Library·Vagbhata: Astangahrdayasutra·10
क्ष्माम्भो-ऽग्नि-क्ष्माम्बु-तेजः-ख-वाय्व्-अग्न्य्-अनिल-गो-ऽनिलैः । द्वयोल्बणैः क्रमाद् भूतैर् मधुरादि-रसोद्भवः
kṣmāmbho-'gni-kṣmāmbu-tejaḥ-kha-vāyv-agny-anila-go-'nilaiḥ | dvayolbaṇaiḥ kramād bhūtair madhurādi-rasodbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां विद्याद् रसं स्वादुं यो वक्त्रम् अनुलिम्पति । आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनो ऽक्ष-प्रसादनः
teṣāṃ vidyād rasaṃ svāduṃ yo vaktram anulimpati | āsvādyamāno dehasya hlādano 'kṣa-prasādanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियः पिपीलिकादीनाम् अम्लः क्षालयते मुखम् । हर्षणो रोम-दन्तानाम् अक्षि-भ्रुव-निकोचनः
priyaḥ pipīlikādīnām amlaḥ kṣālayate mukham | harṣaṇo roma-dantānām akṣi-bhruva-nikocanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लवणः स्यन्दयत्य् आस्यं कपोल-गल-दाह-कृत् । तिक्तो विशदयत्य् आस्यं रसनं प्रतिहन्ति च
lavaṇaḥ syandayaty āsyaṃ kapola-gala-dāha-kṛt | tikto viśadayaty āsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश् चिमिचिमां कटुः । स्रावयत्य् अक्षि-नासास्यं कपोलं दहतीव च
udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃś cimicimāṃ kaṭuḥ | srāvayaty akṣi-nāsāsyaṃ kapolaṃ dahatīva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायो जडयेज् जिह्वां कण्ठ-स्रोतो-विबन्ध-कृत् । रसानाम् इति रूपाणि कर्माणि मधुरो रसः
kaṣāyo jaḍayej jihvāṃ kaṇṭha-sroto-vibandha-kṛt | rasānām iti rūpāṇi karmāṇi madhuro rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ-जन्म-सात्म्यात् कुरुते धातूनां प्रबलं बलम् । बाल-वृद्ध-क्षत-क्षीण-वर्ण-केशेन्द्रियौजसाम्
ā-janma-sātmyāt kurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam | bāla-vṛddha-kṣata-kṣīṇa-varṇa-keśendriyaujasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्य-संधान-कृद् गुरुः । आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिल-विषापहः
praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanya-saṃdhāna-kṛd guruḥ | āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānila-viṣāpahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुरुते ऽत्य्-उपयोगेन स मेदः-श्लेष्म-जान् गदान् । स्थौल्याग्नि-साद-संन्यास-मेह-गण्डार्बुदादिकान्
kurute 'ty-upayogena sa medaḥ-śleṣma-jān gadān | sthaulyāgni-sāda-saṃnyāsa-meha-gaṇḍārbudādikān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्लो ऽग्नि-दीप्ति-कृत् स्निग्धो हृद्यः पाचन-रोचनः । उष्ण-वीर्यो हिम-स्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लघुः
amlo 'gni-dīpti-kṛt snigdho hṛdyaḥ pācana-rocanaḥ | uṣṇa-vīryo hima-sparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करोति कफ-पित्तास्रं मूढ-वातानुलोमनः । सो ऽत्य्-अभ्यस्तस् तनोः कुर्याच् छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्
karoti kapha-pittāsraṃ mūḍha-vātānulomanaḥ | so 'ty-abhyastas tanoḥ kuryāc chaithilyaṃ timiraṃ bhramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्डू-पाण्डु-त्व-वीसर्प-शोफ-विस्फोट-तृड्-ज्वरान् । लवणः स्तम्भ-संघात-बन्ध-विध्मापनो ऽग्नि-कृत्
kaṇḍū-pāṇḍu-tva-vīsarpa-śopha-visphoṭa-tṛḍ-jvarān | lavaṇaḥ stambha-saṃghāta-bandha-vidhmāpano 'gni-kṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहनः स्वेदनस् तीक्ष्णो रोचनश् छेद-भेद-कृत् । सो ऽति-युक्तो ऽस्र-पवनं खलतिं पलितं वलीम्
snehanaḥ svedanas tīkṣṇo rocanaś cheda-bheda-kṛt | so 'ti-yukto 'sra-pavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृट्-कुष्ठ-विष-वीसर्पान् जनयेत् क्षपयेद् बलम् । तिक्तः स्वयम् अ-रोचिष्णुर् अ-रुचिं कृमि-तृड्-विषम्
tṛṭ-kuṣṭha-viṣa-vīsarpān janayet kṣapayed balam | tiktaḥ svayam a-rociṣṇur a-ruciṃ kṛmi-tṛḍ-viṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुष्ठ-मूर्छा-ज्वरोत्क्लेश-दाह-पित्त-कफाञ् जयेत् । क्लेद-मेदो-वसा-मज्ज-शकृन्-मूत्रोपशोषणः
kuṣṭha-mūrchā-jvarotkleśa-dāha-pitta-kaphāñ jayet | kleda-medo-vasā-majja-śakṛn-mūtropaśoṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघुर् मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्य-कण्ठ-विशोधनः । धातु-क्षयानिल-व्याधीन् अति-योगात् करोति सः
