Vagbhata: Astangahrdayasutra 108

पात-घातादिभिर् द्वे-धा भङ्गो ऽस्थ्नां संध्य्-अ-संधितः । प्रसारणाकुञ्चनयोर् अ-शक्तिः संधि-मुक्त-ता

pāta-ghātādibhir dve-dhā bhaṅgo 'sthnāṃ saṃdhy-a-saṃdhitaḥ | prasāraṇākuñcanayor a-śaktiḥ saṃdhi-mukta-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संध्य्-अ-संधितः इतरस्मिन् भृशं शोफः सर्वावस्थास्व् अति-व्यथा । अ-शक्तिश् चेष्टिते ऽल्पे ऽपि पीड्यमाने स-शब्द-ता

saṃdhy-a-saṃdhitaḥ itarasmin bhṛśaṃ śophaḥ sarvāvasthāsv ati-vyathā | a-śaktiś ceṣṭite 'lpe 'pi pīḍyamāne sa-śabda-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासाद् इति भङ्गस्य लक्षणं बहु-धा तु तत् । भिद्यते भङ्ग-भेदेन तस्य सर्वस्य साधनम्

samāsād iti bhaṅgasya lakṣaṇaṃ bahu-dhā tu tat | bhidyate bhaṅga-bhedena tasya sarvasya sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा स्याद् उपयोगाय तथा तद् उपदेक्ष्यते । प्राज्याणु-दारि यत् त्व् अस्थि स्पर्शे शब्दं करोति यत्

yathā syād upayogāya tathā tad upadekṣyate | prājyāṇu-dāri yat tv asthi sparśe śabdaṃ karoti yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रास्थि-लेशः प्रविशेन् मध्यम् अस्थ्नो विदारितः । भग्नं यच् चाभिघातेन किञ्-चिद् एवावशेषितम्

yatrāsthi-leśaḥ praviśen madhyam asthno vidāritaḥ | bhagnaṃ yac cābhighātena kiñ-cid evāvaśeṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्नम्यमानं क्षत-वद् यच् च मज्जनि मज्जति । तद् दुः-साध्यं कृशा-शक्त-वातलाल्पाशिनाम् अपि

unnamyamānaṃ kṣata-vad yac ca majjani majjati | tad duḥ-sādhyaṃ kṛśā-śakta-vātalālpāśinām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नं कपालं यत् कट्यां संधि-मुक्तं च्युतं च यत् । जघनं प्रति पिष्टं च भग्नं यत् तद् विवर्जयेत्

bhinnaṃ kapālaṃ yat kaṭyāṃ saṃdhi-muktaṃ cyutaṃ ca yat | jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca bhagnaṃ yat tad vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-संश्लिष्ट-कपालं च ललाटं चूर्णितं तथा । यच् च भग्नं भवेच् छङ्ख-शिरः-पृष्ठ-स्तनान्तरे

a-saṃśliṣṭa-kapālaṃ ca lalāṭaṃ cūrṇitaṃ tathā | yac ca bhagnaṃ bhavec chaṅkha-śiraḥ-pṛṣṭha-stanāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्-यमितम् अप्य् अस्थि दुर्-न्यासाद् दुर्-निबन्धनात् । संक्षोभाद् अपि यद् गच्छेद् वि-क्रियां तद् विवर्जयेत्

samyag-yamitam apy asthi dur-nyāsād dur-nibandhanāt | saṃkṣobhād api yad gacched vi-kriyāṃ tad vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदितो यच् च दुर्-जातम् अस्थि संधिर् अथापि वा । तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु

ādito yac ca dur-jātam asthi saṃdhir athāpi vā | taruṇāsthīni bhujyante bhajyante nalakāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्य् अन्यानि भूयसा । अथावनतम् उन्नम्यम् उन्नतं चावपीडयेत्

kapālāni vibhidyante sphuṭanty anyāni bhūyasā | athāvanatam unnamyam unnataṃ cāvapīḍayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आञ्छेद् अतिक्षिप्तम् अधो-गतं चोपरि वर्तयेत् । आञ्छनोत्पीडनोन्नाम-चर्म-संक्षेप-बन्धनैः

āñched atikṣiptam adho-gataṃ copari vartayet | āñchanotpīḍanonnāma-carma-saṃkṣepa-bandhanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधीञ् छरीर-गान् सर्वांश् चलान् अप्य् अ-चलान् अपि । इत्य् एतैः स्थापनोपायैः सम्यक् संस्थाप्य निश्-चलम्

saṃdhīñ charīra-gān sarvāṃś calān apy a-calān api | ity etaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyak saṃsthāpya niś-calam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पट्टैः प्रभूत-सर्पिर्भिः वेष्टयित्वा सुखैस् ततः । कदम्बोदुम्बराश्वत्थ-सर्जार्जुन-पलाश-जैः

