अथातः क्षुद्ररोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha·6·6.37
Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅga-saṅgraha 6.37
अजगल्लिकामपक्वां जलौकोभिर्ग्राहयेत्। यवक्षारशुक्तिसौराष्ट्रीकल्कैश्च लेपयेत्॥
ajagallikāmapakvāṃ jalaukobhirgrāhayet| yavakṣāraśuktisaurāṣṭrīkalkaiśca lepayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवप्रख्यादीन् पाषाणगर्दभान्तान् स्वेदयित्वा सुरदारुकुष्ठमनश्शिलालैर्लेपयेत्॥
yavaprakhyādīn pāṣāṇagardabhāntān svedayitvā suradārukuṣṭhamanaśśilālairlepayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वांस्तु सहाजगल्लिकया व्रणवदुपाचरेत्।
pakvāṃstu sahājagallikayā vraṇavadupācaret|
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखदूषिकां लोध्रतुवरिकाभ्यां वा प्रदिह्यात्। वटपत्रनारिकेलशुक्तिभ्यां वा सैन्धववचाक्षिभेषजसिद्धार्थकैर्वा। एवमशान्तौ छर्दयेत्। ललाटे च सिरां विध्येत्॥
mukhadūṣikāṃ lodhratuvarikābhyāṃ vā pradihyāt| vaṭapatranārikelaśuktibhyāṃ vā saindhavavacākṣibheṣajasiddhārthakairvā| evamaśāntau chardayet| lalāṭe ca sirāṃ vidhyet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मकण्टकेषु निम्बाम्बुवान्तं निम्बोदकसिद्धं सर्पिः सक्षौद्रं पाययेत्। निम्बारग्वधकषायेण चोद्वर्तनम्॥
padmakaṇṭakeṣu nimbāmbuvāntaṃ nimbodakasiddhaṃ sarpiḥ sakṣaudraṃ pāyayet| nimbāragvadhakaṣāyeṇa codvartanam||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवृतादीन् जालगर्दभान्तनिरिवेल्लिकां च पित्तविसर्पवच्चिकित्सेत्॥
vivṛtādīn jālagardabhāntanirivellikāṃ ca pittavisarpavaccikitset||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतो राजिकामपाकशर्करामूर्वाकण्टकशर्कराभिः क्षीरपिष्ट्Aअभिर्लेपयेत्। अभीक्ष्णं च मृजाशीलनम्। जालगर्दभे धात्रीफलान्युपयुञ्जीत॥
viśeṣato rājikāmapākaśarkarāmūrvākaṇṭakaśarkarābhiḥ kṣīrapiṣṭAabhirlepayet| abhīkṣṇaṃ ca mṛjāśīlanam| jālagardabhe dhātrīphalānyupayuñjīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निरोहिणीमपि प्रत्याख्याय पित्तविसर्पदुपाचरेत् पक्वां तु मधुरवर्गसिद्धेन सर्पिषां रोपयेत्॥
agnirohiṇīmapi pratyākhyāya pittavisarpadupācaret pakvāṃ tu madhuravargasiddhena sarpiṣāṃ ropayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदारिकां जलवासिनीभिर्ग्राहयित्वा बिल्वमूलनगवृत्तिकवर्षाभ्वजकर्णपलाशकल्केन प्रलिम्पेत्। अनुपशाम्यन्तीं त्वभ्यज्य स्वेदयित्वा विम्लापयेत्। पक्वां शस्त्रेण विदार्य निम्बतिलपटोलकल्केन प्रच्छाद्य बध्नीयात्। क्षीरिवृक्षकदरखदिरकषायो व्रणप्रक्षालनम्। शुद्धां मधुरकषायसंस्कृतेन तैलेन रोपयेत्॥
