अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.28
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.28
वातजे शिरोभितापे वातव्याधिविहितं कुर्यात्। निवातस्थं च नक्तमभ्यक्तशिरसं सर्पिः पयोनुपानं तैलं वा पाययेत्। माषान् वा ससर्पिष्कानुष्णपयोनुपानान् भक्षयेत्। तद्वद्वा मुद्गान्॥
vātaje śirobhitāpe vātavyādhivihitaṃ kuryāt| nivātasthaṃ ca naktamabhyaktaśirasaṃ sarpiḥ payonupānaṃ tailaṃ vā pāyayet| māṣān vā sasarpiṣkānuṣṇapayonupānān bhakṣayet| tadvadvā mudgān||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनूपपिशितवेशवारेण यवतिलमुद्गमाषकुलत्थकुष्ठदारुहरिद्रातसीसैन्धवर्वा महास्नेहवतीमुत्कारिकां दत्वा शिरो वेष्टयेत्। ततः प्रत्यूषे दशमूलसिद्धेन पयसा कवोष्णेन परिषेकं कुर्यात्। तत्सिद्धैश्च पायसैः पिण्डस्वेदं लेपं वा॥
ānūpapiśitaveśavāreṇa yavatilamudgamāṣakulatthakuṣṭhadāruharidrātasīsaindhavarvā mahāsnehavatīmutkārikāṃ datvā śiro veṣṭayet| tataḥ pratyūṣe daśamūlasiddhena payasā kavoṣṇena pariṣekaṃ kuryāt| tatsiddhaiśca pāyasaiḥ piṇḍasvedaṃ lepaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्ममहिषवराहकुक्कुटशल्लकीनां वसा ससैन्धवा नस्यं शिरःकर्णपूरणं च। तथैव च पञ्चमूलबलासारिवाद्वयक्वाथे मधुकजीवकर्षभकपुनर्नवगर्भं सपयः सर्पिस्तैलं चैकतो विपक्वम्॥
kūrmamahiṣavarāhakukkuṭaśallakīnāṃ vasā sasaindhavā nasyaṃ śiraḥkarṇapūraṇaṃ ca| tathaiva ca pañcamūlabalāsārivādvayakvāthe madhukajīvakarṣabhakapunarnavagarbhaṃ sapayaḥ sarpistailaṃ caikato vipakvam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्पासमज्जत्वङ्मुस्तासुमनःकोरकाण्युष्णाम्बुपिष्टानि नावनं सर्वशिरोरुजाघ्नम्। तद्वत् त्वक्पत्रशर्कराशिग्रुकरञ्जबीजानि। तथा चन्दनोत्पलतगरकुष्ठैः सघृतैर्लेपः। देवदारुकुष्ठचोरकयष्टीमधुककमलनीलोत्पलैलाप्रपौण्डरीकैश्च॥
kārpāsamajjatvaṅmustāsumanaḥkorakāṇyuṣṇāmbupiṣṭāni nāvanaṃ sarvaśirorujāghnam| tadvat tvakpatraśarkarāśigrukarañjabījāni| tathā candanotpalatagarakuṣṭhaiḥ saghṛtairlepaḥ| devadārukuṣṭhacorakayaṣṭīmadhukakamalanīlotpalailāprapauṇḍarīkaiśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुङ्कुमशर्करासंस्कृतमाज्यं रक्तपित्तानुबन्धे मर्शः। न चात्र रक्तमवसेचयेद्वातोद्रेकभयात्। स्नैहिकं धूमं पिबेत्। शिरोबस्तिं च शीलयेत्। बस्तिकर्म चाचरेत्॥
kuṅkumaśarkarāsaṃskṛtamājyaṃ raktapittānubandhe marśaḥ| na cātra raktamavasecayedvātodrekabhayāt| snaihikaṃ dhūmaṃ pibet| śirobastiṃ ca śīlayet| bastikarma cācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमसिद्धौ वातजे श्लेष्मजे च यथोक्तो दाहः॥
evamasiddhau vātaje śleṣmaje ca yathokto dāhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धावभेदकेप्ययमेव विधिः। निर्गुण्डीपत्ररसश्च सघृतमण्डसैन्धवो नस्यम्। शिरीषमूलफलानि वा। सारिवोत्पलकुष्ठवचामधुकपिप्पलीभिः सतैलाम्लो लेपः। अशाम्यति दोषानुबन्धमवेक्ष्य प्रतिकुर्वीत॥
ardhāvabhedakepyayameva vidhiḥ| nirguṇḍīpatrarasaśca saghṛtamaṇḍasaindhavo nasyam| śirīṣamūlaphalāni vā| sārivotpalakuṣṭhavacāmadhukapippalībhiḥ satailāmlo lepaḥ| aśāmyati doṣānubandhamavekṣya pratikurvīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यावर्तेत्वयमेव विधिः विशेषतस्तु सिरामोक्षः॥
sūryāvartetvayameva vidhiḥ viśeṣatastu sirāmokṣaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तजे रक्तजे च शिरोभितापे स्निग्धस्य सिरां विध्येत्। कायं च विरेचयेत्। सुशीतैः शतधौतघृतान्वितैः शिरो वक्त्रं सिञ्चेत् प्रदिह्याच्च॥
