अथातः अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athātaḥ akṣipākapillapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.20
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.20
शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्। कुलीररसक्षीरसिद्धं वा॥
śuṣkākṣipāke vātābhiṣyandavihitaṃ sarpiḥ pibet| kulīrarasakṣīrasiddhaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्। मञ्जिष्ठामधुककालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्। मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः। लोध्रकोरण्डकपुष्पक्वाथो वेदनाहरः॥
dārvīprapauṇḍarīkayoḥ kvātha āścyotanamakṣipākaghnam| mañjiṣṭhāmadhukakālānusārīsārivālodhralākṣāprapauṇḍarīkāṇāmakṣipākaraktarājīghnam| mṛdvīkācandanakalkastaṇḍulāmbuparisruto madhumānaśrudāhaharaḥ| lodhrakoraṇḍakapuṣpakvātho vedanāharaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अणुतैलं नस्यम्। सारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति॥
aṇutailaṃ nasyam| sārivāvidārībalāmadhukotpaladrākṣāṭarūṣakajīvakacandanairjāṅgalarasakṣīropetaṃ tailaṃ sādhitaṃ nāvanāt sarvordhvajatrujān gadān vātapittottarān nihanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्न्गिधाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः। वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः॥
sngidhāścātra tarpaṇapuṭapākāḥ| vātapittānyatarodrekataśca yathāsvamabhiṣyandavidhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत् सा मषी घृतपिष्टायसभाजनस्थिताक्षिपाकमञ्जना दपहरति॥
ādarśamaṇḍale ghṛtāktakeśān ghṛṣṭvāntardhūmaṃ dahet sā maṣī ghṛtapiṣṭāyasabhājanasthitākṣipākamañjanā dapaharati||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्। एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषारागाश्रुहरम्॥
mañjiṣṭhāphalatrikakaṭaṅkaṭerīniṣkvāthe lohasrotoñjanacūrṇamāpiṇḍībhāvāt pacet| etaccūrṇāñjanamabhayaṃ dāhoṣārāgāśruharam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीसारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्॥
tāmrarajassairyakapuṣpapuṇḍrāhvamadhukakālānusārīsārivāḥ chāgena payasā piṣṭāḥ piṇḍāñjanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनूषवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्। एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः॥ अस20.10। सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिराविध्येत्॥
ānūṣavasā śuṇṭhīsaindhavacūrṇānvitā snehāñjanam| evamapyaśāntau madhukasiddhaḥ śatāhvācūrṇayukto ghṛtamaṇḍastathā payo vā bastiḥ|| asa20.10| saśophālpaśophayostu snigdhasvinnasyānu sirāvidhyet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः। विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्॥
drākṣābhayākvāthastrivṛtkalkavān saghṛto virekaḥ| viriktasya yathādoṣodayamāsthāpanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिंरोविरेकः। विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च॥
tataḥ piṇḍasvinnaśirasaḥ sarṣapatailena saindhavayutena vā sarpiṣā phaṇijjakayuktena vā aṇutailena śiṃrovirekaḥ| viriktaśiraso'nuvāsanaṃ kṣīrasarpiṣā dhūmapānaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीराम्बुस्विन्नैः संस्वेदयेत्॥
śironetraṃ cāsya suniṣaṇṇakapattūrairaṇḍapatraiḥ kṣīrāmbusvinnaiḥ saṃsvedayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्। शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्॥
ghṛtabhṛṣṭaṃ lodhracūrṇaṃ sūkṣmavāsasthamuṣṇodakavimṛditamāścyotanam| śuṣkākṣipākoktaṃ ca vedanāghnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्॥
evamaśāntavedanaṃ sandhāvairupakramet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः। तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्॥
śaśaśiraḥkapālaṃ saindhavaṃ kāṃsye stanyaghṛṣṭaṃ sandhāvo vedanāghnaḥ| tadvattāmraṃ ca lohe gomūtraghṛṣṭaṃ ghṛtadhūpitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः। शङ्खं ताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्॥
