अथातो नासारोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athāto nāsārogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.24
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.24
सर्वेष्वादौ पीनसेषु स्नेहस्वेदवमनधूमगण्डूषस्निग्धोष्णभोजननिवातशयनासनानि सेवेत॥
sarveṣvādau pīnaseṣu snehasvedavamanadhūmagaṇḍūṣasnigdhoṣṇabhojananivātaśayanāsanāni seveta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाचनार्थं च गुडार्द्रकक्षीरत्रिकटुकाजमांसमद्याम्लभोजनानि॥
pācanārthaṃ ca guḍārdrakakṣīratrikaṭukājamāṃsamadyāmlabhojanāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोहिषाजाजीवचाचोरकोपकुञ्चिकातर्कारीचातुर्जातकरजो वस्त्रावबद्धं मुहुर्मुहुरुपजिघ्नेत्। घृताक्तसक्तून् मल्लकसम्पुटे कृत्वा धूमं च पिबेत्॥
rohiṣājājīvacācorakopakuñcikātarkārīcāturjātakarajo vastrāvabaddhaṃ muhurmuhurupajighnet| ghṛtāktasaktūn mallakasampuṭe kṛtvā dhūmaṃ ca pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वे तु शिरोविरेचनमवपीडं च युञ्ज्यात्॥
pakve tu śirovirecanamavapīḍaṃ ca yuñjyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदानोक्तानि च वर्जयेत्। विशेषेण शीताम्बुस्नानपानात्युच्चोपधानानुपधानक्रोधशोकान्॥
nidānoktāni ca varjayet| viśeṣeṇa śītāmbusnānapānātyuccopadhānānupadhānakrodhaśokān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वातप्रतिश्याये पूर्वमेव वातहरद्रव्यविपक्वं ससैन्धवं प्रातः सर्पिः पिबेन्महाषट्पलं वा॥
atha vātapratiśyāye pūrvameva vātaharadravyavipakvaṃ sasaindhavaṃ prātaḥ sarpiḥ pibenmahāṣaṭpalaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशमूलकुलत्थकोलयवशुष्कमूलकव्योषलवणपञ्चकैः सदधि धान्याम्लं सर्पिः सिद्धमाहारे पाने च प्रणीतं प्रतिश्याययक्ष्माकासश्वासग्रहणीगुल्मविबन्धघ्नम्॥
daśamūlakulatthakolayavaśuṣkamūlakavyoṣalavaṇapañcakaiḥ sadadhi dhānyāmlaṃ sarpiḥ siddhamāhāre pāne ca praṇītaṃ pratiśyāyayakṣmākāsaśvāsagrahaṇīgulmavibandhaghnam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णस्नेहं जाङ्गलरसेन व्योषदाडिमसैन्धववता बालमूलकरसेन सर्वधान्ययूषेण वा भोजयेत्। नागरं वा पयसा पिबेत्॥
jīrṇasnehaṃ jāṅgalarasena vyoṣadāḍimasaindhavavatā bālamūlakarasena sarvadhānyayūṣeṇa vā bhojayet| nāgaraṃ vā payasā pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णादशमूलशुण्ठीयवैरण्डमूलक्काथासिद्धेन पयसोत्तमाङ्गं स्वेदयेत्। तदेव च पानभोजनयोर्विदध्यात्। अर्दितोक्तांश्च स्वेदान्। एवमपरिपच्यमाने पुनः पुनर्नाडीस्वेदं वातहरं चास्थापनमनुवासनं शिरोबस्तिं च॥
kṛṣṇādaśamūlaśuṇṭhīyavairaṇḍamūlakkāthāsiddhena payasottamāṅgaṃ svedayet| tadeva ca pānabhojanayorvidadhyāt| arditoktāṃśca svedān| evamaparipacyamāne punaḥ punarnāḍīsvedaṃ vātaharaṃ cāsthāpanamanuvāsanaṃ śirobastiṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वे तु तैलं क्षवकचूर्णयुक्तं ससैन्धवं सर्पिर्वा शिरोविरेचनम्॥
