Vagbhata: Astangahrdayasutra 104

धूमातप-तुषाराम्बु-क्रीडाति-स्वप्न-जागरैः । उत्स्वेदाधि-पुरो-वात-बाष्प-निग्रह-रोदनैः

dhūmātapa-tuṣārāmbu-krīḍāti-svapna-jāgaraiḥ | utsvedādhi-puro-vāta-bāṣpa-nigraha-rodanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-अम्बु-मद्य-पानेन कृमिभिर् वेग-धारणैः । उपधान-मृजाभ्यङ्ग-द्वेषाधः-प्रततेक्षणैः

aty-ambu-madya-pānena kṛmibhir vega-dhāraṇaiḥ | upadhāna-mṛjābhyaṅga-dveṣādhaḥ-pratatekṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-सात्म्य-गन्ध-दुष्टाम-भाष्याद्यैश् च शिरो-गताः । जनयन्त्य् आमयान् दोषास् तत्र मारुत-कोपतः

a-sātmya-gandha-duṣṭāma-bhāṣyādyaiś ca śiro-gatāḥ | janayanty āmayān doṣās tatra māruta-kopataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा । भ्रुवोर् मध्यं ललाटं च पततीवाति-वेदनम्

nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā saṃbhidyate tathā | bhruvor madhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvāti-vedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी । घूर्णतीव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते

bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī | ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ saṃdhibhya iva mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुरत्य् अति सिरा-जालं कन्धरा-हनु-संग्रहः । प्रकाशा-सह-ता घ्राण-स्रावो ऽ-कस्माद् व्यथा-शमौ

sphuraty ati sirā-jālaṃ kandharā-hanu-saṃgrahaḥ | prakāśā-saha-tā ghrāṇa-srāvo '-kasmād vyathā-śamau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्दवं मर्दन-स्नेह-स्वेद-बन्धैश् च जायते । शिरस्-तापो ऽयम् अर्धे तु मूर्ध्नः सो ऽर्धावभेदकः

mārdavaṃ mardana-sneha-sveda-bandhaiś ca jāyate | śiras-tāpo 'yam ardhe tu mūrdhnaḥ so 'rdhāvabhedakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षात् कुप्यति मासाद् वा स्वयम् एव च शाम्यति । अति-वृद्धस् तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्

pakṣāt kupyati māsād vā svayam eva ca śāmyati | ati-vṛddhas tu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरो-ऽभितापे पित्तोत्थे शिरो-धूमायनं ज्वरः । स्वेदो ऽक्षि-दहनं मूर्छा निशि शीतैश् च मार्दवम्

śiro-'bhitāpe pittotthe śiro-dhūmāyanaṃ jvaraḥ | svedo 'kṣi-dahanaṃ mūrchā niśi śītaiś ca mārdavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-रुचिः कफ-जे मूर्ध्नो गुरु-स्तिमित-शीत-ता । सिरा-निष्पन्द-तालस्यं रुङ् मन्दाह्न्य् अधिका निशि

a-ruciḥ kapha-je mūrdhno guru-stimita-śīta-tā | sirā-niṣpanda-tālasyaṃ ruṅ mandāhny adhikā niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्द्रा शूनाक्षि-कूट-त्वं कर्ण-कण्डूयनं वमिः । रक्तात् पित्ताधिक-रुजः सर्वैः स्यात् सर्व-लक्षणः

tandrā śūnākṣi-kūṭa-tvaṃ karṇa-kaṇḍūyanaṃ vamiḥ | raktāt pittādhika-rujaḥ sarvaiḥ syāt sarva-lakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकीर्णैर् भोजनैर् मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे । कोपिते संनिपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः

saṃkīrṇair bhojanair mūrdhni kledite rudhirāmiṣe | kopite saṃnipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसस् ते पिबन्तो ऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः । चित्त-विभ्रंश-जननीर् ज्वरः कासो बल-क्षयः

śirasas te pibanto 'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ | citta-vibhraṃśa-jananīr jvaraḥ kāso bala-kṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौक्ष्य-शोफ-व्यध-च्छेद-दाह-स्फुरण-पूति-ताः । कपाले तालु-शिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः

raukṣya-śopha-vyadha-ccheda-dāha-sphuraṇa-pūti-tāḥ | kapāle tālu-śirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्राच्छ-सिङ्घाणक-ता कर्ण-नादश् च जन्तु-जे । वातोल्बणाः शिरः-कम्पं तत्-संज्ञं कुर्वते मलाः

tāmrāccha-siṅghāṇaka-tā karṇa-nādaś ca jantu-je | vātolbaṇāḥ śiraḥ-kampaṃ tat-saṃjñaṃ kurvate malāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्त-प्रधानैर् वाताद्यैः शङ्खे शोफः स-शोणितैः । तीव्र-दाह-रुजा-राग-प्रलाप-ज्वर-तृड्-भ्रमाः

pitta-pradhānair vātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ sa-śoṇitaiḥ | tīvra-dāha-rujā-rāga-pralāpa-jvara-tṛḍ-bhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्तास्यः पीत-वदनः क्षिप्र-कारी स शङ्खकः । त्रि-रात्राज् जीवितं हन्ति सिध्यत्य् अप्य् आशु साधितः