vidārikāṃ jalavāsinībhirgrāhayitvā bilvamūlanagavṛttikavarṣābhvajakarṇapalāśakalkena pralimpet| anupaśāmyantīṃ tvabhyajya svedayitvā vimlāpayet| pakvāṃ śastreṇa vidārya nimbatilapaṭolakalkena pracchādya badhnīyāt| kṣīrivṛkṣakadarakhadirakaṣāyo vraṇaprakṣālanam| śuddhāṃ madhurakaṣāyasaṃskṛtena tailena ropayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शर्करार्बुदं मेदोर्बुदवदुपाचरेत्॥
śarkarārbudaṃ medorbudavadupācaret||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बल्मीकं हस्तस्य पादस्य चोपरिष्टान्मर्मणि वा जातं प्रवृद्धमतिबहुच्छिद्रावृतं सशोफं च वर्जयेत्॥
balmīkaṃ hastasya pādasya copariṣṭānmarmaṇi vā jātaṃ pravṛddhamatibahucchidrāvṛtaṃ saśophaṃ ca varjayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतोन्यथा तु प्राक् कृतशुद्धेः शोणितमपहरेत्। सक्तुपलललवणगुडूच्यारेवतश्यामादन्तीकुलत्थिकामूर्लेलैपयेत्॥
atonyathā tu prāk kṛtaśuddheḥ śoṇitamapaharet| saktupalalalavaṇaguḍūcyārevataśyāmādantīkulatthikāmūrlelaipayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वे तु सर्वां गतिं दुष्टमांसानि च शस्त्रेण सम्यक्शोधयित्वाग्निना क्षारेण वा दहेत्॥
pakve tu sarvāṃ gatiṃ duṣṭamāṃsāni ca śastreṇa samyakśodhayitvāgninā kṣāreṇa vā dahet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुशुद्धे तु व्रणे भल्लातकमनश्शिलालैलाकालानुसार्यगरुचन्दनैर्निम्बतैलं रोपणार्थं श्रपयेत्॥
suśuddhe tu vraṇe bhallātakamanaśśilālailākālānusāryagarucandanairnimbatailaṃ ropaṇārthaṃ śrapayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदरं शस्त्रेणोत्कृत्य स्नेहेन दहेत्॥
kadaraṃ śastreṇotkṛtya snehena dahet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्धगुदे निरुद्धमणिवच्चिकित्सा॥
ruddhagude niruddhamaṇivaccikitsā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिप्पं शोणितावसेकसंशोधनैरुपाचरेत्। व्यपगतोष्माणञ्चैनमुष्णाम्बुना परिषिच्य यथायोगं शस्त्रेण परिकर्त्यापनयेत्॥
cippaṃ śoṇitāvasekasaṃśodhanairupācaret| vyapagatoṣmāṇañcainamuṣṇāmbunā pariṣicya yathāyogaṃ śastreṇa parikartyāpanayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो रसाञ्जनरोचनानेपालीतेजोह्वाकल्कैरम्लपिष्टैः शोधयित्वा कालेयकागरुहरिद्रारसाञ्जनसिद्धेनतैलेन रोपयेत्। मधुरकषायसिद्धेन वा। अल्पावशिष्टं च सर्जरसचूर्णेन पूरयेत्॥
tato rasāñjanarocanānepālītejohvākalkairamlapiṣṭaiḥ śodhayitvā kāleyakāgaruharidrārasāñjanasiddhenatailena ropayet| madhurakaṣāyasiddhena vā| alpāvaśiṣṭaṃ ca sarjarasacūrṇena pūrayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुनखमपि प्रदुष्टमेवमेवोपक्रमेत्॥
kunakhamapi praduṣṭamevamevopakramet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलसेत्वम्लकाञ्जिकावसिक्तौ चरणौ निम्बतिलपटोलीकासीसरोचनाकल्केनाकल्केनालेपयेत्। निदिग्धिकारससिद्धेन सर्षपतैलेनाभ्यज्य रोचनाकासीसमनश्शिलाचूर्णैः प्रतिसारयेत्॥