pakve tu tailaṃ kṣavakacūrṇayuktaṃ sasaindhavaṃ sarpirvā śirovirecanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तप्रतिश्याये पद्मकोशीरपटोलसारिवाविदारीशतावरीक्षीरिद्रुमशुङ्गशठीकर्कटाख्यादुरालभानामर्द्धढकमष्टगुणेम्भासि विपाच्य पादावशेषे मधुकमृद्वीकाचन्दनशृङ्गाटककशेरुकश्वेतपाकान्यक्षमात्राणि दत्वा घृतप्रस्थं पयसा सह साधयेत्। तत् प्रातः पानाय युञ्ज्यात्। जीर्णे सुखोष्णतोयपरिषिक्तं ससैन्धवेन रसेन भोजयेत्। सुस्निग्धं विरेचयेत् द्राक्षापटोलश्रीपर्णीमूर्वात्रिवृत्क्वाथेन त्रिवृत्पथ्यापूगफलचूर्णान्वितेन॥
pittapratiśyāye padmakośīrapaṭolasārivāvidārīśatāvarīkṣīridrumaśuṅgaśaṭhīkarkaṭākhyādurālabhānāmarddhaḍhakamaṣṭaguṇembhāsi vipācya pādāvaśeṣe madhukamṛdvīkācandanaśṛṅgāṭakakaśerukaśvetapākānyakṣamātrāṇi datvā ghṛtaprasthaṃ payasā saha sādhayet| tat prātaḥ pānāya yuñjyāt| jīrṇe sukhoṣṇatoyapariṣiktaṃ sasaindhavena rasena bhojayet| susnigdhaṃ virecayet drākṣāpaṭolaśrīparṇīmūrvātrivṛtkvāthena trivṛtpathyāpūgaphalacūrṇānvitena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरिक्तभुक्तस्य शीतैः शिरोवक्त्रलेपपरिषेककवलग्रहान् वितरेत्॥
viriktabhuktasya śītaiḥ śirovaktralepapariṣekakavalagrahān vitaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यजनपवनविधूयमानश्च नीलशाद्वलोपवनशिशिरकरकिरणधारागृहाणि सेवेत॥
vyajanapavanavidhūyamānaśca nīlaśādvalopavanaśiśirakarakiraṇadhārāgṛhāṇi seveta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र च पक्वे दोषे शिरोविरेकं पुराणघृतेन ससैन्धवेन घृतमण्डेन वा कट्फलान्वितेन कुर्यात्। विशुद्धस्रोतसश्च जाङ्गलरसेन क्षीरेण वा शीतेन भोजनम्॥
tatra ca pakve doṣe śirovirekaṃ purāṇaghṛtena sasaindhavena ghṛtamaṇḍena vā kaṭphalānvitena kuryāt| viśuddhasrotasaśca jāṅgalarasena kṣīreṇa vā śītena bhojanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफजे तु यवक्षारावचूर्णितमुष्णोदकानुपानं घृतं पाययेत्। जीर्णे च तिलमाषपललवतीं यवागूम्। ततो वामनीयौषधक्वाथसिद्धया ससर्पिष्कया सैन्धवमाषचूर्णप्रगाढया पेययोष्णाम्भसा च वामयेत्॥
kaphaje tu yavakṣārāvacūrṇitamuṣṇodakānupānaṃ ghṛtaṃ pāyayet| jīrṇe ca tilamāṣapalalavatīṃ yavāgūm| tato vāmanīyauṣadhakvāthasiddhayā sasarpiṣkayā saindhavamāṣacūrṇapragāḍhayā peyayoṣṇāmbhasā ca vāmayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तीक्ष्णधूमकवलयवान्नचणकप्रायाहारनाडीस्वदेरुपाचरेत्। अरुचिगौरवयोस्तु विशोधयेत्॥
tatastīkṣṇadhūmakavalayavānnacaṇakaprāyāhāranāḍīsvaderupācaret| arucigauravayostu viśodhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वे क्षवकविडङ्गसैन्धवादीभिर्नस्यम्। तैलाप्लुतो नागरचूर्णानुविद्धो मुद्ग आहारो यथासात्म्यं च रूक्षतीक्ष्णोष्णम्॥