pittaje raktaje ca śirobhitāpe snigdhasya sirāṃ vidhyet| kāyaṃ ca virecayet| suśītaiḥ śatadhautaghṛtānvitaiḥ śiro vaktraṃ siñcet pradihyācca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्दनसारिवामधुकदूर्वोत्पलप्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठाविदारीभिः सक्षीरं सर्पिर्विपाचितं नावनं शिरोबस्तिश्च। जीवनीयविपक्वात् पयसो नवनीतमुद्धृत्य जीवनीयक्वाथकल्काभ्यां पाचितं पानभोजननस्याभ्यङ्गबस्तिषु प्रणीतं पित्तरक्तजान् सर्वान्विकारान् साधयति। जीवनीयगर्भं षोडशगुणे पयसि सिद्धमाज्यं वा॥
candanasārivāmadhukadūrvotpalaprapauṇḍarīkamañjiṣṭhāvidārībhiḥ sakṣīraṃ sarpirvipācitaṃ nāvanaṃ śirobastiśca| jīvanīyavipakvāt payaso navanītamuddhṛtya jīvanīyakvāthakalkābhyāṃ pācitaṃ pānabhojananasyābhyaṅgabastiṣu praṇītaṃ pittaraktajān sarvānvikārān sādhayati| jīvanīyagarbhaṃ ṣoḍaśaguṇe payasi siddhamājyaṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरेक्षुजाङ्गलरसखर्जूरद्राक्षाकशेरुकमृणालसिद्धः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्। अञ्जनादिवर्गशृतं क्षीरमास्थापनम्॥
kṣīrekṣujāṅgalarasakharjūradrākṣākaśerukamṛṇālasiddhaḥ sarpirmaṇḍo'nuvāsanam| añjanādivargaśṛtaṃ kṣīramāsthāpanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खकं प्रत्याख्यायैवमेवोपचरेत्। विसर्पवच्च। विशेषतस्तु कृष्णतिलशतावरीनीलोत्पलमूर्वापुनर्नवैर्लेपः॥
śaṅkhakaṃ pratyākhyāyaivamevopacaret| visarpavacca| viśeṣatastu kṛṣṇatilaśatāvarīnīlotpalamūrvāpunarnavairlepaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफजे शिरोभितापे लङ्घयेत्। पुराणसर्पिस्निग्धं वा वामयेत्। स्वेदः पिण्डेन रूक्षेण। शिग्रुनिम्बैरण्डक्वाथेन वा नाडीस्वेदः॥
kaphaje śirobhitāpe laṅghayet| purāṇasarpisnigdhaṃ vā vāmayet| svedaḥ piṇḍena rūkṣeṇa| śigrunimbairaṇḍakvāthena vā nāḍīsvedaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवकाष्ठकुष्ठशार्ङ्गेष्टासरलरोहिषैः सलवणैः सुखोष्णैरालेपः। यवचूर्णमधुकचन्दनहरिद्राकुष्ठप्रियङ्गुशतपुष्पासुरदारुभिस्तैलाजक्षीरयुक्तैः ससैन्धवैरुपनाहः॥
devakāṣṭhakuṣṭhaśārṅgeṣṭāsaralarohiṣaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairālepaḥ| yavacūrṇamadhukacandanaharidrākuṣṭhapriyaṅguśatapuṣpāsuradārubhistailājakṣīrayuktaiḥ sasaindhavairupanāhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विडङ्गतैलं नस्यं सार्षपं वा तदेव वा व्योषसिद्धम् मधूकसारकल्को वा मधुयुतस्त्वग्वा मेषशृङ्ग्या इङ्गुदस्य वा। एभिरेव च धूमवर्तिः॥
viḍaṅgatailaṃ nasyaṃ sārṣapaṃ vā tadeva vā vyoṣasiddham madhūkasārakalko vā madhuyutastvagvā meṣaśṛṅgyā iṅgudasya vā| ebhireva ca dhūmavartiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोविरेचनद्रव्यैर्वा सूत्रस्थानौक्तैः प्रधमनम्। तैरेव च पक्वं तैलं मर्शः प्रतिमर्शो वा॥
śirovirecanadravyairvā sūtrasthānauktaiḥ pradhamanam| taireva ca pakvaṃ tailaṃ marśaḥ pratimarśo vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोविरेचनान्ते कर्णनादोक्तं स्नेहनस्यम्। तीक्ष्णाः कवलाः मनश्शिलानलदतुत्थकासीसचूर्णः ससर्पिष्को धूमः। नलदचूर्णस्य च मुहुर्मुहुराघ्राणनम्॥
śirovirecanānte karṇanādoktaṃ snehanasyam| tīkṣṇāḥ kavalāḥ manaśśilānaladatutthakāsīsacūrṇaḥ sasarpiṣko dhūmaḥ| naladacūrṇasya ca muhurmuhurāghrāṇanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपाते व्यामिश्रो विधिः॥
sannipāte vyāmiśro vidhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृमिजे दुरालभासुरदारुरोहिषपूतीकत्रिफलाकट्फलवचात्रिकटुकैरजामूत्र्युक्तं सर्पिः पक्वं पानम्। उपस्निग्धस्विन्नस्य देवदारुपूतीककटभीसर्षपविडङ्गतिलकण्टकविपक्वेन तैलेन शिरः कर्णौ चाभ्यज्य स्वेदयेत्॥
