Vagbhata: Astangahrdayasutra 1

रागादि-रोगान् सततानुषक्तान् अ-शेष-काय-प्रसृतान् अ-शेषान् । औत्सुक्य-मोहा-रति-दाञ् जघान यो ऽ-पूर्व-वैद्याय नमो ऽस्तु तस्मै

rāgādi-rogān satatānuṣaktān a-śeṣa-kāya-prasṛtān a-śeṣān | autsukya-mohā-rati-dāñ jaghāna yo '-pūrva-vaidyāya namo 'stu tasmai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुः-कामयमानेन धर्मार्थ-सुख-साधनम् । आयुर्-वेदोपदेशेषु विधेयः परम् आदरः

āyuḥ-kāmayamānena dharmārtha-sukha-sādhanam | āyur-vedopadeśeṣu vidheyaḥ param ādaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा स्मृत्वायुषो वेदं प्रजापतिम् अजिग्रहत् । सो ऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सो ऽत्रि-पुत्रादिकान् मुनीन्

brahmā smṛtvāyuṣo vedaṃ prajāpatim ajigrahat | so 'śvinau tau sahasrākṣaṃ so 'tri-putrādikān munīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽग्निवेशादिकांस् ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे । तेभ्यो ऽति-विप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सार-तरोच्चयः

te 'gniveśādikāṃs te tu pṛthak tantrāṇi tenire | tebhyo 'ti-viprakīrṇebhyaḥ prāyaḥ sāra-taroccayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियते ऽष्टाङ्ग-हृदयं नाति-संक्षेप-विस्तरम् । काय-बाल-ग्रहोर्ध्वाङ्ग-शल्य-दंष्ट्रा-जरा-वृषान्

kriyate 'ṣṭāṅga-hṛdayaṃ nāti-saṃkṣepa-vistaram | kāya-bāla-grahordhvāṅga-śalya-daṃṣṭrā-jarā-vṛṣān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाव् अङ्गानि तस्याहुश् चिकित्सा येषु संश्रिता । वायुः पित्तं कफश् चेति त्रयो दोषाः समासतः

aṣṭāv aṅgāni tasyāhuś cikitsā yeṣu saṃśritā | vāyuḥ pittaṃ kaphaś ceti trayo doṣāḥ samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृता-विकृता देहं घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च । ते व्यापिनो ऽपि हृन्-नाभ्योर् अधो-मध्योर्ध्व-संश्रयाः

vikṛtā-vikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca | te vyāpino 'pi hṛn-nābhyor adho-madhyordhva-saṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयो-ऽहो-रात्रि-भुक्तानां ते ऽन्त-मध्यादि-गाः क्रमात् । तैर् भवेद् विषमस् तीक्ष्णो मन्दश् चाग्निः समैः समः

vayo-'ho-rātri-bhuktānāṃ te 'nta-madhyādi-gāḥ kramāt | tair bhaved viṣamas tīkṣṇo mandaś cāgniḥ samaiḥ samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्ठः क्रूरो मृदुर् मध्यो मध्यः स्यात् तैः समैर् अपि । शुक्रार्तव-स्थैर् जन्मादौ विषेणेव विष-क्रिमेः

koṣṭhaḥ krūro mṛdur madhyo madhyaḥ syāt taiḥ samair api | śukrārtava-sthair janmādau viṣeṇeva viṣa-krimeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैश् च तिस्रः प्रकृतयो हीन-मध्योत्तमाः पृथक् । सम-धातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्वि-दोष-जाः

taiś ca tisraḥ prakṛtayo hīna-madhyottamāḥ pṛthak | sama-dhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvi-doṣa-jāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश् चलो ऽनिलः । पित्तं स-स्नेह-तीक्ष्णोष्णं लघु विस्रं सरं द्रवम्

tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaś calo 'nilaḥ | pittaṃ sa-sneha-tīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धः शीतो गुरुर् मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः । संसर्गः संनिपातश् च तद्-द्वि-त्रि-क्षय-कोपतः

snigdhaḥ śīto gurur mandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ | saṃsargaḥ saṃnipātaś ca tad-dvi-tri-kṣaya-kopataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसासृङ्-मांस-मेदो-ऽस्थि-मज्ज-शुक्राणि धातवः । सप्त दूष्या मला मूत्र-शकृत्-स्वेदादयो ऽपि च

rasāsṛṅ-māṃsa-medo-'sthi-majja-śukrāṇi dhātavaḥ | sapta dūṣyā malā mūtra-śakṛt-svedādayo 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर् विपर्ययः । रसाः स्वाद्व्-अम्ल-लवण-तिक्तोषण-कषायकाः

vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītair viparyayaḥ | rasāḥ svādv-amla-lavaṇa-tiktoṣaṇa-kaṣāyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड् द्रव्यम् आश्रितास् ते च यथा-पूर्वं बलावहाः । तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस् तिक्तादयः कफम्

