Vagbhata: Astangahrdayasutra 11

दोष-धातु-मला मूलं सदा देहस्य तं चलः । उत्साहोच्छ्वास-निश्वास-चेष्टा-वेग-प्रवर्तनैः

doṣa-dhātu-malā mūlaṃ sadā dehasya taṃ calaḥ | utsāhocchvāsa-niśvāsa-ceṣṭā-vega-pravartanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्-गत्या च धातूनाम् अक्षाणां पाटवेन च । अनुगृह्णात्य् अ-विकृतः पित्तं पक्त्य्-ऊष्म-दर्शनैः

samyag-gatyā ca dhātūnām akṣāṇāṃ pāṭavena ca | anugṛhṇāty a-vikṛtaḥ pittaṃ pakty-ūṣma-darśanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्-तृड्-रुचि-प्रभा-मेधा-धी-शौर्य-तनु-मार्दवैः । श्लेष्मा स्थिर-त्व-स्निग्ध-त्व-संधि-बन्ध-क्षमादिभिः

kṣut-tṛḍ-ruci-prabhā-medhā-dhī-śaurya-tanu-mārdavaiḥ | śleṣmā sthira-tva-snigdha-tva-saṃdhi-bandha-kṣamādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारण-पूरणे । गर्भोत्पादश् च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात् स्मृतम्

prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇa-pūraṇe | garbhotpādaś ca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramāt smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवष्टम्भः पुरीषस्य मूत्रस्य क्लेद-वाहनम् । स्वेदस्य क्लेद-विधृतिर् वृद्धस् तु कुरुते ऽनिलः

avaṣṭambhaḥ purīṣasya mūtrasya kleda-vāhanam | svedasya kleda-vidhṛtir vṛddhas tu kurute 'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्श्य-कार्ष्ण्योष्ण-काम-त्व-कम्पानाह-शकृद्-ग्रहान् । बल-निद्रेन्द्रिय-भ्रंश-प्रलाप-भ्रम-दीन-ताः

kārśya-kārṣṇyoṣṇa-kāma-tva-kampānāha-śakṛd-grahān | bala-nidrendriya-bhraṃśa-pralāpa-bhrama-dīna-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत-विण्-मूत्र-नेत्र-त्वक्-क्षुत्-तृड्-दाहाल्प-निद्र-ताः । पित्तं श्लेष्माग्नि-सदन-प्रसेकालस्य-गौरवम्

pīta-viṇ-mūtra-netra-tvak-kṣut-tṛḍ-dāhālpa-nidra-tāḥ | pittaṃ śleṣmāgni-sadana-prasekālasya-gauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वैत्य-शैत्य-श्लथाङ्ग-त्वं श्वास-कासाति-निद्र-ताः । रसो ऽपि श्लेष्म-वद् रक्तं विसर्प-प्लीह-विद्रधीन्

śvaitya-śaitya-ślathāṅga-tvaṃ śvāsa-kāsāti-nidra-tāḥ | raso 'pi śleṣma-vad raktaṃ visarpa-plīha-vidradhīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठ-वातास्र-पित्तास्र-गुल्मोप-कुश-कामलाः । व्यङ्गाग्नि-नाश-संमोह-रक्त-त्वङ्-नेत्र-मूत्र-ताः

kuṣṭha-vātāsra-pittāsra-gulmopa-kuśa-kāmalāḥ | vyaṅgāgni-nāśa-saṃmoha-rakta-tvaṅ-netra-mūtra-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसं गण्डार्बुद-ग्रन्थि-गण्डोरूदर-वृद्धि-ताः । कण्ठादिष्व् अधि-मांसं च तद्-वन् मेदस् तथा श्रमम्

māṃsaṃ gaṇḍārbuda-granthi-gaṇḍorūdara-vṛddhi-tāḥ | kaṇṭhādiṣv adhi-māṃsaṃ ca tad-van medas tathā śramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पे ऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्-स्तनोदर-लम्बनम् । अस्थ्य् अध्य्-अस्थ्य् अधि-दन्तांश् च मज्जा नेत्राङ्ग-गौरवम्