kṛmije durālabhāsuradārurohiṣapūtīkatriphalākaṭphalavacātrikaṭukairajāmūtryuktaṃ sarpiḥ pakvaṃ pānam| upasnigdhasvinnasya devadārupūtīkakaṭabhīsarṣapaviḍaṅgatilakaṇṭakavipakvena tailena śiraḥ karṇau cābhyajya svedayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कृमिमूर्च्छनार्थमसृङ्नस्तोवसेचयेत्। ततो रुधिरगन्धमदेन प्राविसृताः सप्तच्छदस्य त्वग्रसेन पुष्परसेन वानन्तरनिषिक्तेन कृमयः पतन्ति॥
tataḥ kṛmimūrcchanārthamasṛṅnastovasecayet| tato rudhiragandhamadena prāvisṛtāḥ saptacchadasya tvagrasena puṣparasena vānantaraniṣiktena kṛmayaḥ patanti||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरलदेवदारुकट्फलसर्षपापामार्गक्षवककटुकालाबुसुरसबीजपिप्पलीतण्डुलचूर्णंस्तत्पक्वं वा तैलं सद्यः कृमीन् निरस्यति। विडङ्गतण्डुला वाजिमूत्रपिष्टाः शिरीषबीजानि वा छागमूत्रपिष्टानि। पुष्करमध्यबीजानि वा॥
saraladevadārukaṭphalasarṣapāpāmārgakṣavakakaṭukālābusurasabījapippalītaṇḍulacūrṇaṃstatpakvaṃ vā tailaṃ sadyaḥ kṛmīn nirasyati| viḍaṅgataṇḍulā vājimūtrapiṣṭāḥ śirīṣabījāni vā chāgamūtrapiṣṭāni| puṣkaramadhyabījāni vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोमांसेन छागमांसेन वा वसापिष्टेन यवागूं कृत्वा शिरो विलेपयेत्। ततो निम्बार्कवंशसुरसकुटजकरञ्जकरवीरपत्रक्वाथेन सेचयेत्। अजामूत्रेण वा कवोष्णेन। पूतिमत्स्ययुताश्च धूमाः॥
gomāṃsena chāgamāṃsena vā vasāpiṣṭena yavāgūṃ kṛtvā śiro vilepayet| tato nimbārkavaṃśasurasakuṭajakarañjakaravīrapatrakvāthena secayet| ajāmūtreṇa vā kavoṣṇena| pūtimatsyayutāśca dhūmāḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृमिष्वपगतेषु तेजोवतीपूतीकबिम्बीसुरसनक्तमालविडङ्गहरीतकीसर्षपार्ककरवीरमूलमालतीदेवदारुक्षवकमुस्तफणिज्जकपिप्पलीशतपुष्पामधूकशणनिम्बसारकल्कैरजामूत्रयुतैः सार्षपं तैलमैङ्गुदं पैलुकं वा विपक्वं युक्त्या नावनम्॥
evaṃ kṛmiṣvapagateṣu tejovatīpūtīkabimbīsurasanaktamālaviḍaṅgaharītakīsarṣapārkakaravīramūlamālatīdevadārukṣavakamustaphaṇijjakapippalīśatapuṣpāmadhūkaśaṇanimbasārakalkairajāmūtrayutaiḥ sārṣapaṃ tailamaiṅgudaṃ pailukaṃ vā vipakvaṃ yuktyā nāvanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु जातुरुधिरमवसेचयेत्। जन्तुभिः पीतशोणिते हि शिरसि पुनरस्रावसेकादकाण्डे मृत्युः स्यात्। कृमिचिकित्सितं चेक्षेत्॥
na tu jāturudhiramavasecayet| jantubhiḥ pītaśoṇite hi śirasi punarasrāvasekādakāṇḍe mṛtyuḥ syāt| kṛmicikitsitaṃ cekṣet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरः कम्पमक्षीणस्यान्यव्याध्यनुपद्रुतस्य दाहवर्ज्यं मारुतविधानेनोपक्रमेत॥
śiraḥ kampamakṣīṇasyānyavyādhyanupadrutasya dāhavarjyaṃ mārutavidhānenopakrameta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपशीर्षके जन्मोत्तरकालजाते नवोत्थिते वातव्याधिविहितान् स्नेहान् पाननावनाभ्यञ्जनेषु योजयेत्। अभ्यक्तं च स्वेदयित्वोपनाहयेद्यथा विदाहो न भवति। विदाहे विद्रधिवत् कर्म॥
upaśīrṣake janmottarakālajāte navotthite vātavyādhivihitān snehān pānanāvanābhyañjaneṣu yojayet| abhyaktaṃ ca svedayitvopanāhayedyathā vidāho na bhavati| vidāhe vidradhivat karma||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिटकार्बुदविद्रधिषु यथास्वमाचरेत्। व्रणीभूतासु पिटकासु निम्बनिशामधुकधात्रीफलैर्विपक्वं तैलं शोधनरोपणम्॥
piṭakārbudavidradhiṣu yathāsvamācaret| vraṇībhūtāsu piṭakāsu nimbaniśāmadhukadhātrīphalairvipakvaṃ tailaṃ śodhanaropaṇam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्वाचन्दनसारिवाधातकीकान्तालोध्रमधुकसमङ्गापद्मकेसरशतपर्वकंमूलैर्विद्रधिषु। एभिरेव च सिद्धं सर्पिर्नस्यम्। रूढं तु विद्रधौ यदि त्वक् सुप्तेव भवति ततो वामयेत्। उपस्निग्धं च विरेचयेत्॥
