Vagbhata: Astangahrdayasutra 107

सद्यो-व्रणा ये सहसा संभवन्त्य् अभिघाततः । अन्-अन्तैर् अपि तैर् अङ्गम् उच्यते जुष्टम् अष्ट-धा

sadyo-vraṇā ye sahasā saṃbhavanty abhighātataḥ | an-antair api tair aṅgam ucyate juṣṭam aṣṭa-dhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृष्टावकृत्त-विच्छिन्न-प्रविलम्बित-पातितम् । विद्धं भिन्नं विदलितं तत्र घृष्टं लसीकया

ghṛṣṭāvakṛtta-vicchinna-pravilambita-pātitam | viddhaṃ bhinnaṃ vidalitaṃ tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्त-लेशेन वा युक्तं स-प्लोषं छेदनात् स्रवेत् । अवगाढं ततः कृत्तं विच्छिन्नं स्यात् ततो ऽपि च

rakta-leśena vā yuktaṃ sa-ploṣaṃ chedanāt sravet | avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ vicchinnaṃ syāt tato 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविलम्बि स-शेषे ऽस्थ्नि पतितं पातितं तनोः । सूक्ष्मास्य-शल्य-विद्धं तु विद्धं कोष्ठ-विवर्जितम्

pravilambi sa-śeṣe 'sthni patitaṃ pātitaṃ tanoḥ | sūkṣmāsya-śalya-viddhaṃ tu viddhaṃ koṣṭha-vivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नम् अन्यद् विदलितं मज्ज-रक्त-परिप्लुतम् । प्रहार-पीडनोत्पेषात् सहास्थ्ना पृथु-तां गतम्

bhinnam anyad vidalitaṃ majja-rakta-pariplutam | prahāra-pīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthu-tāṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्यः सद्यो-व्रणं सिञ्चेद् अथ यष्ट्य्-आह्व-सर्पिषा । तीव्र-व्यथं कवोष्णेन बला-तैलेन वा पुनः

sadyaḥ sadyo-vraṇaṃ siñced atha yaṣṭy-āhva-sarpiṣā | tīvra-vyathaṃ kavoṣṇena balā-tailena vā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्-कालं विसृतस्य च । कषाय-शीत-मधुर-स्निग्धा लेपादयो हिताः

kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tat-kālaṃ visṛtasya ca | kaṣāya-śīta-madhura-snigdhā lepādayo hitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्यो-व्रणेष्व् आयतेषु संधानार्थं विशेषतः । मधु-सर्पिश् च युञ्जीत पित्त-घ्नीश् च हिमाः क्रियाः

sadyo-vraṇeṣv āyateṣu saṃdhānārthaṃ viśeṣataḥ | madhu-sarpiś ca yuñjīta pitta-ghnīś ca himāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-संरम्भेषु कर्तव्यम् ऊर्ध्वं चाधश् च शोधनम् । उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्त-मोक्षणम्

sa-saṃrambheṣu kartavyam ūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam | upavāso hitaṃ bhuktaṃ pratataṃ rakta-mokṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृष्टे विदलिते चैष सु-तराम् इष्यते विधिः । तयोर् ह्य् अल्पं स्रवत्य् अस्रं पाकस् तेनाशु जायते

ghṛṣṭe vidalite caiṣa su-tarām iṣyate vidhiḥ | tayor hy alpaṃ sravaty asraṃ pākas tenāśu jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-अर्थम् अस्रं स्रवति प्राय-शो ऽन्य-त्र विक्षते । ततो रक्त-क्षयाद् वायौ कुपिते ऽति-रुजा-करे

aty-artham asraṃ sravati prāya-śo 'nya-tra vikṣate | tato rakta-kṣayād vāyau kupite 'ti-rujā-kare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेह-पान-परीषेक-स्वेद-लेपोपनाहनम् । स्नेह-वस्तिं च कुर्वीत वात-घ्नौषध-साधितम्

sneha-pāna-parīṣeka-sveda-lepopanāhanam | sneha-vastiṃ ca kurvīta vāta-ghnauṣadha-sādhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्यो-व्रण-हितो विधिः । सप्ताहाद् गत-वेगे तु पूर्वोक्तं विधिम् आचरेत्

iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyo-vraṇa-hito vidhiḥ | saptāhād gata-vege tu pūrvoktaṃ vidhim ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायः सामान्य-कर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक् पृथक् । घृष्टे रुजं निगृह्याशु व्रणे चूर्णानि योजयेत्

prāyaḥ sāmānya-karmedaṃ vakṣyate tu pṛthak pṛthak | ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कादीन्य् अवकृत्ते तु विच्छिन्न-प्रविलम्बिनोः । सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानु पीडनम्