pakve kṣavakaviḍaṅgasaindhavādībhirnasyam| tailāpluto nāgaracūrṇānuviddho mudga āhāro yathāsātmyaṃ ca rūkṣatīkṣṇoṣṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धघ्राणपथस्य देवदारुसरलकाकोलीजीवकमधुकपिप्पल्यनन्ताक्षीरविपक्वं तैलं नस्यम्॥
śuddhaghrāṇapathasya devadārusaralakākolījīvakamadhukapippalyanantākṣīravipakvaṃ tailaṃ nasyam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सान्निपातिके दोषबलतः प्रतिकुर्यात्। रसाञ्जनातिविषामुस्तभद्रदारुसाधितं चात्र तैलं नावनम्॥
sānnipātike doṣabalataḥ pratikuryāt| rasāñjanātiviṣāmustabhadradārusādhitaṃ cātra tailaṃ nāvanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तजे पैत्तिको रक्तपित्तोक्तश्च विधिः॥
raktaje paittiko raktapittoktaśca vidhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्टप्रतिश्याये व्योषचित्रकयवक्षारबीजकविडङ्गपूतीकरञ्जत्वग्लवणत्रयैर्मांसरसप्रतीवापविपक्वं सक्षौद्रं सर्पिः पाययेत्। जीर्णे घृते जाङ्गलरसेन तलोपसेकं भोजयेत्। स्निग्धं च कफप्रतिश्यायवदुपाचरेत्॥
duṣṭapratiśyāye vyoṣacitrakayavakṣārabījakaviḍaṅgapūtīkarañjatvaglavaṇatrayairmāṃsarasapratīvāpavipakvaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥ pāyayet| jīrṇe ghṛte jāṅgalarasena talopasekaṃ bhojayet| snigdhaṃ ca kaphapratiśyāyavadupācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वेऽवपीडं व्योषेन्द्रयवविडङ्गसारजीरकसैन्धवैर्बस्तमूत्रपिष्टैर्दद्यात्। विशुद्धघ्राणस्रोतसं च पुनरुपस्नेह्य विरेचयेत्। भृष्टान्यवान् भूस्तृणकाम्रातकजीरकत्रिवृतायुक्तान् गोमूत्रेण क्वाथयेत्। तं क्वाथमभयानागरमरिचक्रमुकसैन्धवयावशूकचूर्णयुक्तं सबीजपूरकरसं पाययेत्। कोष्णोदकं चानुकण्ठयेत्॥
pakve'vapīḍaṃ vyoṣendrayavaviḍaṅgasārajīrakasaindhavairbastamūtrapiṣṭairdadyāt| viśuddhaghrāṇasrotasaṃ ca punarupasnehya virecayet| bhṛṣṭānyavān bhūstṛṇakāmrātakajīrakatrivṛtāyuktān gomūtreṇa kvāthayet| taṃ kvāthamabhayānāgaramaricakramukasaindhavayāvaśūkacūrṇayuktaṃ sabījapūrakarasaṃ pāyayet| koṣṇodakaṃ cānukaṇṭhayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरिक्तं च काले मुस्तहरिद्रानागरयवक्षारपूतीकरञ्जरेणुकाभिरजाविगोत्रदधिभिश्च सिद्धं सर्पिरुपयोजयेत्। तीक्ष्णानि च निरूहानुवासनानि। अरिष्टांश्च पानार्थम्॥
viriktaṃ ca kāle mustaharidrānāgarayavakṣārapūtīkarañjareṇukābhirajāvigotradadhibhiśca siddhaṃ sarpirupayojayet| tīkṣṇāni ca nirūhānuvāsanāni| ariṣṭāṃśca pānārtham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमप्यशान्तौ हिङ्गुक्षारामरदारुविपक्वं घृतं मांसरसानुपानं पिबेत्॥
evamapyaśāntau hiṅgukṣārāmaradāruvipakvaṃ ghṛtaṃ māṃsarasānupānaṃ pibet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशाम्रपल्लवमूर्वा तर्कारीङ्गुदीफलफणिज्जकमहापञ्चमूलकण्टकारिकासारिवोरुपूगहिंस्रानिम्बशिग्रुफलरक्षोघ्नकृमिघ्नदन्ती पूतिकरञ्जपिप्पलीवार्ताकबीजाहिमारकमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैरजामूत्रपिष्टैरजाश्वशकृद्रसयुक्तैर्धूमवर्तिं कृत्वा घृताभ्यक्तां पातुं प्रयच्छेत्॥