paṭṭaiḥ prabhūta-sarpirbhiḥ veṣṭayitvā sukhais tataḥ | kadambodumbarāśvattha-sarjārjuna-palāśa-jaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वंशोद्भवैर् वा पृथुभिस् तनुभिः सु-निवेशितैः । सु-श्लक्ष्णैः स-प्रतिस्तम्भैर् वल्कलैः शकलैर् अपि

vaṃśodbhavair vā pṛthubhis tanubhiḥ su-niveśitaiḥ | su-ślakṣṇaiḥ sa-pratistambhair valkalaiḥ śakalair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत् । शिथिलेन हि बन्धेन संधि-स्थैर्यं न जायते

kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet | śithilena hi bandhena saṃdhi-sthairyaṃ na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाढेनाति रुजा-दाह-पाक-श्वयथु-संभवः । त्र्य्-अहात् त्र्य्-अहाद् ऋतौ घर्मे सप्ताहान् मोक्षयेद् धिमे

gāḍhenāti rujā-dāha-pāka-śvayathu-saṃbhavaḥ | try-ahāt try-ahād ṛtau gharme saptāhān mokṣayed dhime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारणे तु पञ्चाहाद् भङ्ग-दोष-वशेन वा । न्यग्रोधादि-कषायेण ततः शीतेन सेचयेत्

sādhāraṇe tu pañcāhād bhaṅga-doṣa-vaśena vā | nyagrodhādi-kaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पञ्च-मूल-पक्वेन पयसा तु स-वेदनम् । सुखोष्णं वावचार्यं स्याच् चक्र-तैलं विजानता

taṃ pañca-mūla-pakvena payasā tu sa-vedanam | sukhoṣṇaṃ vāvacāryaṃ syāc cakra-tailaṃ vijānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभज्य देशं कालं च वात-घ्नौषध-संयुतम् । प्रततं सेक-लेपांश् च विदध्याद् भृश-शीतलान्

vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vāta-ghnauṣadha-saṃyutam | pratataṃ seka-lepāṃś ca vidadhyād bhṛśa-śītalān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृष्टि-क्षीरं स-सर्पिष्कं मधुरौषध-साधितम् । प्रातः प्रातः पिबेद् भग्नः शीतलं लाक्षया युतम्

gṛṣṭi-kṣīraṃ sa-sarpiṣkaṃ madhurauṣadha-sādhitam | prātaḥ prātaḥ pibed bhagnaḥ śītalaṃ lākṣayā yutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-व्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधु-घृतोत्तरैः । कषायैः प्रतिसार्यो ऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः

sa-vraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhu-ghṛtottaraiḥ | kaṣāyaiḥ pratisāryo 'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लम्बानि व्रण-मांसानि प्रलिप्य मधु-सर्पिषा । संदधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश् चोपपादयेत्

lambāni vraṇa-māṃsāni pralipya madhu-sarpiṣā | saṃdadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiś copapādayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् समान् सु-स्थिताञ् ज्ञात्वा फलिनी-लोध्र-कट्फलैः । समङ्गा-धातकी-युक्तैश् चूर्णितैर् अवचूर्णयेत्

tān samān su-sthitāñ jñātvā phalinī-lodhra-kaṭphalaiḥ | samaṅgā-dhātakī-yuktaiś cūrṇitair avacūrṇayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातकी-लोध्र-चूर्णैर् वा रोहन्त्य् आशु तथा व्रणाः । इति भङ्ग उपक्रान्तः स्थिर-धातोर् ऋतौ हिमे

dhātakī-lodhra-cūrṇair vā rohanty āśu tathā vraṇāḥ | iti bhaṅga upakrāntaḥ sthira-dhātor ṛtau hime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसलस्याल्प-दोषस्य सु-साध्यो दारुणो ऽन्य-था । पूर्व-मध्यान्त-वयसाम् एक-द्वि-त्रि-गुणैः क्रमात्

māṃsalasyālpa-doṣasya su-sādhyo dāruṇo 'nya-thā | pūrva-madhyānta-vayasām eka-dvi-tri-guṇaiḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मासैः स्थैर्यं भवेत् संधेर् यथोक्तं भजतां विधिम् । कटी-जङ्घोरु-भग्नानां कपाट-शयनं हितम्

māsaiḥ sthairyaṃ bhavet saṃdher yathoktaṃ bhajatāṃ vidhim | kaṭī-jaṅghoru-bhagnānāṃ kapāṭa-śayanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्रणार्थं तथा कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः । जङ्घोर्वोः पार्श्वयोर् द्वौ द्वौ तल एकश् च कीलकः

yantraṇārthaṃ tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ | jaṅghorvoḥ pārśvayor dvau dvau tala ekaś ca kīlakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोण्यां वा पृष्ठ-वंशे वा वक्षस्य् अक्षकयोस् तथा । विमोक्षे भग्न-संधीनां विधिम् एवं समाचरेत्

