Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.27

अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वप्नजागरैः। उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः॥

dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ| utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः। उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः॥

atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ| upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥ pratatekṣaṇaiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः। जनयन्त्यामयान् दोषाः #

asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ| janayantyāmayān doṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मारुतकोपतः॥ निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा। भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्॥

tatra mārutakopataḥ|| nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā| bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvātivedanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी। घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते॥

bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyeta ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः। प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाशमौ॥

sphuratyati sirājālaṃ kandharāhanusaṅgrahaḥ| prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo'kasmādvyathāśamau||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते। शिरस्तापोऽयम् #

mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate| śirastāpo'yam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः। पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति। अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्॥

ardhe tu mūrdhnaḥ so'rdhāvabhedakaḥ| pakṣāt kupyati māsādvā svayamevopaśāmyati| ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः। स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्॥

śirobhitāpe pittotthe śirodhūmāyanaṃ jvaraḥ| svedo'kṣidahanaṃ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता। सिरानिष्पन्दतालस्यं रुङ्मन्दाह्न्यधिका निशि। तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः॥

aruciḥ kaphaje mūrdhno gurustimitaśītatā| sirāniṣpandatālasyaṃ ruṅmandāhnyadhikā niśi| tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तात्पित्ताधिकरुजः सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः। सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे। कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः॥

raktātpittādhikarujaḥ sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇaḥ| saṅkīrṇairbhojanairmūrdhni kledite rudhirāmiṣe| kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः। चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः॥

śirasaste pibanto'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ| cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso balakṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः। कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः। ताम्राच्छसिङ्घाणकता कर्णनादश्च जन्तुजे॥

raukṣyaśophavyathacchedadāhasphuraṇapūtitāḥ| kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śophaḥ pramīlakaḥ| tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantuje||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः॥

vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः। तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृङ्भ्रमाः॥

pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ| tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛṅbhramāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः। त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः॥

tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ| trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः। रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्॥

pittānubandhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ| rujāṃ saspandanāṃ kuryādanusūryodayodayām||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाध्याह्नं विवर्द्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः। अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः प्रम। सूर्यावर्तः सः #

āmādhyāhnaṃ vivarddhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ| avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ prama| sūryāvartaḥ saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः॥

ityuktā daśa rogāḥ śirogatāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव॥

śirasyeva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते। सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्॥

kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyāpi jāyate| savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्॥

yathādoṣodayaṃ brūyāt piṭakārbudavidradhīn||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः। कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः॥

kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ| kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭakāḥ syurarūṃṣikāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः। सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्॥

kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ| susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāraṇakaṃ tu tat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्। प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः॥

romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam| pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमकूपान् रुणध्द्यस्य तेनान्येषामसम्भवः। तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे॥

romakūpān ruṇadhdyasya tenānyeṣāmasambhavaḥ| tadindraluptaṃ rujjā ca prāhuścāceti cāpare||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्॥

khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात्स्वेदसिरावृता। कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि॥

sā vātādagnidagdhābhā pittātsvedasirāvṛtā| kaphāt ghanatvagvarṇāṃśca yathāsvaṃ nirdiśettvaci||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा। दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते॥

doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā| dagdhāgnineva nirlomā sadāhā yā ca jāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः। केशान् सदोषः पचति पालितं सम्भवत्यतः॥

śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| keśān sadoṣaḥ pacati pālitaṃ sambhavatyataḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वातात् स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्। पित्तात् सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्॥

tadvātāt sphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jvalatprabham| pittāt sadāhaṃ pītābhaṃ kaphātsnigdhaṃ vivṛddhimat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलं सुशुक्लं सर्वेस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्। शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्॥

sthūlaṃ suśuklaṃ sarvestu vidyādvyāmiśralakṣaṇam| śirorujodbhavaṃ cānyadvivarṇaṃ sparśanāsaham||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च। शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्॥

asādhyā sannipātena khalatiḥ palitāni ca| śarīrapariṇāmotthānyapekṣante rasāyanam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.