kośāmrapallavamūrvā tarkārīṅgudīphalaphaṇijjakamahāpañcamūlakaṇṭakārikāsārivorupūgahiṃsrānimbaśigruphalarakṣoghnakṛmighnadantī pūtikarañjapippalīvārtākabījāhimārakamūlatvakpatrapuṣpaphalairajāmūtrapiṣṭairajāśvaśakṛdrasayuktairdhūmavartiṃ kṛtvā ghṛtābhyaktāṃ pātuṃ prayacchet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिप्पलीवर्धमानं चोपयुञ्जीत। कृमिघ्नैश्च योगैर्यापयेत्॥
pippalīvardhamānaṃ copayuñjīta| kṛmighnaiśca yogairyāpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृशक्षवथौ पुटके च निम्बकट्फलकुष्ठमरिचचूर्णैः क्लेदनाय प्रधमनम्। पिप्पलीकुष्ठशुण्ठीविडङ्गमृद्वीकाकषायकल्कविपक्वं तैलं घृतं वा नावनम्॥
bhṛśakṣavathau puṭake ca nimbakaṭphalakuṣṭhamaricacūrṇaiḥ kledanāya pradhamanam| pippalīkuṣṭhaśuṇṭhīviḍaṅgamṛdvīkākaṣāyakalkavipakvaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā nāvanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाशोषे बलातैलं पाने शिरोबस्तौ च। स्निग्धस्य स्वेदः। क्षीरसर्पिर्नस्यं मधुरवर्गसाधितं वा तैलम्। स्नेहिको धूमः। तथा नासानाहेऽपि। एवमनुपशमे शिरोविरेकः॥
nāsāśoṣe balātailaṃ pāne śirobastau ca| snigdhasya svedaḥ| kṣīrasarpirnasyaṃ madhuravargasādhitaṃ vā tailam| snehiko dhūmaḥ| tathā nāsānāhe'pi| evamanupaśame śirovirekaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासापाके दीप्तौ च जालौकोभिरस्रविस्रावणम्। शीतैरूर्ध्वाधोविरेकलेपसेकाः। नासास्रावे तीक्ष्णं नस्यं धूमश्च॥
nāsāpāke dīptau ca jālaukobhirasravisrāvaṇam| śītairūrdhvādhovirekalepasekāḥ| nāsāsrāve tīkṣṇaṃ nasyaṃ dhūmaśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवीनसे पूतिनासे च गुडमरिचहिङ्गुशिवाटिकाविडङ्गैरजामूत्रपिष्टैर्नस्यम्। कफप्रतिश्यायवच्च स्नेहस्वेदवमनानि॥
avīnase pūtināse ca guḍamaricahiṅguśivāṭikāviḍaṅgairajāmūtrapiṣṭairnasyam| kaphapratiśyāyavacca snehasvedavamanāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वमितवतो निर्गुण्डीशिग्रुतर्कारीफणिज्जकक्षवकसुरसार्जकपत्रस्वरसेन सार्षपं पीलुजं वा तैलं विपाच्य नस्यं विदध्यात्॥
vamitavato nirguṇḍīśigrutarkārīphaṇijjakakṣavakasurasārjakapatrasvarasena sārṣapaṃ pīlujaṃ vā tailaṃ vipācya nasyaṃ vidadhyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाक्षाविडङ्गपिप्पलीलवङ्गक्षवकनिशाकुष्ठवचाकरञ्जिकाकल्कैर्वा तिलतैलम्। शिग्रुबृहतीदन्तीमूलबिल्वव्योषसुरससैन्धवैर्वा॥
lākṣāviḍaṅgapippalīlavaṅgakṣavakaniśākuṣṭhavacākarañjikākalkairvā tilatailam| śigrubṛhatīdantīmūlabilvavyoṣasurasasaindhavairvā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पन्नमात्रं पूयरक्तं रक्तप्रतिश्यायवच्चिकित्सेत्। प्रवृद्धं नाडीव्रणवत्। कृतवमनस्य चास्य नस्यधूमौ प्रयोजयेत्॥
