Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.36

अथातः क्षुद्ररोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥

athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धाः सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभाः। पिटकाः कफवाताभ्यां बालानामजगल्लिका॥

snigdhāḥ savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhāḥ| piṭakāḥ kaphavātābhyāṃ bālānāmajagallikā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना। अवक्त्रा त्वलजी वृत्ताः स्तोकपूया घनोन्नताः। ग्रन्थयः पञ्च वा षड्वा कच्छपी कच्छपोन्नताः॥

yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā| avaktrā tvalajī vṛttāḥ stokapūyā ghanonnatāḥ| granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णस्योर्ध्वं समन्ताद्वा पिटका कठिनोग्ररुक्। शालूकाभा पनसिका शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः। हनुसन्धिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्दभः॥

karṇasyordhvaṃ samantādvā piṭakā kaṭhinograruk| śālūkābhā panasikā śophastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटकाः सरुजो घनाः। मेदोगर्भा मुखे शूनां ताभ्यां च मुखदूषिका॥

śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭakāḥ sarujo ghanāḥ| medogarbhā mukhe śūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्ममिव कण्टकैः। चीयते नीरुजैः श्वेतैः शरीरं कफवातजैः॥

te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kaphavātajaiḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तेन पिटका वृत्ता पक्वोदुम्बरसन्निभा। महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना॥

pittena piṭakā vṛttā pakvodumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivṛtā vivṛtānanā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः। मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटका घनाः॥

gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ piṭakā ghanāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः॥

tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या पद्मकर्णिकाकारा पिटका पिटकाचिता। सा विद्धा वातपित्ताभ्यां ताभ्यामेव च गर्दभी॥

yā padmakarṇikākārā piṭakā piṭakācitā| sā viddhā vātapittābhyāṃ tābhyāmeva ca gardabhī||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटकाचिता॥

maṇḍalā vipulotsannā sarāgapiṭakācitā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कक्ष्येति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु सानिलात्। पित्तात् भवन्ति पिटकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः। तादृशी महतीत्वेका गन्धनामेति कीर्तिता॥

kakṣyeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sānilāt| pittāt bhavanti piṭakāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ| tādṛśī mahatītvekā gandhanāmeti kīrtitā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घर्मस्वेदपरीतेङ्गे पिटकाः सरुजो घनाः। राजिकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः॥

gharmasvedaparīteṅge piṭakāḥ sarujo ghanāḥ| rājikāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषैः पित्तोल्बणैर्मन्दैर्विसर्पति विसर्पवत्। शोफोऽपाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्दभः॥

doṣaiḥ pittolbaṇairmandairvisarpati visarpavat| śopho'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारणाः। कक्ष्याभागेषु जायन्ते येग्न्याभाः साग्निरोहिणी। पञ्चाहात् सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्ति जीवितम्॥

malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ| kakṣyābhāgeṣu jāyante yegnyābhāḥ sāgnirohiṇī| pañcāhāt saptarātrādvā pakṣādvā hanti jīvitam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदारीकन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे॥

vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇe||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेदोनिलकफैर्ग्रन्थिः स्नायुमांससिराश्रयैः। भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्वणोनिलः॥

medonilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ| bhinno vasājyamadhvābhaṃ sravettatrolvaṇonilaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांमं विशोष्य ग्रन्थितां शर्करामुपपादयेत्। दुर्गन्धिं रुधिरं क्लिन्नं नानावर्णं ततो मलाः। तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात्तच्छर्करार्बुदम्॥

māṃmaṃ viśoṣya granthitāṃ śarkarāmupapādayet| durgandhiṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato malāḥ| tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāttaccharkarārbudam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाणिपादतले सन्धौ जत्रूर्ध्वंवोपचीयते। वल्मीकवच्छनैर्ग्रन्थिस्तद्वत्बह्वणुभिर्मुखैः। रुग्दाहकण्डूक्लेदाढ्यैर्वल्मीकोसौ समस्तजः॥

pāṇipādatale sandhau jatrūrdhvaṃvopacīyate| valmīkavacchanairgranthistadvatbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīkosau samastajaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः। ग्रन्थिःकीलवदुत्सन्नो जायते कदरं तु तत्॥

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥkīlavadutsanno jāyate kadaraṃ tu tat||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगसन्धारणाद्वायुरपानोऽपानसंश्रयम्। अणूकरोति बाह्यान्तर्मार्गमस्य ततः शकृत्। कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदो मतः॥

vegasandhāraṇādvāyurapāno'pānasaṃśrayam| aṇūkaroti bāhyāntarmārgamasya tataḥ śakṛt| kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ ruddhagudo mataḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्यात् पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम्। चिप्पमक्षतरोगं च विद्यादुपनखं च तम्॥

kuryāt pittānilaṃ pākaṃ nakhamāṃse sarugjvaram| cippamakṣatarogaṃ ca vidyādupanakhaṃ ca tam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णोभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः। दुष्टकर्दमसंस्पर्शात् कण्डूक्लेदान्वितान्तराः। अङ्गुल्योऽलसमित्याहुः तिलामांस्तिलकालकान्॥

kṛṣṇobhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ| duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledānvitāntarāḥ| aṅgulyo'lasamityāhuḥ tilāmāṃstilakālakān||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णानवेदनांस्त्वक्स्थान् मषांस्तानेव चोन्नतान्। मषेभ्यस्तून्नततरान् चर्मकीलान् सितासितान्। तथाविधो जतुमणिः सरुजो लोहितस्तु सः॥

kṛṣṇānavedanāṃstvaksthān maṣāṃstāneva connatān| maṣebhyastūnnatatarān carmakīlān sitāsitān| tathāvidho jatumaṇiḥ sarujo lohitastu saḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम्॥

kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु। श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्रादन्यत्र नीलिका॥

śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu| śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ vaktrādanyatra nīlikā||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात्। पित्तात्ताम्रान्तमानीलं श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात्। रक्ताद्रक्तान्तमाताम्रं सेषं चिमिचिमायते॥

paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt| raktādraktāntamātāmraṃ seṣaṃ cimicimāyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति। ततस्त्वग्जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना। अल्पकण्डूरविक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः॥

vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati| tatastvagjāyate pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā| alpakaṇḍūravikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः। मण्डलान्यतिकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च। उत्कोठः सोनुबन्धस्तु कोठ इत्यभिधीयते॥

asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca| utkoṭhaḥ sonubandhastu koṭha ityabhidhīyate||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्ताः षड्त्रिंशदित्येते क्षुद्ररोगा विभागशः। यान् विज्ञाय न सम्मुह्येच्चिकित्सायां चिकित्सकः॥

proktāḥ ṣaḍtriṃśadityete kṣudrarogā vibhāgaśaḥ| yān vijñāya na sammuhyeccikitsāyāṃ cikitsakaḥ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.