mūrvācandanasārivādhātakīkāntālodhramadhukasamaṅgāpadmakesaraśataparvakaṃmūlairvidradhiṣu| ebhireva ca siddhaṃ sarpirnasyam| rūḍhaṃ tu vidradhau yadi tvak supteva bhavati tato vāmayet| upasnigdhaṃ ca virecayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरूंषिकासु जलौकोपहृतशोणितं शिरः क्षुरामृष्टं वा निम्बोदकेन परिषिच्याश्वशकृद्रसेन लवणप्रगाढेन लेपयेत्। किञ्चित् कालं स्थितं चोष्णोदकाम्लकाञ्जिकान्यतरधौतं विडङ्गव्योषलाक्षागारधूममनोह्वालवचारसाञ्जनहरिद्राद्वयैरालिम्पेत्। तिलमष्या वा स्नुहीक्षीरयुक्तया। मधुकोत्पलतिलैरण्डमार्कवपत्रैर्वा। शिग्रुमूलकसर्षपबीजैर्वा गोमूत्रपिष्टैः। वालकामलकनागरमूलकसर्षपबीजैर्वा क्षीरपिष्टैः। शिरीषत्वग्यष्टीमधुकाभ्यां वा। पुराणपिण्याककुक्कुटपुरीषाभ्यां वा॥
arūṃṣikāsu jalaukopahṛtaśoṇitaṃ śiraḥ kṣurāmṛṣṭaṃ vā nimbodakena pariṣicyāśvaśakṛdrasena lavaṇapragāḍhena lepayet| kiñcit kālaṃ sthitaṃ coṣṇodakāmlakāñjikānyataradhautaṃ viḍaṅgavyoṣalākṣāgāradhūmamanohvālavacārasāñjanaharidrādvayairālimpet| tilamaṣyā vā snuhīkṣīrayuktayā| madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrairvā| śigrumūlakasarṣapabījairvā gomūtrapiṣṭaiḥ| vālakāmalakanāgaramūlakasarṣapabījairvā kṣīrapiṣṭaiḥ| śirīṣatvagyaṣṭīmadhukābhyāṃ vā| purāṇapiṇyākakukkuṭapurīṣābhyāṃ vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपालभृष्टकुष्ठचूर्णं तैलयुक्तं कण्डूक्लेददाहस्वेदवेदनाघ्नम्। तथा चाचोक्तं चित्रकादितैलमभ्यञ्जनम्। दन्तीपाठाकोशातकीचित्रकातिविषामहालाङ्गलकीसिद्धं तैलं व्रणाभ्यङ्गः॥
kapālabhṛṣṭakuṣṭhacūrṇaṃ tailayuktaṃ kaṇḍūkledadāhasvedavedanāghnam| tathā cācoktaṃ citrakāditailamabhyañjanam| dantīpāṭhākośātakīcitrakātiviṣāmahālāṅgalakīsiddhaṃ tailaṃ vraṇābhyaṅgaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनश्शिलैलाहरितालपिप्पलीकुष्ठकासीसहरिद्राकरञ्जमुस्तातगरविडङ्गंचित्रकसिद्धार्थककरवीरमूलचूर्णगर्भं तैलमादित्यपाकं व्रणरोपणम्। एवमनुपशमे वमनधूमकायशिरोविरेकान् कुर्यात्॥
manaśśilailāharitālapippalīkuṣṭhakāsīsaharidrākarañjamustātagaraviḍaṅgaṃcitrakasiddhārthakakaravīramūlacūrṇagarbhaṃ tailamādityapākaṃ vraṇaropaṇam| evamanupaśame vamanadhūmakāyaśirovirekān kuryāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दारणके ललाटे सिरां विध्येत्। अभ्यङ्गस्नाननावनानि च शीलयेत् प्रियालबीजमधुककुष्ठमाषसर्षपैः सक्षौद्रैर्लेपः। कोद्रवतृणक्षाराम्भः प्रक्षालनम्॥
dāraṇake lalāṭe sirāṃ vidhyet| abhyaṅgasnānanāvanāni ca śīlayet priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣasarṣapaiḥ sakṣaudrairlepaḥ| kodravatṛṇakṣārāmbhaḥ prakṣālanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विध्वा तुत्थकासीसमनश्शिलामरिचैर्लेपयेत्। भद्रदारुकुटन्नटाभ्यां वा चित्रककरवीरनक्तमालमालतीसिद्धेन वा तैलेनाभ्यज्यात्॥
indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā tutthakāsīsamanaśśilāmaricairlepayet| bhadradārukuṭannaṭābhyāṃ vā citrakakaravīranaktamālamālatīsiddhena vā tailenābhyajyāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवगाढपदं वा सूचीकूर्चकेन प्रच्छाय भूयोभूयः प्रदिह्यात् कपोतपङ्कामूलेन लाङ्गीलकामूलेन वा महिषीक्षीरपिष्टेन॥
avagāḍhapadaṃ vā sūcīkūrcakena pracchāya bhūyobhūyaḥ pradihyāt kapotapaṅkāmūlena lāṅgīlakāmūlena vā mahiṣīkṣīrapiṣṭena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृष्टलिप्तमेरण्डपत्रावच्छादितं रात्रिमुषितं माहिषनवनीतेन लिम्पेत्। मार्कवपत्रसहचरपुष्पपक्वं वा। वार्ताकफलैस्तैलं पक्वं क्षौद्राञ्जनयुक्तमालेपः। सक्षौद्रो वा क्षुद्रवार्ताकरसः। जलशूलो वा पलाशक्षारसान्द्रः॥