utpannamātraṃ pūyaraktaṃ raktapratiśyāyavaccikitset| pravṛddhaṃ nāḍīvraṇavat| kṛtavamanasya cāsya nasyadhūmau prayojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्शांसि विधिवत् क्षारेणाग्निना वा दहेत्। स्थूलानि तु शस्त्रेण स्पृष्ट्वा दाहानन्तरं शीतां क्रियां योजयेत्॥
arśāṃsi vidhivat kṣāreṇāgninā vā dahet| sthūlāni tu śastreṇa spṛṣṭvā dāhānantaraṃ śītāṃ kriyāṃ yojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तिं च नासायां कुम्भनिकुम्भाग्निकसैन्धवपिप्पलीमनश्शिलालकल्कमधुघृतप्रदिग्धाम्॥
vartiṃ ca nāsāyāṃ kumbhanikumbhāgnikasaindhavapippalīmanaśśilālakalkamadhughṛtapradigdhām||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुवरिकाबिभीतकहरिद्रालोध्रप्रियङ्गुकरञ्जिकाकल्कगुडोदकविपक्वं तैलं नावनम्। करञ्जकलोध्रोत्पलमधुकतिन्दुकास्थित्रिफलाखदिरसारविपक्वं॥
tuvarikābibhītakaharidrālodhrapriyaṅgukarañjikākalkaguḍodakavipakvaṃ tailaṃ nāvanam| karañjakalodhrotpalamadhukatindukāsthitriphalākhadirasāravipakvaṃ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथादोषं च स्नेहवमनविरेकादीन् प्रणिदध्यात्॥
yathādoṣaṃ ca snehavamanavirekādīn praṇidadhyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्बुदं बडिशेन गृहीत्वा मण्डलाग्रेण मूले समं छिन्द्यात्। छिन्नं चोच्छिङ्खयेत्। चलप्रमृष्टं च व्रणं शलाकया दहेत्तैलेन वा। अग्निदग्धं म्रङ्क्षयेत्ततः शिशिरैः प्रदेहैः॥
arbudaṃ baḍiśena gṛhītvā maṇḍalāgreṇa mūle samaṃ chindyāt| chinnaṃ cocchiṅkhayet| calapramṛṣṭaṃ ca vraṇaṃ śalākayā dahettailena vā| agnidagdhaṃ mraṅkṣayettataḥ śiśiraiḥ pradehaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपरूढव्रणस्य लोध्रावापं तीक्ष्णोष्णलवणद्रव्यगोमूत्रयुक्तं सार्षपं कारञ्जं वा तैलं नावनम्। पित्तजे रक्तजे वार्बुदे गोदन्तसैन्धवालकासीसकांस्यनीलैरम्बुपिष्टैरालेपः। ततश्च शीताः प्रदेहसेकाः। शीतैरेव च साधितानि घृतान्यभ्यङ्गनस्यपानानि॥
uparūḍhavraṇasya lodhrāvāpaṃ tīkṣṇoṣṇalavaṇadravyagomūtrayuktaṃ sārṣapaṃ kārañjaṃ vā tailaṃ nāvanam| pittaje raktaje vārbude godantasaindhavālakāsīsakāṃsyanīlairambupiṣṭairālepaḥ| tataśca śītāḥ pradehasekāḥ| śītaireva ca sādhitāni ghṛtānyabhyaṅganasyapānāni||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसमेदः सन्निपातार्शोर्बुदानि चैवं साधयेदिति। भवति चात्र॥
māṃsamedaḥ sannipātārśorbudāni caivaṃ sādhayediti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसंहरति। हीनच्छेदात् पुनर्बृद्धिरतिच्छेदात् स्वरक्षयः। गन्धाज्ञानं च वीसर्पो मूर्च्छा छिन्द्यादतः समम्॥
upasaṃharati| hīnacchedāt punarbṛddhiraticchedāt svarakṣayaḥ| gandhājñānaṃ ca vīsarpo mūrcchā chindyādataḥ samam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.