kalkādīny avakṛtte tu vicchinna-pravilambinoḥ | sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānu pīḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-साध्यं स्फुटितं नेत्रम् अ-दीर्णं लम्बते तु यत् । संनिवेश्य यथा-स्थानम् अ-व्याविद्ध-सिरं भिषक्

a-sādhyaṃ sphuṭitaṃ netram a-dīrṇaṃ lambate tu yat | saṃniveśya yathā-sthānam a-vyāviddha-siraṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूच्या विध्येत् सिरां भिषक् पीडयेत् पाणिना पद्म-पलाशान्तरितेन तत् । ततो ऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः

sūcyā vidhyet sirāṃ bhiṣak pīḍayet pāṇinā padma-palāśāntaritena tat | tato 'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपक्वम् आजं यष्ट्य्-आह्व-जीवकर्षभकोत्पलैः । स-पयस्कैः परं तद् धि सर्व-नेत्राभिघात-जित्

vipakvam ājaṃ yaṣṭy-āhva-jīvakarṣabhakotpalaiḥ | sa-payaskaiḥ paraṃ tad dhi sarva-netrābhighāta-jit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गल-पीडावसन्ने ऽक्ष्णि वमनोत्कासन-क्षवाः । प्राणायामो ऽथ-वा कार्यः क्रिया च क्षत-नेत्र-वत्

gala-pīḍāvasanne 'kṣṇi vamanotkāsana-kṣavāḥ | prāṇāyāmo 'tha-vā kāryaḥ kriyā ca kṣata-netra-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णे स्थानाच् च्युते स्यूते श्रोतस् तैलेन पूरयेत् । कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्य् अपि मारुते

karṇe sthānāc cyute syūte śrotas tailena pūrayet | kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchaty api mārute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्वा शीघ्रं निर्-अन्तरम् । आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते

samaṃ niveśya badhnīyāt syūtvā śīghraṃ nir-antaram | ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानो ऽन्नानि भुञ्जीत शयीत च सु-यन्त्रितः । घातं शाखासु तिर्यक्-स्थं गात्रे सम्यङ्-निवेशिते

uttāno 'nnāni bhuñjīta śayīta ca su-yantritaḥ | ghātaṃ śākhāsu tiryak-sthaṃ gātre samyaṅ-niveśite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यूत्वा वेल्लित-बन्धेन बध्नीयाद् घन-वाससा । चर्मणा गोष्-फणा-बन्धः कार्यश् चा-संगते व्रणे

syūtvā vellita-bandhena badhnīyād ghana-vāsasā | carmaṇā goṣ-phaṇā-bandhaḥ kāryaś cā-saṃgate vraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादौ विलम्बि-मुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा । प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सेवन्या तुन्न-संज्ञया

pādau vilambi-muṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā | praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā tunna-saṃjñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यश् च गोष्-फणा-बन्धः कट्याम् आवेश्य पट्टकम् । स्नेह-सेकं न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः

kāryaś ca goṣ-phaṇā-bandhaḥ kaṭyām āveśya paṭṭakam | sneha-sekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालानुसार्य्-अगुर्व्-एला-जाती-चन्दन-पर्पटैः । शिला-दार्व्य्-अमृता-तुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम्

kālānusāry-agurv-elā-jātī-candana-parpaṭaiḥ | śilā-dārvy-amṛtā-tutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः । बध्नीयात् कोश-बन्धेन ततो व्रण-वद् आचरेत्

chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ | badhnīyāt kośa-bandhena tato vraṇa-vad ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्या शल्याहृते विद्धे भङ्गाद् विदलिते क्रिया । शिरसो ऽपहृते शल्ये वाल-वर्तिं प्रवेशयेत्

kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgād vidalite kriyā | śiraso 'pahṛte śalye vāla-vartiṃ praveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मस्तुलुङ्ग-स्रुतेः क्रुद्धो हन्याद् एनं चलो ऽन्य-था । व्रणे रोहति चैकैकं शनैर् अपनयेत् कचम्

mastuluṅga-sruteḥ kruddho hanyād enaṃ calo 'nya-thā | vraṇe rohati caikaikaṃ śanair apanayet kacam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मस्तुलुङ्ग-स्रुतौ खादेन् मस्तिष्कान् अन्य-जीव-जान् । शल्ये हृते ऽङ्गाद् अन्यस्मात् स्नेह-वर्तिं निधापयेत्