ghṛṣṭaliptameraṇḍapatrāvacchāditaṃ rātrimuṣitaṃ māhiṣanavanītena limpet| mārkavapatrasahacarapuṣpapakvaṃ vā| vārtākaphalaistailaṃ pakvaṃ kṣaudrāñjanayuktamālepaḥ| sakṣaudro vā kṣudravārtākarasaḥ| jalaśūlo vā palāśakṣārasāndraḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोशकृता वा घृष्टमिन्द्रलुप्तमरुष्कररसेनावलिप्यान्तर्धूमदग्धकूर्ममष्यावचूर्णयेत्। कूर्मकपालभस्मना वा सुरसारसाक्तेन प्रदिह्यात्। हस्तिदन्तमष्या वा तैलान्वितया। पूतीकरञ्जप्रत्राणि वा ससैन्धवानि लेपः। पिप्पल्यञ्जनरसाञ्जनबाकुचिकाफललोहरजांसि वा गोमूत्रपिष्टानि। खलतिविहितानि चाचरेत्। सलिलसेकमारोमोद्गमात् परिहरेत्॥
gośakṛtā vā ghṛṣṭamindraluptamaruṣkararasenāvalipyāntardhūmadagdhakūrmamaṣyāvacūrṇayet| kūrmakapālabhasmanā vā surasārasāktena pradihyāt| hastidantamaṣyā vā tailānvitayā| pūtīkarañjapratrāṇi vā sasaindhavāni lepaḥ| pippalyañjanarasāñjanabākucikāphalaloharajāṃsi vā gomūtrapiṣṭāni| khalativihitāni cācaret| salilasekamāromodgamāt pariharet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खलताविन्द्रलुप्तोक्तः क्रमो यथादोषं च संशुद्धिः॥
khalatāvindraluptoktaḥ kramo yathādoṣaṃ ca saṃśuddhiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिफलार्जुनसैर्यकत्वक्पुष्पकृष्णपिण्डीतकफलमूलनीलोत्पललोहचूर्णकासीसजम्वूमार्कवमञ्जिष्ठामेषशृङ्गीखदिररजः सकर्दममर्दितोक्ताणुतैलयुक्तमसन सारसमुद्गके न्यस्तं कर्दमे मासं निखातं स्थितमुद्धृतं सूचीकूर्चप्रच्छितायाः खलतेर्लेपः परं रोमसञ्जननः॥
triphalārjunasairyakatvakpuṣpakṛṣṇapiṇḍītakaphalamūlanīlotpalalohacūrṇakāsīsajamvūmārkavamañjiṣṭhāmeṣaśṛṅgīkhadirarajaḥ sakardamamarditoktāṇutailayuktamasana sārasamudgake nyastaṃ kardame māsaṃ nikhātaṃ sthitamuddhṛtaṃ sūcīkūrcapracchitāyāḥ khalaterlepaḥ paraṃ romasañjananaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्ताग्निमन्थपुष्पकिंशुकनलदमूलमधुकहस्तिदन्तभस्मान्यविक्षीरपिष्टानि लेपः॥
raktāgnimanthapuṣpakiṃśukanaladamūlamadhukahastidantabhasmānyavikṣīrapiṣṭāni lepaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जम्बूद्वयत्वक्पत्रमधुकभृङ्गरजास्त्रिफलाश्लेष्मातकमञ्जिष्ठाफणिज्जकबलाद्राक्षाजशृङ्गीचपलातिविषाकट्फलकल्केन क्षीरिवृक्षक्काथेन च तिलतैलमक्षतैलं चैकध्यं साधयेत् तन्नस्येऽभ्यङ्गे च नियुञ्ज्यात्। एवमेव मधुरवर्गकल्केन॥
jambūdvayatvakpatramadhukabhṛṅgarajāstriphalāśleṣmātakamañjiṣṭhāphaṇijjakabalādrākṣājaśṛṅgīcapalātiviṣākaṭphalakalkena kṣīrivṛkṣakkāthena ca tilatailamakṣatailaṃ caikadhyaṃ sādhayet tannasye'bhyaṅge ca niyuñjyāt| evameva madhuravargakalkena||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खलतिपलितयोश्च प्रयोगान् परस्परं विदध्यात्।
khalatipalitayośca prayogān parasparaṃ vidadhyāt|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकालपलितेषु वातादीनवेक्ष्य स्नेहस्वेदसंशो धनास्रविस्रावणानि कुर्यात्। ततोस्यार्दितप्रोक्तमणुतैलं नस्यमभ्यञ्जनं च॥
akālapaliteṣu vātādīnavekṣya snehasvedasaṃśo dhanāsravisrāvaṇāni kuryāt| tatosyārditaproktamaṇutailaṃ nasyamabhyañjanaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकामलकमाक्षिकैः केशमूलानि लिम्पेत्। तिलामलकक्षौद्रतैलैर्वा। तुत्थकाम्रजम्ब्वस्थिकासीसकिट्टशर्कराभिर्वा। सैर्यकपुष्पनीलिनीत्रिफलाभृङ्गरजोभिर्वा कृष्णाजमूत्रपिष्टैः॥