alpe 'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphik-stanodara-lambanam | asthy adhy-asthy adhi-dantāṃś ca majjā netrāṅga-gauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वसु स्थूल-मूलानि कुर्यात् कृच्छ्राण्य् अरूंषि च । अति-स्त्री-काम-तां वृद्धं शुक्तं शुक्राश्मरीम् अपि

parvasu sthūla-mūlāni kuryāt kṛcchrāṇy arūṃṣi ca | ati-strī-kāma-tāṃ vṛddhaṃ śuktaṃ śukrāśmarīm api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुक्षाव् आध्मानम् आटोपं गौरवं वेदनां शकृत् । मूत्रं तु वस्ति-निस्तोदं कृते ऽप्य् अ-कृत-संज्ञ-ताम्

kukṣāv ādhmānam āṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt | mūtraṃ tu vasti-nistodaṃ kṛte 'py a-kṛta-saṃjña-tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदो ऽति-स्वेद-दौर्गन्ध्य-कण्डूर् एवं च लक्षयेत् । दूषिकादीन् अपि मलान् बाहुल्य-गुरु-तादिभिः

svedo 'ti-sveda-daurgandhya-kaṇḍūr evaṃ ca lakṣayet | dūṣikādīn api malān bāhulya-guru-tādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गं क्षीणे ऽनिले ऽङ्गस्य सादो ऽल्पं भाषितेहितम् । संज्ञा-मोहस् तथा श्लेष्म-वृद्ध्य्-उक्तामय-संभवः

liṅgaṃ kṣīṇe 'nile 'ṅgasya sādo 'lpaṃ bhāṣitehitam | saṃjñā-mohas tathā śleṣma-vṛddhy-uktāmaya-saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ते मन्दो ऽनलः शीतं प्रभा-हानिः कफे भ्रमः । श्लेष्माशयानां शून्य-त्वं हृद्-द्रवः श्लथ-संधि-ता

pitte mando 'nalaḥ śītaṃ prabhā-hāniḥ kaphe bhramaḥ | śleṣmāśayānāṃ śūnya-tvaṃ hṛd-dravaḥ ślatha-saṃdhi-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दा-सहिष्णु-ता । रक्ते ऽम्ल-शिशिर-प्रीति-सिरा-शैथिल्य-रूक्ष-ताः

rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdā-sahiṣṇu-tā | rakte 'mla-śiśira-prīti-sirā-śaithilya-rūkṣa-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसे ऽक्ष-ग्लानि-गण्ड-स्फिक्-शुष्क-ता-संधि-वेदनाः । मेदसि स्वपनं कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्ग-ता

māṃse 'kṣa-glāni-gaṇḍa-sphik-śuṣka-tā-saṃdhi-vedanāḥ | medasi svapanaṃ kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅga-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थ्न्य् अस्थि-तोदः शदनं दन्त-केश-नखादिषु । अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस् तिमिर-दर्शनम्

asthny asthi-todaḥ śadanaṃ danta-keśa-nakhādiṣu | asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ bhramas timira-darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितम् एव वा । तोदो ऽत्य्-अर्थं वृषणयोर् मेढ्रं धूमायतीव च

śukre cirāt prasicyeta śukraṃ śoṇitam eva vā | todo 'ty-arthaṃ vṛṣaṇayor meḍhraṃ dhūmāyatīva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरीषे वायुर् अन्त्राणि स-शब्दो वेष्टयन्न् इव । कुक्षौ भ्रमति यात्य् ऊर्ध्वं हृत्-पार्श्वे पीडयन् भृशम्

purīṣe vāyur antrāṇi sa-śabdo veṣṭayann iva | kukṣau bhramati yāty ūrdhvaṃ hṛt-pārśve pīḍayan bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रे ऽल्पं मूत्रयेत् कृच्छ्राद् वि-वर्णं सास्रम् एव वा । स्वेदे रोम-च्युतिः स्तब्ध-रोम-ता स्फुटनं त्वचः