mastuluṅga-srutau khāden mastiṣkān anya-jīva-jān | śalye hṛte 'ṅgād anyasmāt sneha-vartiṃ nidhāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः स्रुत-शोणिताः । सेचयेच् चक्र-तैलेन सूक्ष्म-नेत्रार्पितेन तान्

dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ sruta-śoṇitāḥ | secayec cakra-tailena sūkṣma-netrārpitena tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्ने कोष्ठे ऽसृजा पूर्णे मूर्छा-हृत्-पार्श्व-वेदनाः । ज्वरो दाहस् तृड् आध्मानं भक्तस्यान्-अभिनन्दनम्

bhinne koṣṭhe 'sṛjā pūrṇe mūrchā-hṛt-pārśva-vedanāḥ | jvaro dāhas tṛḍ ādhmānaṃ bhaktasyān-abhinandanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गो विण्-मूत्र-मरुतां श्वासः स्वेदो ऽक्षि-रक्त-ता । लोह-गन्धि-त्वम् आस्यस्य स्याद् गात्रे च वि-गन्ध-ता

saṅgo viṇ-mūtra-marutāṃ śvāsaḥ svedo 'kṣi-rakta-tā | loha-gandhi-tvam āsyasya syād gātre ca vi-gandha-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाशय-स्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्य् अपि । आध्मानेनाति-मात्रेण शूलेन च विशस्यते

āmāśaya-sthe rudhire rudhiraṃ chardayaty api | ādhmānenāti-mātreṇa śūlena ca viśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वाशय-स्थे रुधिरे स-शूलं गौरवं भवेत् । नाभेर् अधस्-ताच् छीत-त्वं खेभ्यो रक्तस्य चागमः

pakvāśaya-sthe rudhire sa-śūlaṃ gauravaṃ bhavet | nābher adhas-tāc chīta-tvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-भिन्नो ऽप्य् आशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिर् अभिपूर्यते । असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मूत्रेण वस्ति-वत्

a-bhinno 'py āśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhir abhipūryate | asṛjā syandamānena pārśve mūtreṇa vasti-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रान्तर्-लोहितं शीत-पादोच्छ्वास-कराननम् । रक्ताक्षं पाण्दु-वदनम् आनद्धं च विवर्जयेत्

tatrāntar-lohitaṃ śīta-pādocchvāsa-karānanam | raktākṣaṃ pāṇdu-vadanam ānaddhaṃ ca vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाशय-स्थे वमनं हितं पक्वाशयाश्रिते । विरेचनं निरूहं च निः-स्नेहोष्णैर् विशोधनैः

āmāśaya-sthe vamanaṃ hitaṃ pakvāśayāśrite | virecanaṃ nirūhaṃ ca niḥ-snehoṣṇair viśodhanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निः-स्नेहोष्णैर् विशोधनम् यव-कोल-कुलत्थानां रसैः स्नेह-विवर्जितैः । भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धव-संयुताम्

niḥ-snehoṣṇair viśodhanam yava-kola-kulatthānāṃ rasaiḥ sneha-vivarjitaiḥ | bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhava-saṃyutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-निःस्रुत-रक्तस् तु भिन्न-कोष्ठः पिबेद् असृक् । क्लिष्ट-च्छिन्नान्त्र-भेदेन कोष्ठ-भेदो द्वि-धा स्मृतः

ati-niḥsruta-raktas tu bhinna-koṣṭhaḥ pibed asṛk | kliṣṭa-cchinnāntra-bhedena koṣṭha-bhedo dvi-dhā smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लिष्ट-च्छिन्नान्त्र-भेदेन मूर्छादयो ऽल्पाः प्रथमे द्वितीये त्व् अति-बाधकाः । क्लिष्टान्त्रः संशयी देही छिन्नान्त्रो नैव जीवति

śliṣṭa-cchinnāntra-bhedena mūrchādayo 'lpāḥ prathame dvitīye tv ati-bādhakāḥ | kliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī chinnāntro naiva jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-स्वं मार्गम् आपन्ना यस्य विण्-मूत्र-मारुताः । व्य्-उपद्रवः स भिन्ने ऽपि कोष्ठे जीवत्य् अ-संशयम्

yathā-svaṃ mārgam āpannā yasya viṇ-mūtra-mārutāḥ | vy-upadravaḥ sa bhinne 'pi koṣṭhe jīvaty a-saṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-भिन्नम् अन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं न त्व् अतो ऽन्य-था । उत्पङ्गिल-शिरो-ग्रस्तं तद् अप्य् एके वदन्ति तु

a-bhinnam antraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ na tv ato 'nya-thā | utpaṅgila-śiro-grastaṃ tad apy eke vadanti tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृण-शोणित-पांसुभिः । प्रवेशयेत् कॢप्त-नखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः

prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇa-śoṇita-pāṃsubhiḥ | praveśayet kḷpta-nakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरेणार्द्री-कृतं शुष्कं भूरि-सर्पिः-परिप्लुतम् । अङ्गुल्या प्रमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेद् अपि

kṣīreṇārdrī-kṛtaṃ śuṣkaṃ bhūri-sarpiḥ-pariplutam | aṅgulyā pramṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथान्त्राणि विशन्त्य् अन्तस् तत्-कालं पीडयन्ति च । व्रण-सौक्ष्म्याद् बहु-त्वाद् वा कोष्ठम् अन्त्रम् अन्-आविशत्

tathāntrāṇi viśanty antas tat-kālaṃ pīḍayanti ca | vraṇa-saukṣmyād bahu-tvād vā koṣṭham antram an-āviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत् । यथा-स्थानं स्थिते सम्यक् अन्त्रे सीव्येद् अनु व्रणम्

tat-pramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet | yathā-sthānaṃ sthite samyak antre sīvyed anu vraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानाद् अपेतम् आदत्ते जीवितं कुपितं च तत् । वेष्टयित्वानु पट्टेन घृतेन परिषेचयेत्

sthānād apetam ādatte jīvitaṃ kupitaṃ ca tat | veṣṭayitvānu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णैर् यथोक्तैः संधानं कृत्वा क्षौद्र-घृत-प्लुतैः । ततः कवलिकां दत्त्वा वेष्टयेद् अनु-पूर्व-शः ॥ ४८।१+१ ॥ पाययेत ततः कोष्णं चित्रा-तैल-युतं पयः । मृदु-क्रियार्थं शकृतो वायोश् चाधः-प्रवृत्तये

cūrṇair yathoktaiḥ saṃdhānaṃ kṛtvā kṣaudra-ghṛta-plutaiḥ | tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayed anu-pūrva-śaḥ || 48.1+1 || pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrā-taila-yutaṃ payaḥ | mṛdu-kriyārthaṃ śakṛto vāyoś cādhaḥ-pravṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तं व्रण-यन्त्रणाम् । उदरान् मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा

anuvarteta varṣaṃ ca yathoktaṃ vraṇa-yantraṇām | udarān medaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवकीर्य कषायैर् वा श्लक्ष्णैर् मूलैस् ततः समम् । दृढं बद्ध्वा च सूत्रेण वर्धयेत् कुशलो भिषक्

avakīrya kaṣāyair vā ślakṣṇair mūlais tataḥ samam | dṛḍhaṃ baddhvā ca sūtreṇa vardhayet kuśalo bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णेनाग्नि-प्रतप्तेन शस्त्रेण सकृद् एव तु । स्याद् अन्य-था रुग् आटोपो मृत्युर् वा छिद्यमानया

tīkṣṇenāgni-prataptena śastreṇa sakṛd eva tu | syād anya-thā rug āṭopo mṛtyur vā chidyamānayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-क्षौद्रे च व्रणे बद्धे सु-जीर्णे ऽन्ने घृतं पिबेत् । क्षीरं वा शर्करा-चित्रा-लाक्षा-गोक्षुरकैः शृतम्

sa-kṣaudre ca vraṇe baddhe su-jīrṇe 'nne ghṛtaṃ pibet | kṣīraṃ vā śarkarā-citrā-lākṣā-gokṣurakaiḥ śṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुग्-दाह-जित् स-यष्ट्य्-आह्वैः परं पूर्वोदितो विधिः । मेदो-ग्रन्थ्य्-उदितं तत्र तैलम् अभ्यञ्जने हितम्

rug-dāha-jit sa-yaṣṭy-āhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ | medo-granthy-uditaṃ tatra tailam abhyañjane hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्व्-अगुरु-चन्दनम् । हरिद्रे पद्म-बीजानि सोशीरं मधुकं च तैः

tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇv-aguru-candanam | haridre padma-bījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वं सद्यो-व्रणेषूक्तं तैलं रोपणम् उत्तमम् । गूढ-प्रहाराभिहते पतिते विषमोच्चकैः

pakvaṃ sadyo-vraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇam uttamam | gūḍha-prahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं वातास्र-जित् तृप्ति-मर्दनाभ्यञ्जनादिकम् । विश्लिष्ट-देहं मथितं क्षीणं मर्माहतं हतम्

kāryaṃ vātāsra-jit tṛpti-mardanābhyañjanādikam | viśliṣṭa-dehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmāhataṃ hatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.