madhukāmalakamākṣikaiḥ keśamūlāni limpet| tilāmalakakṣaudratailairvā| tutthakāmrajambvasthikāsīsakiṭṭaśarkarābhirvā| sairyakapuṣpanīlinītriphalābhṛṅgarajobhirvā kṛṣṇājamūtrapiṣṭaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असनपुष्पपत्रमये पात्रे बहिरामलकीकल्कप्रदिग्धे निहितमक्षतैलं षण्मासं व्रीहिपल्ले स्थितमभ्यङ्गान्नावनाच्च पलितं जयति। अयमेव कल्पः सैरीयकेपि॥
asanapuṣpapatramaye pātre bahirāmalakīkalkapradigdhe nihitamakṣatailaṃ ṣaṇmāsaṃ vrīhipalle sthitamabhyaṅgānnāvanācca palitaṃ jayati| ayameva kalpaḥ sairīyakepi||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपिकच्छूफलमूलगर्भमक्षतैलं सिद्धमयःपात्रे पूर्ववत् स्थितं समानं पूर्वेण॥
kapikacchūphalamūlagarbhamakṣatailaṃ siddhamayaḥpātre pūrvavat sthitaṃ samānaṃ pūrveṇa||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामतरणीमूलपलद्वयं यष्टीमधुकपलं सारिवार्धपलमेकत्रजर्जरीकृतमक्षतैलपलैर्दशभिराप्लुतं लोहभाजने दशाहं दिवसकरकरप्रतप्तं नावनात् पलितघ्नं सर्वेन्द्रियदार्ढ्यावहं च॥
rāmataraṇīmūlapaladvayaṃ yaṣṭīmadhukapalaṃ sārivārdhapalamekatrajarjarīkṛtamakṣatailapalairdaśabhirāplutaṃ lohabhājane daśāhaṃ divasakarakaraprataptaṃ nāvanāt palitaghnaṃ sarvendriyadārḍhyāvahaṃ ca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णातिलतिलपर्णीत्रिफलामधुककासीसपद्मककर्दममांसीमार्कवमसनपत्रस्वरसपिष्टं त्रिरात्रमयः पात्रे स्थापयेत्। ततः पूर्वोक्तरसद्रुतेन पद्मिनीकर्दमप्रलिप्तप्तधौतान् केशान् कपालं च लेपयेत्। ततः पद्मिनीकर्दमैः प्रच्छाद्य कौशेयेन वेष्टयेत्। तृतीये चाह्नि प्रक्षाल्यैवमेव कुर्यात्। एवमलिकुलनीलाः केशाः शिरो विभूषयन्ति। भवति चात्र॥
kṛṣṇātilatilaparṇītriphalāmadhukakāsīsapadmakakardamamāṃsīmārkavamasanapatrasvarasapiṣṭaṃ trirātramayaḥ pātre sthāpayet| tataḥ pūrvoktarasadrutena padminīkardamapraliptaptadhautān keśān kapālaṃ ca lepayet| tataḥ padminīkardamaiḥ pracchādya kauśeyena veṣṭayet| tṛtīye cāhni prakṣālyaivameva kuryāt| evamalikulanīlāḥ keśāḥ śiro vibhūṣayanti| bhavati cātra||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खलतौ पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम्। नस्यवक्त्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत्॥
khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam| nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ samupācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धं तैले बृहत्याद्यैर्जीवनीयैश्च नावनम्॥
siddhaṃ taile bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरात्साहचरात् भृङ्गरजसः सौरसाद्रसात्। प्रस्थस्तैलस्य कुडवो यष्टीमधुपलान्वितः॥
kṣīrātsāhacarāt bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt| prasthastailasya kuḍavo yaṣṭīmadhupalānvitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धश्शैलासने भाण्डे शृङ्गे मेषस्य वा स्थितः। नस्यं स्यात् #
siddhaśśailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ| nasyaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ। उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ॥
kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau| utpāṭya palitaṃ deyāvāśaye palitāpahau||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यवल्या मूलानि कृष्णसैरेयकस्य च। फलं कृष्णशणात्पत्रं सुरसाद्यष्टिमार्कवम्॥
ādityavalyā mūlāni kṛṣṇasaireyakasya ca| phalaṃ kṛṣṇaśaṇātpatraṃ surasādyaṣṭimārkavam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुराह्वं काकमाची च पृथग्दशपलांशिकम्। प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठालोध्रकृष्णागरूत्पलम्॥