śroṇyāṃ vā pṛṣṭha-vaṃśe vā vakṣasy akṣakayos tathā | vimokṣe bhagna-saṃdhīnāṃ vidhim evaṃ samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिम् एनं समाचरेत् संधींश् चिर-विमुक्तांस् तु स्निग्ध-स्विन्नान् मृदू-कृतान् । उक्तैर् विधानैर् बुद्ध्या च यथा-स्वं स्थानम् आनयेत्

vidhim enaṃ samācaret saṃdhīṃś cira-vimuktāṃs tu snigdha-svinnān mṛdū-kṛtān | uktair vidhānair buddhyā ca yathā-svaṃ sthānam ānayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-संधि-भग्ने रूढे तु विषमोल्बण-साधिते । आपोथ्य भङ्गं यमयेत् ततो भग्न-वद् आचरेत्

a-saṃdhi-bhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇa-sādhite | āpothya bhaṅgaṃ yamayet tato bhagna-vad ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भग्नं नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् । पक्व-मांस-सिरा-स्नायुः संधिः श्लेषं न गच्छति

bhagnaṃ naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak | pakva-māṃsa-sirā-snāyuḥ saṃdhiḥ śleṣaṃ na gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात-व्याधि-विनिर्दिष्टान् स्नेहान् भग्नस्य योजयेत् । चतुष्-प्रयोगान् बल्यांश् च वस्ति-कर्म च शीलयेत्

vāta-vyādhi-vinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet | catuṣ-prayogān balyāṃś ca vasti-karma ca śīlayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाल्य्-आज्य-रस-दुग्धाद्यैः पौष्टिकैर् अ-विदाहिभिः । मात्रयोपचरेद् भग्नं संधि-संश्लेष-कारिभिः

śāly-ājya-rasa-dugdhādyaiḥ pauṣṭikair a-vidāhibhiḥ | mātrayopacared bhagnaṃ saṃdhi-saṃśleṣa-kāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्लानिर् न शस्यते तस्य संधि-विश्लेष-कृद् धि सा ॥ ३५अब् ॥ लवणं कटुकं क्षारम् अम्लं मैथुनम् आतपम् ॥ ३५च्द् ॥ व्यायामं च न सेवेत भग्नो रूक्षं च भोजनम् ॥ ३५एफ़् ॥ कृष्णांस् तिलान् वि-रजसो दृढ-वस्त्र-बद्धान् सप्त क्षपा वहति वारिणि वासयेत् । संशोषयेद् अनु-दिनं प्रविसार्य चैतान् क्षीरे तथैव मधुक-क्वथिते च तोये

glānir na śasyate tasya saṃdhi-viśleṣa-kṛd dhi sā || 35ab || lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāram amlaṃ maithunam ātapam || 35cd || vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bhojanam || 35ef || kṛṣṇāṃs tilān vi-rajaso dṛḍha-vastra-baddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayet | saṃśoṣayed anu-dinaṃ pravisārya caitān kṣīre tathaiva madhuka-kvathite ca toye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविभाव्य चैतान् पुनर् अपि पीत-पयस्कांस् तान् पूर्व-वद् एव शोषितान् बाढम् । विगत-तुषान् अ-रजस्कान् संचूर्ण्य सु-चूर्णितैर् युञ्ज्यात्

pravibhāvya caitān punar api pīta-payaskāṃs tān pūrva-vad eva śoṣitān bāḍham | vigata-tuṣān a-rajaskān saṃcūrṇya su-cūrṇitair yuñjyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नलद-वालक-लोहितयष्टिका-नख-मिशि-प्लव-कुष्ठ-बला-त्रयैः । अगुरु-कुङ्कुम-चन्दन-शारिवा-सरल-सर्ज-रसामरदारुभिः

nalada-vālaka-lohitayaṣṭikā-nakha-miśi-plava-kuṣṭha-balā-trayaiḥ | aguru-kuṅkuma-candana-śārivā-sarala-sarja-rasāmaradārubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकादि-गणोपेतैस् तिल-पिष्टं ततश् च तत् । समस्त-गन्ध-भैषज्य-सिद्ध-दुग्धेन पीडयेत्

padmakādi-gaṇopetais tila-piṣṭaṃ tataś ca tat | samasta-gandha-bhaiṣajya-siddha-dugdhena pīḍayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलेय-रास्नांशुमती-कसेरु-कालानुसारी-नत-पत्त्र-लोध्रैः । स-क्षीरशुक्लैः स-पयः स-दूर्वैस् तैलं पचेत् तन् नलदादिभिश् च

śaileya-rāsnāṃśumatī-kaseru-kālānusārī-nata-pattra-lodhraiḥ | sa-kṣīraśuklaiḥ sa-payaḥ sa-dūrvais tailaṃ pacet tan naladādibhiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्ध-तैलम् इदम् उत्तमम् अस्थि-स्थैर्य-कृज् जयति चाशु विकारान् । वात-पित्त-जनितान् अति-वीर्यान् व्यापिनो ऽपि विविधैर् उपयोगैः

gandha-tailam idam uttamam asthi-sthairya-kṛj jayati cāśu vikārān | vāta-pitta-janitān ati-vīryān vyāpino 'pi vividhair upayogaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.