ṣaḍ dravyam āśritās te ca yathā-pūrvaṃ balāvahāḥ | tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayas tiktādayaḥ kapham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषाय-तिक्त-मधुराः पित्तम् अन्ये तु कुर्वते । शमनं कोपनं स्वस्थ-हितं द्रव्यम् इति त्रि-धा

kaṣāya-tikta-madhurāḥ pittam anye tu kurvate | śamanaṃ kopanaṃ svastha-hitaṃ dravyam iti tri-dhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्ण-शीत-गुणोत्कर्षात् तत्र वीर्यं द्वि-धा स्मृतम् । त्रि-धा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्व्-अम्ल-कटुकात्मकः

uṣṇa-śīta-guṇotkarṣāt tatra vīryaṃ dvi-dhā smṛtam | tri-dhā vipāko dravyasya svādv-amla-kaṭukātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरु-मन्द-हिम-स्निग्ध-श्लक्ष्ण-सान्द्र-मृदु-स्थिराः । गुणाः स-सूक्ष्म-विशदा विंशतिः स-विपर्ययाः

guru-manda-hima-snigdha-ślakṣṇa-sāndra-mṛdu-sthirāḥ | guṇāḥ sa-sūkṣma-viśadā viṃśatiḥ sa-viparyayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालार्थ-कर्मणां योगो हीन-मिथ्याति-मात्रकः । सम्यग्-योगश् च विज्ञेयो रोगारोग्यैक-कारणम्

kālārtha-karmaṇāṃ yogo hīna-mithyāti-mātrakaḥ | samyag-yogaś ca vijñeyo rogārogyaika-kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगस् तु दोष-वैषम्यं दोष-साम्यम् अ-रोग-ता । निजागन्तु-विभागेन तत्र रोगा द्वि-धा स्मृताः

rogas tu doṣa-vaiṣamyaṃ doṣa-sāmyam a-roga-tā | nijāgantu-vibhāgena tatra rogā dvi-dhā smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां काय-मनो-भेदाद् अधिष्ठानम् अपि द्वि-धा । रजस् तमश् च मनसो द्वौ च दोषाव् उदाहृतौ

teṣāṃ kāya-mano-bhedād adhiṣṭhānam api dvi-dhā | rajas tamaś ca manaso dvau ca doṣāv udāhṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शन-स्पर्शन-प्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम् । रोगं निदान-प्राग्-रूप-लक्षणोपशयाप्तिभिः

darśana-sparśana-praśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam | rogaṃ nidāna-prāg-rūpa-lakṣaṇopaśayāptibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमि-देह-प्रभेदेन देशम् आहुर् इह द्वि-धा । जाङ्गलं वात-भूयिष्ठम् अनूपं तु कफोल्बणम्

bhūmi-deha-prabhedena deśam āhur iha dvi-dhā | jāṅgalaṃ vāta-bhūyiṣṭham anūpaṃ tu kapholbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारणं सम-मलं त्रि-धा भू-देशम् आदिशेत् । क्षणादिर् व्याध्य्-अवस्था च कालो भेषज-योग-कृत्

sādhāraṇaṃ sama-malaṃ tri-dhā bhū-deśam ādiśet | kṣaṇādir vyādhy-avasthā ca kālo bheṣaja-yoga-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधनं शमनं चेति समासाद् औषधं द्वि-धा । शरीर-जानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्

śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsād auṣadhaṃ dvi-dhā | śarīra-jānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तिर् विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु । धी-धैर्यात्मादि-विज्ञानं मनो-दोषौषधं परम्

vastir vireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu | dhī-dhairyātmādi-vijñānaṃ mano-doṣauṣadhaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिषग् द्रव्याण्य् उपस्थाता रोगी पाद-चतुष्टयम् । चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्य्-एकं तच् चतुर्-गुणम्

bhiṣag dravyāṇy upasthātā rogī pāda-catuṣṭayam | cikitsitasya nirdiṣṭaṃ praty-ekaṃ tac catur-guṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षस् तीर्थात्त-शास्त्रार्थो दृष्ट-कर्मा शुचिर् भिषक् । बहु-कल्पं बहु-गुणं संपन्नं योग्यम् औषधम्

dakṣas tīrthātta-śāstrārtho dṛṣṭa-karmā śucir bhiṣak | bahu-kalpaṃ bahu-guṇaṃ saṃpannaṃ yogyam auṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुरक्तः शुचिर् दक्षो बुद्धि-मान् परिचारकः । आढ्यो रोगी भिषग्-वश्यो ज्ञापकः सत्-त्व-वान् अपि

anuraktaḥ śucir dakṣo buddhi-mān paricārakaḥ | āḍhyo rogī bhiṣag-vaśyo jñāpakaḥ sat-tva-vān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यो ऽ-साध्य इति व्याधिर् द्वि-धा तौ तु पुनर् द्वि-धा । सु-साध्यः कृच्छ्र-साध्यश् च याप्यो यश् चान्-उपक्रमः ॥ २९+(१) ॥ सर्वौषध-क्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः । अ-मर्म-गो ऽल्प-हेत्व्-अग्र-रूप-रूपो ऽन्-उपद्रवः

sādhyo '-sādhya iti vyādhir dvi-dhā tau tu punar dvi-dhā | su-sādhyaḥ kṛcchra-sādhyaś ca yāpyo yaś cān-upakramaḥ || 29+(1) || sarvauṣadha-kṣame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ | a-marma-go 'lpa-hetv-agra-rūpa-rūpo 'n-upadravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-तुल्य-दूष्य-देशर्तु-प्रकृतिः पाद-संपदि । ग्रहेष्व् अनु-गुणेष्व् एक-दोष-मार्गो नवः सुखः

a-tulya-dūṣya-deśartu-prakṛtiḥ pāda-saṃpadi | graheṣv anu-guṇeṣv eka-doṣa-mārgo navaḥ sukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रादि-साधनः कृच्छ्रः संकरे च ततो गदः । शेष-त्वाद् आयुषो याप्यः पथ्याभ्यासाद् विपर्यये

śastrādi-sādhanaḥ kṛcchraḥ saṃkare ca tato gadaḥ | śeṣa-tvād āyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsād viparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्-उपक्रम एव स्यात् स्थितो ऽत्य्-अन्त-विपर्यये । औत्सुक्य-मोहा-रति-कृद् दृष्ट-रिष्टो ऽक्ष-नाशनः

an-upakrama eva syāt sthito 'ty-anta-viparyaye | autsukya-mohā-rati-kṛd dṛṣṭa-riṣṭo 'kṣa-nāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यजेद् आर्तं भिषग्-भूपैर् द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम् । हीनोपकरणं व्यग्रम् अ-विधेयं गतायुषम्

tyajed ārtaṃ bhiṣag-bhūpair dviṣṭaṃ teṣāṃ dviṣaṃ dviṣam | hīnopakaraṇaṃ vyagram a-vidheyaṃ gatāyuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डं शोकातुरं भीरुं कृत-घ्नं वैद्य-मानिनम् । तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यते ऽध्याय-संग्रहः

caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛta-ghnaṃ vaidya-māninam | tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate 'dhyāya-saṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुष्-काम-दिनर्त्व्-ईहा-रोगान्-उत्पादन-द्रवाः । अन्न-ज्ञानान्न-संरक्षा-मात्रा-द्रव्य-रसाश्रयाः

