanaṃ ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यालजेर्भिन्नालिखितस्य क्षारेणाग्निना वा दाहो व्रणवच्चोपचारः। अर्बुदस्य च स्विन्नस्यामूलच्छिन्नस्य लिखितप्रतिसारितस्य चेति। भवन्ति चात्र॥

bāhyālajerbhinnālikhitasya kṣāreṇāgninā vā dāho vraṇavaccopacāraḥ| arbudasya ca svinnasyāmūlacchinnasya likhitapratisāritasya ceti| bhavanti cātra||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवातेऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तानशायिनः। बहिः कोष्णाम्बुतप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा॥

nivāte'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ| bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुलीधृतम्। न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस्ततः॥

nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam| na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलाग्रेण तत्तिर्यक् कृत्वा शस्त्रपदाङ्कितम्। लिखेत्तेनैव पत्रैवा शाकशेफालिकादिजैः। फेनेन तोयराशेर्वा पिचुना प्रमृजन्नसृक्॥

maṇḍalāgreṇa tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam| likhettenaiva patraivā śākaśephālikādijaiḥ| phenena toyarāśervā picunā pramṛjannasṛk||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिते रक्ते सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्। यथास्वमुक्तैरनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा॥

sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet| yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतेन सिक्तमभ्यक्तं बध्नीयान्मधुसर्पिषा। ऊर्ध्वाधःकर्णयोर्दत्वा पिण्डीं च यवसक्तुभिः॥

ghṛtena siktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā| ūrdhvādhaḥkarṇayordatvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयेऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथायथम्। कुर्याच्चतुर्थे नस्यादीन् मुञ्चेदेवाह्नि पञ्चमे॥

tṛtīye'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham| kuryāccaturthe nasyādīn muñcedevāhni pañcame||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समं नखनिभं शोफकण्डूघर्षाद्यपीडितम्। विद्यात् सुलिखितं वर्त्म लिखेद्भूयो विपर्यये॥

samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūgharṣādyapīḍitam| vidyāt sulikhitaṃ vartma likhedbhūyo viparyaye||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुक्पक्ष्मवर्त्मशतनस्रंसनान्यतिलेखनात्। स्नेहस्वेदादिकस्तस्मिन्निष्टो वातहरः क्रमः॥

rukpakṣmavartmaśatanasraṃsanānyatilekhanāt| snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतलोध्रं प्रलेपयेत्। एरण्डमूलकल्केन पुटपाकं पचेत्ततः॥

abhyajya navanītena śvetalodhraṃ pralepayet| eraṇḍamūlakalkena puṭapākaṃ pacettataḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्विन्नं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोट्टलीकृतम्। स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्रसेचनम्॥

svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭṭalīkṛtam| striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालितण्डुलकल्केन लिप्तं तद्वत् परिष्कृतम्। कुर्यान्नेत्रेऽतिलिखिते मृदितं दधिमस्तुना। केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः॥

śālitaṇḍulakalkena liptaṃ tadvat pariṣkṛtam| kuryānnetre'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā| kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेद्यांस्तु व्रीहिवक्त्रेण विभिद्य कठिनोन्नतान्। निष्पीडयेदनु विधिः शेषः स्यातत्र पूर्ववत्॥

medyāṃstu vrīhivaktreṇa vibhidya kaṭhinonnatān| niṣpīḍayedanu vidhiḥ śeṣaḥ syātatra pūrvavat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.