mūtre 'lpaṃ mūtrayet kṛcchrād vi-varṇaṃ sāsram eva vā | svede roma-cyutiḥ stabdha-roma-tā sphuṭanaṃ tvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलानाम् अति-सूक्ष्माणां दुर्-लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम् । स्व-मलायन-संशोष-तोद-शून्य-त्व-लाघवैः

malānām ati-sūkṣmāṇāṃ dur-lakṣyaṃ lakṣayet kṣayam | sva-malāyana-saṃśoṣa-toda-śūnya-tva-lāghavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषादीनां यथा-स्वं च विद्याद् वृद्धि-क्षयौ भिषक् । क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च

doṣādīnāṃ yathā-svaṃ ca vidyād vṛddhi-kṣayau bhiṣak | kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ vardhanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिं मलानां सङ्गाच् च क्षयं चाति-विसर्गतः । मलोचित-त्वाद् देहस्य क्षयो वृद्धेस् तु पीडनः

vṛddhiṃ malānāṃ saṅgāc ca kṣayaṃ cāti-visargataḥ | malocita-tvād dehasya kṣayo vṛddhes tu pīḍanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रास्थनि स्थितो वायुः पित्तं तु स्वेद-रक्तयोः । श्लेष्मा शेषेषु तेनैषाम् आश्रयाश्रयिणां मिथः

tatrāsthani sthito vāyuḥ pittaṃ tu sveda-raktayoḥ | śleṣmā śeṣeṣu tenaiṣām āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एकस्य तद् अन्यस्य वर्धन-क्षपणौषधम् । अस्थि-मारुतयोर् नैवं प्रायो वृद्धिर् हि तर्पणात्

yad ekasya tad anyasya vardhana-kṣapaṇauṣadham | asthi-mārutayor naivaṃ prāyo vṛddhir hi tarpaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मणानुगता तस्मात् संक्षयस् तद्-विपर्ययात् । वायुनानुगतो ऽस्माच् च वृद्धि-क्षय-समुद्भवान्

śleṣmaṇānugatā tasmāt saṃkṣayas tad-viparyayāt | vāyunānugato 'smāc ca vṛddhi-kṣaya-samudbhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारान् साधयेच् छीघ्रं क्रमाल् लङ्घन-बृंहणैः । वायोर् अन्य-त्र तज्-जांस् तु तैर् एवोत्क्रम-योजितैः

vikārān sādhayec chīghraṃ kramāl laṅghana-bṛṃhaṇaiḥ | vāyor anya-tra taj-jāṃs tu tair evotkrama-yojitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाद् रक्त-वृद्ध्य्-उत्थान् रक्त-स्रुति-विरेचनैः । मांस-वृद्धि-भवान् रोगान् शस्त्र-क्षाराग्नि-कर्मभिः

viśeṣād rakta-vṛddhy-utthān rakta-sruti-virecanaiḥ | māṃsa-vṛddhi-bhavān rogān śastra-kṣārāgni-karmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थौल्य-कार्श्योपचारेण मेदो-जान् अस्थि-संक्षयात् । जातान् क्षीर-घृतैस् तिक्त-संयुतैर् वस्तिभिस् तथा

sthaulya-kārśyopacāreṇa medo-jān asthi-saṃkṣayāt | jātān kṣīra-ghṛtais tikta-saṃyutair vastibhis tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विड्-वृद्धि-जान् अतीसार-क्रियया विट्-क्षयोद्भवान् । मेषाज-मध्य-कुल्माष-यव-माष-द्वयादिभिः

viḍ-vṛddhi-jān atīsāra-kriyayā viṭ-kṣayodbhavān | meṣāja-madhya-kulmāṣa-yava-māṣa-dvayādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्र-वृद्धि-क्षयोत्थांश् च मेह-कृच्छ्र-चिकित्सया । व्यायामाभ्यञ्जन-स्वेद-मद्यैः स्वेद-क्षयोद्भवान्