alasetvamlakāñjikāvasiktau caraṇau nimbatilapaṭolīkāsīsarocanākalkenākalkenālepayet| nidigdhikārasasiddhena sarṣapatailenābhyajya rocanākāsīsamanaśśilācūrṇaiḥ pratisārayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलकालकान् मषांश्च सूर्यकान्तेनाग्निना वा दहेत् क्षारेण वा। चर्मकलिं जतुमणिं च तद्वच्छस्त्रेणोत्कृत्य॥
tilakālakān maṣāṃśca sūryakāntenāgninā vā dahet kṣāreṇa vā| carmakaliṃ jatumaṇiṃ ca tadvacchastreṇotkṛtya||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाञ्च्छनव्यङ्गनीलिकासु यथासन्नां सिरां विध्येत्। क्षीरीवृक्षवल्ककल्कैश्च क्षीरपिष्टैर्लेपयेत्। बलातिबलामधुकहरिद्राभिर्वा। मधुकागरुपयस्याकालीयकैर्वा। तरुणकपित्थतिन्दुकरजनीभिर्वा। अम्लिकामूलेन वा। सूकरदंष्ट्रया वा मधुघृतयुक्तया॥
lāñcchanavyaṅganīlikāsu yathāsannāṃ sirāṃ vidhyet| kṣīrīvṛkṣavalkakalkaiśca kṣīrapiṣṭairlepayet| balātibalāmadhukaharidrābhirvā| madhukāgarupayasyākālīyakairvā| taruṇakapitthatindukarajanībhirvā| amlikāmūlena vā| sūkaradaṃṣṭrayā vā madhughṛtayuktayā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषेण व्यङ्गेष्वसृक्स्रावपूर्वमर्जुनपरिपोटैर्लेपः। क्षौद्रेण वा पिष्टा मञ्जिष्ठा। अजाक्षीरेणवार्द्रदाडिमत्वक्। तेनैव वा बालामलकं गोमूत्रेण सप्ताहं स्थितम्। दधिमण्डेन वा कालेयकलोध्रोत्पलकिञ्जल्कम्। नवनीतेन वा श्वेताश्वखुरजमषी॥
viśeṣeṇa vyaṅgeṣvasṛksrāvapūrvamarjunaparipoṭairlepaḥ| kṣaudreṇa vā piṣṭā mañjiṣṭhā| ajākṣīreṇavārdradāḍimatvak| tenaiva vā bālāmalakaṃ gomūtreṇa saptāhaṃ sthitam| dadhimaṇḍena vā kāleyakalodhrotpalakiñjalkam| navanītena vā śvetāśvakhurajamaṣī||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापि वातजेषु देवदारुदुरालभाबृहतीमञ्जिष्ठामूर्वापामार्गत्रायन्तीत्रायमाणाशुकनसाबलाविदारीयवबदरकुलत्थबिल्वोत्पलशतावरीदर्भमूलक्वाथे शृङ्गीविडङ्गगर्भं घृतं विपक्वमधोभक्तं पानमभ्यङ्गं नावनं च सायं योजयेत्॥
tatrāpi vātajeṣu devadārudurālabhābṛhatīmañjiṣṭhāmūrvāpāmārgatrāyantītrāyamāṇāśukanasābalāvidārīyavabadarakulatthabilvotpalaśatāvarīdarbhamūlakvāthe śṛṅgīviḍaṅgagarbhaṃ ghṛtaṃ vipakvamadhobhaktaṃ pānamabhyaṅgaṃ nāvanaṃ ca sāyaṃ yojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रलेपं च न्यग्रोधदेवदारुहरीतकीपूतीकरञ्जमदनफलचूर्णैर्घृतयुक्तैः। बदरमज्जाकोद्रवलाजचूर्णेन वा सघृतेन। श्वेतचमरास्थितालपत्रीस्तन्यमधुघृतैर्वा॥
pralepaṃ ca nyagrodhadevadāruharītakīpūtīkarañjamadanaphalacūrṇairghṛtayuktaiḥ| badaramajjākodravalājacūrṇena vā saghṛtena| śvetacamarāsthitālapatrīstanyamadhughṛtairvā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पैत्तेषु बलामधुकमागधिकाक्षीरकाकोलीस्वगुप्ताफलकाकमाचीतुगाह्वाभिः सपयः सर्पिः सिद्धं पूर्ववत् प्रयोजयेत्॥