surāhvaṃ kākamācī ca pṛthagdaśapalāṃśikam| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhālodhrakṛṣṇāgarūtpalam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आम्रास्थिकर्दमःकृष्णो मृणाली रक्तचन्दनम्। नीलीभल्लातकास्थीनि काससिं मदयन्तिका॥
āmrāsthikardamaḥkṛṣṇo mṛṇālī raktacandanam| nīlībhallātakāsthīni kāsasiṃ madayantikā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमराज्यसनं शस्त्रं कृष्णं पिण्डीतचित्रकौ। पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्या आमजम्बूफलाज्जनम्॥
somarājyasanaṃ śastraṃ kṛṣṇaṃ piṇḍītacitrakau| puṣpāṇyarjunakāśmaryā āmajambūphalājjanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्येकं पञ्चपलिकं पिष्टं सत्रिफलाकणम्। अक्षतैलाढकं तेन पचेद्धात्रीरसार्मणे॥
pratyekaṃ pañcapalikaṃ piṣṭaṃ satriphalākaṇam| akṣatailāḍhakaṃ tena paceddhātrīrasārmaṇe||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः। लोहपात्रे ततः पूतं महानीलं प्रयोजितम्॥
kuryādādityapākaṃ vā yāvacchuṣko bhavedrasaḥ| lohapātre tataḥ pūtaṃ mahānīlaṃ prayojitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्पाने नावनेऽभ्यङ्गे शुद्धस्य नियतात्मनः। सर्वजत्रूर्ध्वरोगघ्नं पलितघ्नं विशेषतः। एभिरेव च भैषज्यैः शिरो वक्त्रं च लेपयेत्॥
tatpāne nāvane'bhyaṅge śuddhasya niyatātmanaḥ| sarvajatrūrdhvarogaghnaṃ palitaghnaṃ viśeṣataḥ| ebhireva ca bhaiṣajyaiḥ śiro vaktraṃ ca lepayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरं प्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः। कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिल्लोमवलीहितः॥
kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ| kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जिल्को मधुकं मधु। बृंहयेद्रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्ध्नः प्रलेपनात्॥
tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjilko madhukaṃ madhu| bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrdhnaḥ pralepanāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पचेत् सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्। तेनालिप्तं शिरः शुद्धमस्निग्धमुषितं निशाम्। तत्प्रातस्त्रिफलौधातं स्यात्कृष्णस्निग्धमूर्द्धजम्॥
pacet saindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṃ sataṇḍulam| tenāliptaṃ śiraḥ śuddhamasnigdhamuṣitaṃ niśām| tatprātastriphalaudhātaṃ syātkṛṣṇasnigdhamūrddhajam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः॥
ayaścūrṇo'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalo varaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कन्यायास्तिलनिम्बवीजमधुकश्रेष्ठावचामार्कवात्। चूर्णछागलगव्यमाहिषपलस्नेहेन सम्प्लावितम्। पात्रे स्थापितमायसे क्षितितले मासं निधायोद्धृतं। पालित्यं खलतिं च दर्पणनिभां हन्त्येतदभ्यञ्जनात्॥
kanyāyāstilanimbavījamadhukaśreṣṭhāvacāmārkavāt| cūrṇachāgalagavyamāhiṣapalasnehena samplāvitam| pātre sthāpitamāyase kṣititale māsaṃ nidhāyoddhṛtaṃ| pālityaṃ khalatiṃ ca darpaṇanibhāṃ hantyetadabhyañjanāt||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बीजैःश्लेष्मातकस्य व्यपगमिततुषैःकाञ्जिकश्लक्ष्णपिष्टैर्यल्लिप्ताल्लोहदण्डाद्दिनकरकिरणैस्तापितात् प्रच्यवेत। तत्तैलं केशकार्ष्ण्यं जनयति परमं नावनाभ्यञ्जनाभ्यां मूर्द्धघ्राणाक्षिदन्तश्रवणगलरुजं हन्ति निश्शेषतश्च॥