laghur medhyo himo rūkṣaḥ stanya-kaṇṭha-viśodhanaḥ | dhātu-kṣayānila-vyādhīn ati-yogāt karoti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटुर् गलामयोदर्द-कुष्ठालसक-शोफ-जित् । व्रणावसादनः स्नेह-मेदः-क्लेदोपशोषणः
kaṭur galāmayodarda-kuṣṭhālasaka-śopha-jit | vraṇāvasādanaḥ sneha-medaḥ-kledopaśoṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनो ऽन्नस्य शोषणः । छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः
dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano 'nnasya śoṣaṇaḥ | chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुरुते सो ऽति-योगेन तृष्णां शुक्र-बल-क्षयम् । मूर्छाम् आकुञ्चनं कम्पं कटी-पृष्ठादिषु व्यथाम्
kurute so 'ti-yogena tṛṣṇāṃ śukra-bala-kṣayam | mūrchām ākuñcanaṃ kampaṃ kaṭī-pṛṣṭhādiṣu vyathām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायः पित्त-कफ-हा गुरुर् अस्र-विशोधनः । पीडनो रोपणः शीतः क्लेद-मेदो-विशोषणः
kaṣāyaḥ pitta-kapha-hā gurur asra-viśodhanaḥ | pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kleda-medo-viśoṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आम-संस्तम्भनो ग्राही रूक्षो ऽति त्वक्-प्रसादनः । करोति शीलितः सो ऽति विष्टम्भाध्मान-हृद्-रुजः
āma-saṃstambhano grāhī rūkṣo 'ti tvak-prasādanaḥ | karoti śīlitaḥ so 'ti viṣṭambhādhmāna-hṛd-rujaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृट्-कार्श्य-पौरुष-भ्रंश-स्रोतो-रोध-मल-ग्रहान् । घृत-हेम-गुडाक्षोट-मोच-चोच-परूषकम्
tṛṭ-kārśya-pauruṣa-bhraṃśa-sroto-rodha-mala-grahān | ghṛta-hema-guḍākṣoṭa-moca-coca-parūṣakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभीरु-वीरा-पनस-राजादन-बला-त्रयम् । मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ
abhīru-vīrā-panasa-rājādana-balā-trayam | mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणी-युगम् । क्षीरशुक्ला तुकाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे
madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇī-yugam | kṣīraśuklā tukākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरेक्षु-गोक्षुर-क्षौद्र-द्राक्षादिर् मधुरो गणः । अम्लो धात्री-फलाम्लीका-मातुलुङ्गाम्ल-वेतसम्
kṣīrekṣu-gokṣura-kṣaudra-drākṣādir madhuro gaṇaḥ | amlo dhātrī-phalāmlīkā-mātuluṅgāmla-vetasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि । आम्रम् आम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्
dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi | āmram āmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षाम्ल-कोल-लिकुच-कोशाम्लातक-धन्वनम् । मस्तु-धान्याम्ल-मद्यानि जम्बीरं तिल-कण्टकम् ॥ २६+१ ॥ वरं सौवर्चलं कृष्णं विडं सामुद्रम् औद्भिदम् । रोमकं पांसु-जं सीसं क्षारश् च लवणो गणः
vṛkṣāmla-kola-likuca-kośāmlātaka-dhanvanam | mastu-dhānyāmla-madyāni jambīraṃ tila-kaṇṭakam || 26+1 || varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ viḍaṃ sāmudram audbhidam | romakaṃ pāṃsu-jaṃ sīsaṃ kṣāraś ca lavaṇo gaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीर-चन्दनम् । भूनिम्ब-निम्ब-कटुका-तगरागुरु-वत्सकम्
tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīra-candanam | bhūnimba-nimba-kaṭukā-tagarāguru-vatsakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्तमाल-द्वि-रजनी-मुस्त-मूर्वाटरूषकम् । पाठापामार्ग-कांस्यायो-गुडूची-धन्वयासकम्
naktamāla-dvi-rajanī-musta-mūrvāṭarūṣakam | pāṭhāpāmārga-kāṃsyāyo-guḍūcī-dhanvayāsakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्च-मूलं महद् व्याघ्र्यौ विशालातिविषा वचा । कटुको हिङ्गु-मरिच-कृमिजित्-पञ्च-कोलकम्
pañca-mūlaṃ mahad vyāghryau viśālātiviṣā vacā | kaṭuko hiṅgu-marica-kṛmijit-pañca-kolakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रम् अरुष्करम् । वर्गः कषायः पथ्याक्षं शिरीषः खदिरो मधु
kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtram aruṣkaram | vargaḥ kaṣāyaḥ pathyākṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदम्बोदुम्बरं मुक्ता-प्रवालाञ्जन-गैरिकम् । बालं कपित्थं खर्जूरं बिस-पद्मोत्पलादि च
kadambodumbaraṃ muktā-pravālāñjana-gairikam | bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisa-padmotpalādi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच् छालि-यवाद् ऋते । मुद्गाद् गोधूमतः क्षौद्रात् सिताया जाङ्गलामिषात्
madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo jīrṇāc chāli-yavād ṛte | mudgād godhūmataḥ kṣaudrāt sitāyā jāṅgalāmiṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायो ऽम्लं पित्त-जननं दाडिमामलकाद् ऋते । अ-पथ्यं लवणं प्रायश् चक्षुषो ऽन्य-त्र सैन्धवात्
prāyo 'mlaṃ pitta-jananaṃ dāḍimāmalakād ṛte | a-pathyaṃ lavaṇaṃ prāyaś cakṣuṣo 'nya-tra saindhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तं कटु च भूयिष्ठम् अ-वृष्यं वात-कोपनम् । ऋते ऽमृता-पटोलीभ्यां शुण्ठी-कृष्णा-रसोनतः
tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭham a-vṛṣyaṃ vāta-kopanam | ṛte 'mṛtā-paṭolībhyāṃ śuṇṭhī-kṛṣṇā-rasonataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायं प्राय-शः शीतं स्तम्भनं चाभयां विना । रसाः कट्व्-अम्ल-लवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम्
kaṣāyaṃ prāya-śaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā | rasāḥ kaṭv-amla-lavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तः कषायो मधुरस् तद्-वद् एव च शीतलाः । तिक्तः कटुः कषायश् च रूक्षा बद्ध-मलास् तथा
tiktaḥ kaṣāyo madhuras tad-vad eva ca śītalāḥ | tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaś ca rūkṣā baddha-malās tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पट्व्-अम्ल-मधुराः स्निग्धाः सृष्ट-विण्-मूत्र-मारुताः । पटोः कषायस् तस्माच् च मधुरः परमं गुरुः
paṭv-amla-madhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭa-viṇ-mūtra-mārutāḥ | paṭoḥ kaṣāyas tasmāc ca madhuraḥ paramaṃ guruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघुर् अम्लः कटुस् तस्मात् तस्माद् अपि च तिक्तकः । संयोगाः सप्त-पञ्चाशत् कल्पना तु त्रि-षष्टि-धा
laghur amlaḥ kaṭus tasmāt tasmād api ca tiktakaḥ | saṃyogāḥ sapta-pañcāśat kalpanā tu tri-ṣaṣṭi-dhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसानां यौगिक-त्वेन यथा-स्थूलं विभज्यते । एकैक-हीनास् तान् पञ्च-दश यान्ति रसा द्विके
rasānāṃ yaugika-tvena yathā-sthūlaṃ vibhajyate | ekaika-hīnās tān pañca-daśa yānti rasā dvike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वादुर् द्विकेषु पञ्चाम्लश् चतुरो लवणस् त्रयम् । द्वौ तिक्तः कटुकश् चैकं याति पञ्च-दशेति तु ॥ ४०+१ ॥ त्रिके स्वादुर् दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस् तिक्त एककम् । चतुष्केषु दश स्वादुश् चतुरो ऽम्लः पटुः सकृत्
svādur dvikeṣu pañcāmlaś caturo lavaṇas trayam | dvau tiktaḥ kaṭukaś caikaṃ yāti pañca-daśeti tu || 40+1 || trike svādur daśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭus tikta ekakam | catuṣkeṣu daśa svāduś caturo 'mlaḥ paṭuḥ sakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चकेष्व् एकम् एवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते । द्रव्यम् एकं षड्-आस्वादम् अ-संयुक्ताश् च षड् रसाः
pañcakeṣv ekam evāmlo madhuraḥ pañca sevate | dravyam ekaṃ ṣaḍ-āsvādam a-saṃyuktāś ca ṣaḍ rasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट् पञ्चका षट् च पृथग् रसाः स्युश् चतुर्-द्विकौ पञ्च-दश-प्रकारौ । भेदास् त्रिका विंशतिर् एकम् एव द्रव्यं षड्-आस्वादम् इति त्रि-षष्टिः
ṣaṭ pañcakā ṣaṭ ca pṛthag rasāḥ syuś catur-dvikau pañca-daśa-prakārau | bhedās trikā viṃśatir ekam eva dravyaṃ ṣaḍ-āsvādam iti tri-ṣaṣṭiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते रसानु-रसतो रस-भेदास् तारतम्य-परिकल्पनया च । संभवन्ति गणनां समतीता दोष-भेषज-वशाद् उपयोज्याः
te rasānu-rasato rasa-bhedās tāratamya-parikalpanayā ca | saṃbhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣa-bheṣaja-vaśād upayojyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.