Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.23

अथातो नासारोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athāto nāsārogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः। नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा॥

avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ| nīcātyuccopadhānena pītenānyena vāriṇā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः। क्रुद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानतां गताः। जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्॥

atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ| kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styānatāṃ gatāḥ| janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣayapradam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वातात् प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः। घ्राणोपरोधनिस्तोददन्तशङ्खशिरोव्यथाः॥

tatra vātāt pratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ| ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीटका इव सर्पन्ति मन्यते परितो भ्रुवौ। स्वरसादश्चिरात् पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः॥

kīṭakā iva sarpanti manyate parito bhruvau| svarasādaścirāt pākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणापिटकासम्भवभ्रमाः। नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः॥

pittāttṛṣṇājvaraghrāṇāpiṭakāsambhavabhramāḥ| nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफात् कासोरुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्। माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः॥

kaphāt kāsoruciḥ śvāso vamathurgātragauravam| mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्वृद्धिशान्तिमान्॥

sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvṛddhiśāntimān||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्टं नासासिराः प्राप्य प्रतिश्यायं करोत्यसृक्। उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता। कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्॥

duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk| urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ śvāsapūtitā| kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टता यान्त्युपेक्षिताः। यथोक्तोपद्रवाधिक्यात् स सर्वेन्द्रियतापनः॥

sarva eva pratiśyāyā duṣṭatā yāntyupekṣitāḥ| yathoktopadravādhikyāt sa sarvendriyatāpanaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः। कुप्यत्यकस्माद् बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोषकृत्॥

sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ| kupyatyakasmād bahuśo mukhadaurgandhyaśoṣakṛt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः। पूयोपमासितारक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः। मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः॥

nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ| pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ| mūrcchanti cātra kṛmayo dīrghasnigdhasitāṇavaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः। श्लेष्मा सुचिक्कणः पीतो ज्ञानं च रसगन्धयोः॥

pakvaliṅgāni teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ| śleṣmā sucikkaṇaḥ pīto jñānaṃ ca rasagandhayoḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णाग्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः। वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि॥

tīkṣṇāgrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ| vātakopibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः शृङ्गाटकं व्रजम्। निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः॥

vighaṭṭite'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajam| nivṛttaḥ kurute'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषयन् नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः। शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः। स्मृतोऽसौ नासिकाशोषः नासानाहे तु जायते॥

śoṣayan nāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute'nilaḥ| śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kṛcchrāducchvasanaṃ tataḥ| smṛto'sau nāsikāśoṣaḥ nāsānāhe tu jāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना। निश्वासोच्छ्वाससंरोधात् स्रोतसी संवृते इव॥

naddhatvamiva nāsāyāḥ śleṣmaruddhena vāyunā| niśvāsocchvāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्। स घ्राणपाकः स्रावस्तु तत्संज्ञः श्लेष्मसम्भवः॥

pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat| sa ghrāṇapākaḥ srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasambhavaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते॥

accho jalopamo'jasraṃ viśeṣānniśi jāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफः प्रवृद्धो नासायां रुध्वा स्रोतांस्यवीनसम्। कुर्यात् सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्॥

kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ rudhvā srotāṃsyavīnasam| kuryāt saghurghuraśvāsaṃ pīnasādhikavedanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका। अजस्रं पिच्छिलं शीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्॥

averiva sravatyasya praklinnā tena nāsikā| ajasraṃ picchilaṃ śītaṃ pakvaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा। भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीर्प्तिदहतीव च॥

raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ sparśanāsahā| bhaveddhūmopamocchvāsā sā dīrptidahatīva ca||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालुमूले मलैर्दुष्टे मारुतो मुखनासिकात्। श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत् पूतिनासं वदन्ति॥

tālumūle malairduṣṭe māruto mukhanāsikāt| śleṣmā ca pūtirnirgacchet pūtināsaṃ vadanti||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्। तत्पूयरक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्॥

nicayādabhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet| tatpūyaraktamākhyātaṃ śirodāharujākaram||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तश्लेष्मावरुद्धोन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्। कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्॥

pittaśleṣmāvaruddhontarnāsāyāṃ śoṣayenmarut| kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्॥

arśorbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसं प्रततं क्षुतम्। सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा। अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दुष्टपीनसम्॥

sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaṃ pratataṃ kṣutam| sānunāsikavāditvaṃ pūtināsaḥ śirovyathā| aṣṭādaśānāmityeṣāṃ yāpayedduṣṭapīnasam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.