bījaiḥśleṣmātakasya vyapagamitatuṣaiḥkāñjikaślakṣṇapiṣṭairyalliptāllohadaṇḍāddinakarakiraṇaistāpitāt pracyaveta| tattailaṃ keśakārṣṇyaṃ janayati paramaṃ nāvanābhyañjanābhyāṃ mūrddhaghrāṇākṣidantaśravaṇagalarujaṃ hanti niśśeṣataśca||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलामधूकमधुकविदारीचन्दनोत्पलैः। जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः॥
balāmadhūkamadhukavidārīcandanotpalaiḥ| jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे। नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्॥
prasthastailasya sakṣīro jāṅgalārdhatulārase| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātapittāmayāpaham||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्। दशमूलबलारास्नामधुकैस्त्रिफलैर्युतम्॥
mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| daśamūlabalārāsnāmadhukaistriphalairyutam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्। कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगनित्। तदभ्यासीकृतं पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः॥
jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvaroganit| tadabhyāsīkṛtaṃ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेनैवकषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्। चतुर्गुणेनपयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः॥
etenaivakaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet| caturguṇenapayasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरूपकैः। समङ्गाचविकाभार्ङ्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः॥
jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūpakaiḥ| samaṅgācavikābhārṅgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः। मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः॥
ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ| mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिबायुगैः। मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककशेरुकैः॥
śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsāribāyugaiḥ| mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaśerukaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः। पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः॥
rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ| punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकाक्षोडवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि। महामाधूरमित्येतन्मायूरादधिकं गुणैः॥
madhukākṣoḍavātāmamuñjātābhiṣukairapi| mahāmādhūramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम्। योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्॥
dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham| yonyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत्॥
ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiśceti prakalpayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनामेकत्रिंशच्छतद्वयम्। परस्परमसङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्॥
jatrūrdhvajānāṃ vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam| parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमृषयः पुरुषं विदुः। मूलप्रहारिणस्तस्माद्रोगान् शीघ्रतरं जयेत्॥
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ| mūlaprahāriṇastasmādrogān śīghrataraṃ jayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः। तेन तस्योत्तमाग्गस्य रक्षायामादृतो भवेत्॥
sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ| tena tasyottamāggasya rakṣāyāmādṛto bhavet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.