paitteṣu balāmadhukamāgadhikākṣīrakākolīsvaguptāphalakākamācītugāhvābhiḥ sapayaḥ sarpiḥ siddhaṃ pūrvavat prayojayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृद्वीकाश्वेतपाकीखर्जूरपरूषकसौवीरबदरद्विमेदापुनर्नवकशेरुकाप्रवालविद्रुममृणालैर्वा सक्षीरैः॥
mṛdvīkāśvetapākīkharjūraparūṣakasauvīrabadaradvimedāpunarnavakaśerukāpravālavidrumamṛṇālairvā sakṣīraiḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्निग्धं चैनमिक्षुरसेनोभयतो विरेचयेत्॥
upasnigdhaṃ cainamikṣurasenobhayato virecayet||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतरुधिरावसेचनानेतांश्च व्यङ्गान् मधुकसारिवाबलाचन्दनलोध्रोत्पलैर्घृतयुक्तैरालेपयेत्। प्रपौण्डरीकमधुकपद्मकनीलोत्पलसारिवाकदलीमूलप्रवालसुवर्णगैरिकैर्वा। शीतमधुरमन्नपानं प्रवातमहःस्वप्नं सौमनस्यं च सेवेत॥
kṛtarudhirāvasecanānetāṃśca vyaṅgān madhukasārivābalācandanalodhrotpalairghṛtayuktairālepayet| prapauṇḍarīkamadhukapadmakanīlotpalasārivākadalīmūlapravālasuvarṇagairikairvā| śītamadhuramannapānaṃ pravātamahaḥsvapnaṃ saumanasyaṃ ca seveta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफजेषु दशमूलदेवदारुहरीतकीश्वदंष्ट्रामलकीक्वाथे मुस्तकुष्ठहरिद्रामरतरुकल्कैस्तद्वत् साधितं सर्पिस्तद्वदेवोपयुञ्जीत॥
kaphajeṣu daśamūladevadāruharītakīśvadaṃṣṭrāmalakīkvāthe mustakuṣṭhaharidrāmaratarukalkaistadvat sādhitaṃ sarpistadvadevopayuñjīta||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुत्थरोचनालोध्रप्रियङ्गुकालेयकैः समधुघृतैर्लेपः। देवदारुसरलबलाशिग्रुमूलैर्वा। मनश्शिलातुत्थरसाञ्जनैर्वा। मृदुना वा क्षारेण दशमात्राः प्रलेपः॥
tuttharocanālodhrapriyaṅgukāleyakaiḥ samadhughṛtairlepaḥ| devadārusaralabalāśigrumūlairvā| manaśśilātuttharasāñjanairvā| mṛdunā vā kṣāreṇa daśamātrāḥ pralepaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तजेषु क्षीरसर्पिःस्निग्धस्य सिरां विस्रावयेत्। वमनविरेचने च पित्तवत् कुर्यात्। आलेपश्चास्य चन्दनमधुककल्केन घृतवता। सर्जरसनीलोत्पलशङ्खवेतसकदलीमूलमूर्वामधुककल्केन वा॥
raktajeṣu kṣīrasarpiḥsnigdhasya sirāṃ visrāvayet| vamanavirecane ca pittavat kuryāt| ālepaścāsya candanamadhukakalkena ghṛtavatā| sarjarasanīlotpalaśaṅkhavetasakadalīmūlamūrvāmadhukakalkena vā||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तक्रमोऽन्ते चाग्निना दाहः॥
prasuptau vātakuṣṭhoktakramo'nte cāgninā dāhaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्कोठे पित्तश्लेष्महरो विधिः सक्षारलवणं च तैलमभ्यङ्गः। कोठे कुष्ठचिकित्सितमीक्षेत॥ अस38.1। अथातो गुह्यरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः। इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः॥
utkoṭhe pittaśleṣmaharo vidhiḥ sakṣāralavaṇaṃ ca tailamabhyaṅgaḥ| koṭhe kuṣṭhacikitsitamīkṣeta|| asa38.1| athāto guhyarogavijñānīyaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.