mūtra-vṛddhi-kṣayotthāṃś ca meha-kṛcchra-cikitsayā | vyāyāmābhyañjana-sveda-madyaiḥ sveda-kṣayodbhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व-स्थान-स्थस्य कायाग्नेर् अंशा धातुषु संश्रिताः । तेषां सादाति-दीप्तिभ्यां धातु-वृद्धि-क्षयोद्भवः

sva-sthāna-sthasya kāyāgner aṃśā dhātuṣu saṃśritāḥ | teṣāṃ sādāti-dīptibhyāṃ dhātu-vṛddhi-kṣayodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वो धातुः परं कुर्याद् वृद्धः क्षीणश् च तद्-विधम् । दोषा दुष्टा रसैर् धातून् दूषयन्त्य् उभये मलान्

pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryād vṛddhaḥ kṣīṇaś ca tad-vidham | doṣā duṣṭā rasair dhātūn dūṣayanty ubhaye malān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो द्वे सप्त शिरसि खानि स्वेद-वहानि च । मला मलायनानि स्युर् यथा-स्वं तेष्व् अतो गदाः

adho dve sapta śirasi khāni sveda-vahāni ca | malā malāyanāni syur yathā-svaṃ teṣv ato gadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजस् तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम् । हृदय-स्थम् अपि व्यापि देह-स्थिति-निबन्धनम्

ojas tu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam | hṛdaya-stham api vyāpi deha-sthiti-nibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धम् ईषल्-लोहित-पीतकम् । यन्-नाशे नियतं नाशो यस्मिंस् तिष्ठति तिष्ठति

snigdhaṃ somātmakaṃ śuddham īṣal-lohita-pītakam | yan-nāśe niyataṃ nāśo yasmiṃs tiṣṭhati tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देह-संश्रयाः । ओजः क्षीयेत कोप-क्षुद्-ध्यान-शोक-श्रमादिभिः

niṣpadyante yato bhāvā vividhā deha-saṃśrayāḥ | ojaḥ kṣīyeta kopa-kṣud-dhyāna-śoka-śramādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभेति दुर्-बलो ऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः । दुश्-छायो दुर्-मना रूक्षो भवेत् क्षामश् च तत्-क्षये

bibheti dur-balo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ | duś-chāyo dur-manā rūkṣo bhavet kṣāmaś ca tat-kṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवनीयौषध-क्षीर-रसाद्यास् तत्र भेषजम् । ओजो-वृद्धौ हि देहस्य तुष्टि-पुष्टि-बलोदयः

jīvanīyauṣadha-kṣīra-rasādyās tatra bheṣajam | ojo-vṛddhau hi dehasya tuṣṭi-puṣṭi-balodayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुष्टि-पुष्टि-बलोदयाः यद् अन्नं द्वेष्टि यद् अपि प्रार्थयेता-विरोधि तु । तत् तत् त्यजन् समश्नंश् च तौ तौ वृद्धि-क्षयौ जयेत्

tuṣṭi-puṣṭi-balodayāḥ yad annaṃ dveṣṭi yad api prārthayetā-virodhi tu | tat tat tyajan samaśnaṃś ca tau tau vṛddhi-kṣayau jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीत-समानयोः । वृद्धाः क्षीणाश् च भूयिष्ठं लक्षयन्त्य् अ-बुधास् तु न

kurvate hi ruciṃ doṣā viparīta-samānayoḥ | vṛddhāḥ kṣīṇāś ca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayanty a-budhās tu na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-बलं यथा-स्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते । रूपाणि जहति क्षीणाः समाः स्वं कर्म कुर्वते

yathā-balaṃ yathā-svaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate | rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय । यस्माद् अतस् ते हित-चर्ययैव क्षयाद् विवृद्धेर् इव रक्षणीयाः

ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya | yasmād atas te hita-caryayaiva kṣayād vivṛddher iva rakṣaṇīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.