अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto dṛṣṭirogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.15
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.15
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते। अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः॥
sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite| avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति। भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मञ्च नेक्षते॥
prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati| bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre sūkṣmañca nekṣate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते। दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति॥
dūrāntikasthaṃ rūpañca viparyāsena manyate| doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधा स्थिते। दृष्टेरभ्यन्तरगते द्रस्ववढ्रविपर्ययम्॥
dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhā sthite| dṛṣṭerabhyantaragate drasvavaḍhraviparyayam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्तिकस्थमधस्संस्थे दूरगं नोपरिस्थिते। पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योयमामयः॥
nāntikasthamadhassaṃsthe dūragaṃ noparisthite| pārśve paśyenna pārśvasthe timirākhyoyamāmayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते। तेनोर्ध्वमीक्षते नाधस्तनुचैलावृतोपमम्। यथावर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्॥
prāptoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite| tenordhvamīkṣate nādhastanucailāvṛtopamam| yathāvarṇañca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः। लिङ्गनाशं मलः कुर्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम्॥
tathāpyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ| liṅganāśaṃ malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति। चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः॥
tatra vātena timire vyāviddhamiva paśyati| calāvilāruṇābhāsaṃ prasannañcekṣate muhuḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जालानि केशान् मशकान्नश्मींश्चोपोक्षितेत्र च। काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्॥
jālāni keśān maśakānnaśmīṃścopokṣitetra ca| kācībhūte dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते। वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजो धूमावृतामिव॥
candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate| vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajo dhūmāvṛtāmiva||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्। सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः। दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसौ स्मृता॥
spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām| saliṅganāśo vāte tu saṅkocayati dṛksirāḥ| dṛṅmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasau smṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतोद्योतदीपितम्। शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलञ्च पश्यति॥
pittaje timire vidyutkhadyotodyotadīpitam| śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlañca paśyati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काचे दृक्कांस्यनीलाभा तादृगेव च पश्यति। अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च॥
kāce dṛkkāṃsyanīlābhā tādṛgeva ca paśyati| arkendupariveṣāgnimarīcīndradhanūṃṣi ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृङ्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः। दृष्टिः पित्तेन द्रस्वाख्या सा द्रस्वा द्रस्वदर्शिनी। भवेत् पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना॥
bhṛṅganīlā nirālokā dṛksnigdhā liṅganāśataḥ| dṛṣṭiḥ pittena drasvākhyā sā drasvā drasvadarśinī| bhavet pittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति। शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्॥
kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetañca paśyati| śaṅkhendukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्। सिताभासा च दृष्टिस्स्याल्लिङ्गनाशे तु दृश्यते॥
kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam| sitābhāsā ca dṛṣṭissyālliṅganāśe tu dṛśyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः। बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंश्रितः॥
mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ| bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃśritaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णे सङ्कोचमायाति च्छायायां परिसर्पति। शङ्खकुन्देदुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा॥
uṣṇe saṅkocamāyāti cchāyāyāṃ parisarpati| śaṅkhakundedukumudasphaṭikopamaśuklimā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्च पश्यति। काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक् च पश्यति। लिङ्गनाशेपि दृक् तादृङ्निष्प्रभा हतदर्शना॥
raktena timire raktaṃ tamobhūtañca paśyati| kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistādṛk ca paśyati| liṅganāśepi dṛk tādṛṅniṣprabhā hatadarśanā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान्। तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः। तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते॥
saṃsargasannipāteṣu vidyāt saṅkīrṇalakṣaṇān| timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ| timire śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ्निचिता मलैः। नकुलान्धःस तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि॥
dyotate nakulasyeva yasya dṛṅnicitā malaiḥ| nakulāndhaḥsa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्केऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः। स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदोपरः॥
arke'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ| sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gadoparaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः। विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्नि दर्शनम्॥
divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ| vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्। त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोक्षिणी। दाहोषे मलिनं शुक्रमहन्याविलदर्शनम्॥
uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt| tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tatokṣiṇī| dāhoṣe malinaṃ śukramahanyāviladarśanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता॥
rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृशमम्लाशनाद्दोषैस्सास्रैर्या दृष्टिराचिता। सक्लेदकण्डूः कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता॥
bhṛśamamlāśanāddoṣaissāsrairyā dṛṣṭirācitā| sakledakaṇḍūḥ kaluṣā vidagdhāmlena sā smṛtā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः। धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः॥
śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ| dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहसैवाल्पसत्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्। भास्वरं भास्करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः॥
sahasaivālpasatvasya paśyato rūpamadbhutam| bhāsvaraṃ bhāskarādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्। वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थामिवाव्यथाम्। औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशः अत्र वर्जयेत्॥
kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām| vaiḍūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām| aupasargika ityeṣa liṅganāśaḥ atra varjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां द्रस्वजामपि॥
vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṃ drasvajāmapi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट्काचा नकुलान्धश्च याप्याश्शेषांस्तु साधयेत्। द्वादशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः॥
ṣaṭkācā nakulāndhaśca yāpyāśśeṣāṃstu sādhayet| dvādaśeti gadā dṛṣṭau nirdiṣṭāḥ saptaviṃśatiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.