tiktāsyaḥ pīta-vadanaḥ kṣipra-kārī sa śaṅkhakaḥ | tri-rātrāj jīvitaṃ hanti sidhyaty apy āśu sādhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तानुबद्धः शङ्खाक्षि-भ्रू-ललाटेषु मारुतः । रुजं स-स्पन्दनां कुर्याद् अनु-सूर्योदयोदयाम्

pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣi-bhrū-lalāṭeṣu mārutaḥ | rujaṃ sa-spandanāṃ kuryād anu-sūryodayodayām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ-मध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्-वतः सा विशेषतः । अ-व्यवस्थित-शीतोष्ण-सुखा शाम्यत्य् अतः परम्

ā-madhyāhnaṃ vivardhiṣṇuḥ kṣud-vataḥ sā viśeṣataḥ | a-vyavasthita-śītoṣṇa-sukhā śāmyaty ataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यावर्तः स इत्य् उक्ता दश रोगाः शिरो-गताः । शिरस्य् एव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव

sūryāvartaḥ sa ity uktā daśa rogāḥ śiro-gatāḥ | śirasy eva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाले पवने दुष्टे गर्भ-स्थस्यापि जायते । स-वर्णो नी-रुजः शोफस् तं विद्याद् उप-शीर्षकम्

kapāle pavane duṣṭe garbha-sthasyāpi jāyate | sa-varṇo nī-rujaḥ śophas taṃ vidyād upa-śīrṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-दोषोदयं ब्रूयात् पिटिकार्बुद-विद्रधीन् । कपाले क्लेद-बहुलाः पित्तासृक्-श्लेष्म-जन्तुभिः

yathā-doṣodayaṃ brūyāt piṭikārbuda-vidradhīn | kapāle kleda-bahulāḥ pittāsṛk-śleṣma-jantubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कङ्गु-सिद्धार्थक-निभाः पिटिकाः स्युर् अरूंषिकाः । कण्डू-केश-च्युति-स्वाप-रौक्ष्य-कृत् स्फुटनं त्वचः

kaṅgu-siddhārthaka-nibhāḥ piṭikāḥ syur arūṃṣikāḥ | kaṇḍū-keśa-cyuti-svāpa-raukṣya-kṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-सूक्ष्मं कफ-वाताभ्यां विद्याद् दारुणकं तु तत् । रोम-कूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम्

su-sūkṣmaṃ kapha-vātābhyāṃ vidyād dāruṇakaṃ tu tat | roma-kūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा स-शोणितः । रोम-कूपान् रुणद्ध्य् अस्य तेनान्येषाम् अ-संभवः

pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā sa-śoṇitaḥ | roma-kūpān ruṇaddhy asya tenānyeṣām a-saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इन्द्र-लुप्तं रुज्यां च प्राहुश् चाचेति चापरे । खलतेर् अपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्

tad indra-luptaṃ rujyāṃ ca prāhuś cāceti cāpare | khalater api janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा वाताद् अग्नि-दग्धाभा पित्तात् स्विन्न-सिरावृता । कफाद् घन-त्वग् वर्णांश् च यथा-स्वं निर्दिशेत् त्वचि

sā vātād agni-dagdhābhā pittāt svinna-sirāvṛtā | kaphād ghana-tvag varṇāṃś ca yathā-svaṃ nirdiśet tvaci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत-सिरावृता दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैर् अ-साध्या सा नख-प्रभा । दग्धाग्निनेव नी-रोमा स-दाहा या च जायते

pīta-sirāvṛtā doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvair a-sādhyā sā nakha-prabhā | dagdhāgnineva nī-romā sa-dāhā yā ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोक-श्रम-क्रोध-कृतः शरीरोष्मा शिरो-गतः । केशान् स-दोषः पचति पलितं संभवत्य् अतः

śoka-śrama-krodha-kṛtaḥ śarīroṣmā śiro-gataḥ | keśān sa-doṣaḥ pacati palitaṃ saṃbhavaty ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् वातात् स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जल-प्रभम् । पित्तात् स-दाहं पीताभं कफात् स्निग्धं विवृद्धि-मत्

tad vātāt sphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jala-prabham | pittāt sa-dāhaṃ pītābhaṃ kaphāt snigdhaṃ vivṛddhi-mat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलं सु-शुक्लं सर्वैस् तु विद्याद् व्यामिश्र-लक्षणम् । शिरो-रुजोद्भवं चान्यद् वि-वर्णं स्पर्शना-सहम्

sthūlaṃ su-śuklaṃ sarvais tu vidyād vyāmiśra-lakṣaṇam | śiro-rujodbhavaṃ cānyad vi-varṇaṃ sparśanā-saham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-साध्या संनिपातेन खलतिः पलितानि च । शरीर-परिणामोत्थान्य् अपेक्षन्ते रसायनम्

a-sādhyā saṃnipātena khalatiḥ palitāni ca | śarīra-pariṇāmotthāny apekṣante rasāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.