āyuṣ-kāma-dinartv-īhā-rogān-utpādana-dravāḥ | anna-jñānānna-saṃrakṣā-mātrā-dravya-rasāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषादि-ज्ञान-तद्-भेद-तच्-चिकित्सा-द्व्य्-उपक्रमाः । शुद्ध्य्-आदि-स्नेहन-स्वेद-रेकास्थापन-नावनम्

doṣādi-jñāna-tad-bheda-tac-cikitsā-dvy-upakramāḥ | śuddhy-ādi-snehana-sveda-rekāsthāpana-nāvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूम-गण्डूष-दृक्-सेक-तृप्ति-यन्त्रक-शस्त्रकम् । सिरा-विधिः शल्य-विधिः शस्त्र-क्षाराग्नि-कर्मिकौ

dhūma-gaṇḍūṣa-dṛk-seka-tṛpti-yantraka-śastrakam | sirā-vidhiḥ śalya-vidhiḥ śastra-kṣārāgni-karmikau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्र-स्थानम् इमे ऽध्यायास् त्रिंशच् छारीरम् उच्यते । गर्भावक्रान्ति-तद्-व्यापद्-अङ्ग-मर्म-विभागिकम्

sūtra-sthānam ime 'dhyāyās triṃśac chārīram ucyate | garbhāvakrānti-tad-vyāpad-aṅga-marma-vibhāgikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृतिर् दूत-जं षष्ठं निदानं सार्वरोगिकम् । ज्वरासृक्-श्वास-यक्ष्मादि-मदाद्य्-अर्शो-ऽतिसारिणाम्

vikṛtir dūta-jaṃ ṣaṣṭhaṃ nidānaṃ sārvarogikam | jvarāsṛk-śvāsa-yakṣmādi-madādy-arśo-'tisāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्राघात-प्रमेहाणां विद्रध्य्-आद्य्-उदरस्य च । पाण्डु-कुष्ठानिलार्तानां वातास्रस्य च षो-डश

mūtrāghāta-pramehāṇāṃ vidradhy-ādy-udarasya ca | pāṇḍu-kuṣṭhānilārtānāṃ vātāsrasya ca ṣo-ḍaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्सितं ज्वरे रक्ते कासे श्वासे च यक्ष्मणि । वमौ मदात्यये ऽर्शःसु विषि द्वौ द्वौ च मूत्रिते

cikitsitaṃ jvare rakte kāse śvāse ca yakṣmaṇi | vamau madātyaye 'rśaḥsu viṣi dvau dvau ca mūtrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्रधौ गुल्म-जठर-पाण्डु-शोफ-विसर्पिषु । कुष्ठ-श्वित्रानिल-व्याधि-वातास्रेषु चिकित्सितम्

vidradhau gulma-jaṭhara-pāṇḍu-śopha-visarpiṣu | kuṣṭha-śvitrānila-vyādhi-vātāsreṣu cikitsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वा-विंशतिर् इमे ऽध्यायाः कल्प-सिद्धिर् अतः परम् । कल्पो वमेर् विरेकस्य तत्-सिद्धिर् वस्ति-कल्पना

dvā-viṃśatir ime 'dhyāyāḥ kalpa-siddhir ataḥ param | kalpo vamer virekasya tat-siddhir vasti-kalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धिर् वस्त्य्-आपदां षष्ठो द्रव्य-कल्पो ऽत उत्तरम् । बालोपचारे तद्-व्याधौ तद्-ग्रहे द्वौ च भूत-गे

siddhir vasty-āpadāṃ ṣaṣṭho dravya-kalpo 'ta uttaram | bālopacāre tad-vyādhau tad-grahe dvau ca bhūta-ge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादे ऽथ स्मृति-भ्रंशे द्वौ द्वौ वर्त्मसु संधिषु । दृक्-तमो-लिङ्ग-नाशेषु त्रयो द्वौ द्वौ च सर्व-गे

unmāde 'tha smṛti-bhraṃśe dvau dvau vartmasu saṃdhiṣu | dṛk-tamo-liṅga-nāśeṣu trayo dvau dvau ca sarva-ge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्ण-नासा-मुख-शिरो-व्रणे भङ्गे भगन्दरे । ग्रन्थ्य्-आदौ क्षुद्र-रोगेषु गुह्य-रोगे पृथग् द्वयम्

karṇa-nāsā-mukha-śiro-vraṇe bhaṅge bhagandare | granthy-ādau kṣudra-rogeṣu guhya-roge pṛthag dvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषे भुजङ्गे कीटेषु मूषकेषु रसायने । चत्वारिंशो ऽन्-अपत्यानाम् अध्यायो बीज-पोषणः

viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane | catvāriṃśo 'n-apatyānām adhyāyo bīja-poṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.