śigrupallavarasaśca tāmraghṛṣṭo ghṛtadhūpitaḥ| śaṅkhaṃ tāmre stanyena ghṛṣṭaṃ ghṛtābhyaktayavaśamīpatradhūpitaṃ gharṣavedanāghnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्। दधिसरः पिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः॥
udumbaraphalaṃ lohe stanyaghṛṣṭaṃ ghṛtābhyaktaśamīpatradhūpitaṃ śūlarāgāśrugharṣaghnam| dadhisaraḥ pippalīsaindhavayuktastāmre ghṛṣṭaśśophagharṣāśruvedanāghnaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्रधूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्॥
mṛtkapālaṃ kāṃsye tilodakaghṛṣṭaṃ ghṛtāktanimbapatradhūpitaṃ śophakaṇḍūgharṣāśruśūlarāgaghnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्। त्रिःपरं च तैर्न्नाञ्जयेत्। अथाञ्जनानि॥
sandhāvāñjitaṃ cākṣi stanyenānusiñcet| triḥparaṃ ca tairnnāñjayet| athāñjanāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैरनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्॥
madhukabṛhatītvaktāmrarajāṃsyajākṣīrapiṣṭāni śamyāmalakapatrairghṛtāplutairanekaśo dhūpitāni piṇḍāñjanaṃ śophavedanāghnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तालीसपत्रपिप्पलीलोहर्रजोञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेवपिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः॥
tālīsapatrapippalīloharrajoñjanakāsīsatagarajātīmukulasaindhavairgomūtrapiṣṭaistāmramāliptaṃ saptarātraṃ sthāpayitvā punastadvadevapiṣṭairguṭikāḥ kāryāstāḥ stanyaghṛṣṭāḥ stambhaśvayathuharṣagharṣāśrukaṇḍūghnyaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत् सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्। शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्। एतत् सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिपाकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्। अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति। इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च॥
abaddhāsthisahakāramāṃsaṃ vigatatvacaṃ samatāmracūrṇamīṣat saindhavopetaṃ gavyena dadhnā piṣṭvā tāmramālepayet| śuṣkaṃ śuṣkaṃ tathaiva ca piṣṭvā punarlepayet| etat saptabhiḥ saptāhaiḥ piṇḍāñjanaṃ kṛtaṃ sarvākṣipākāśrugharṣaśopharāgavartmopacayaghnam| aśmantakāmlavetasaparūṣakakoladāḍimaiḥ kṛtā rasakriyā saśophālpaśophapūyālasān nāśayati| itthamapi śophānuvṛttau punarasrāvasekaḥ śirovirekaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्। पिल्लसाधनं चेक्षेत॥
amloṣitaṃ pittābhiṣyandavadupācaret| pillasādhanaṃ cekṣeta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाख्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्चस्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादशदीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः॥
pittakapharaktanicayotkliṣṭavartmapothakībisākhyakukūṇakapakṣmoparodhapūyālasaśuṣkākṣipākālpaśophāmloṣitā vātavarjyāścasyandādhimanthā ityaṣṭādaśadīrghakālānubandhino rogāḥ pillasaṃjñāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव। पुनश्च पिल्लीभूतानां सामान्येनोपदिश्यते॥
eṣāṃ kriyā yathāsvamupadiṣṭaiva| punaśca pillībhūtānāṃ sāmānyenopadiśyate||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्। कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः। कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्। सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेत् जलौकोभिश्च ग्राहयेत्॥
atha pillākṣirogiṇaṃ snehayitvā vāmayet| kṛtakramasya sirāvyadhastato virekaḥ| kṛtavirekasya vartmanī likhet| sakṛllekhanādaśuddhau punarlekhayet jalaukobhiśca grāhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः। तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण॥
priyaṅgulodhrapadmakesaracandanamadhukakalkena samākṣikeṇa biḍālakaḥ| tuvarikāphalatrikarocanākvāthena madhumatā sāyaṃ prātaḥ sadā prakṣālanamañjanānte ca kaṣāyavṛkṣapallavakaṣāyeṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैरेव च पत्रैरुष्णाप्रियतायामन्तरान्तरा स्वेदः॥
taireva ca patrairuṣṇāpriyatāyāmantarāntarā svedaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्ल पिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्णामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्॥
tutthakapalaṃ viṃśatiśca śvetamaricāni dhānyāmla piṣṭāni tatpalaistriṃśatā tāmrapātre samāloḍitāni bahuvarṇāmapi pillānāṃ paramamāścyotanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेम्भास्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत् पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलेपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी। पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजोदद्यात् तत्घनीभूतं शीतमञ्जनम्। सुरसारसपिष्टैर्वा वचलदेवदारुभिः। गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्॥
añjanaṃ cāsyāmradhātakīpuṣpatilaparṇīkalkena ca varttiḥ harītakyāḍhakīścāṣṭaguṇembhāsyaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ kvāthayet punaśca parisrāvyādarvīpralepādrasakriyeyaṃ pillākṣiropaṇī| palāśaśākhāsvarase kvāthyamāne bṛhatyuśīrarajodadyāt tatghanībhūtaṃ śītamañjanam| surasārasapiṣṭairvā vacaladevadārubhiḥ| gopittapiṣṭābhyāṃ vā vyoṣarasāñjanābhyām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्। परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्॥
haritālasauvīrakāñjanasamāṃśaṃ vā tāmracūrṇamañjanam| paripelavakāsīsaharidrādvayasarṣapapriyaṅgutagarapippalīkalkena tāmrabhājanamantarlepayitvā sauvīrakakumbhedhomukhaṃ saptāhaṃ vāsayet tato guṭikāścūrṇaṃ vā kuryāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्। चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः। स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति। भवति चात्र॥
tutthagairikacūrṇaṃ chagalīpayaḥpiṣṭaṃ guṭikā pratyañjanam| cūrṇa eva vā divyodakabhāvitaḥ| sa eva vā tadāpluto netrāścyotanamiti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्। पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्॥
vartmāvalekhaṃ bahuśastadvacchoṇitamokṣaṇam| punaḥ punarvirekaṃ ca pillarogāturo bhajet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूयालसेत्वशान्तेन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया॥
pūyālasetvaśāntente dāhaḥ sūkṣmaśalākayā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः। परस्परमसङ्कीर्णाःकार्त्स्न्येन गदिता गदाः॥
caturnavatirityakṣṇorhetulakṣaṇasādhanaiḥ| parasparamasaṅkīrṇāḥkārtsnyena gaditā gadāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोपि नयनप्रियः। पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्॥
sarvadā ca niṣeveta svasthopi nayanapriyaḥ| purāṇayavagodhūmaśāliṣaṣṭikakodravān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुद्गादीन्कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिःपरिप्लुतान्। शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्॥
mudgādīnkaphapittaghnān bhūrisarpiḥpariplutān| śākaṃ caivaṃvidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्। आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्॥
saindhavaṃ triphalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam| ātapatraṃ padatrāṇaṃ vidhivaddoṣaśodhanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च। क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्। विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्॥
varjayedvegasaṃrodhamajīrṇādhyaśanāni ca| krodhaśokadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān| vidāhaviṣṭambhakaraṃ yaccehāhārabheṣajam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे। ताम्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान् नयनं नयन्ति॥
dve pādamadhye pṛthusanniveśe sire gate te bahudhā ca netre| tāmraṅkṣaṇodvartanalepanādīn pādaprayuktān nayanaṃ nayanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूष्यन्ते नयनानि दुष्टाः। भजेत् सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि॥
maloṣṇasaṅghaṭṭanapīḍanādyaistā dūṣyante nayanāni duṣṭāḥ| bhajet sadā dṛṣṭihitāni tasmādupānadabhyañjanadhāvanāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.