Vagbhata: Astangahrdayasutra 12

पक्वाशय-कटी-सक्थि-श्रोत्रास्थि-स्पर्शनेन्द्रियम् । स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः

pakvāśaya-kaṭī-sakthi-śrotrāsthi-sparśanendriyam | sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिर् आमाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः । दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य नाभिर् अत्र विशेषतः

nābhir āmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ | dṛk sparśanaṃ ca pittasya nābhir atra viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरः-कण्ठ-शिरः-क्लोम-पर्वाण्य् आमाशयो रसः । मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य सु-तराम् उरः

uraḥ-kaṇṭha-śiraḥ-kloma-parvāṇy āmāśayo rasaḥ | medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya su-tarām uraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणादि-भेदात् पञ्चात्मा वायुः प्राणो ऽत्र मूर्ध-गः । उरः-कण्ठ-चरो बुद्धि-हृदयेन्द्रिय-चित्त-धृक्

prāṇādi-bhedāt pañcātmā vāyuḥ prāṇo 'tra mūrdha-gaḥ | uraḥ-kaṇṭha-caro buddhi-hṛdayendriya-citta-dhṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ष्ठीवन-क्षवथूद्गार-निःश्वासान्न-प्रवेश-कृत् । उरः स्थानम् उदानस्य नासा-नाभि-गलांश् चरेत्

ṣṭhīvana-kṣavathūdgāra-niḥśvāsānna-praveśa-kṛt | uraḥ sthānam udānasya nāsā-nābhi-galāṃś caret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्-प्रवृत्ति-प्रयत्नोर्जा-बल-वर्ण-स्मृति-क्रियः । व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्न-देह-चारी महा-जवः

vāk-pravṛtti-prayatnorjā-bala-varṇa-smṛti-kriyaḥ | vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsna-deha-cārī mahā-javaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्य्-अपक्षेपणोत्क्षेप-निमेषोन्मेषणादिकाः । प्रायः सर्वाः क्रियास् तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्

gaty-apakṣepaṇotkṣepa-nimeṣonmeṣaṇādikāḥ | prāyaḥ sarvāḥ kriyās tasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानो ऽग्नि-समीप-स्थः कोष्ठे चरति सर्वतः । अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति

samāno 'gni-samīpa-sthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ | annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपानो ऽपान-गः श्रोणि-वस्ति-मेढ्रोरु-गो-चरः । शुक्रार्तव-शकृन्-मूत्र-गर्भ-निष्क्रमण-क्रियः

apāno 'pāna-gaḥ śroṇi-vasti-meḍhroru-go-caraḥ | śukrārtava-śakṛn-mūtra-garbha-niṣkramaṇa-kriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं पञ्चात्मकं तत्र पक्वामाशय-मध्य-गम् । पञ्च-भूतात्मक-त्वे ऽपि यत् तैजस-गुणोदयात्

pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśaya-madhya-gam | pañca-bhūtātmaka-tve 'pi yat taijasa-guṇodayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त-द्रव्य-त्वं पाकादि-कर्मणानल-शब्दितम् । पचत्य् अन्नं विभजते सार-किट्टौ पृथक् तथा

tyakta-dravya-tvaṃ pākādi-karmaṇānala-śabditam | pacaty annaṃ vibhajate sāra-kiṭṭau pṛthak tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र-स्थम् एव पित्तानां शेषाणाम् अप्य् अनुग्रहम् । करोति बल-दानेन पाचकं नाम तत् स्मृतम्

tatra-stham eva pittānāṃ śeṣāṇām apy anugraham | karoti bala-dānena pācakaṃ nāma tat smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रस-रञ्जनात् । बुद्धि-मेधाभिमानाद्यैर् अभिप्रेतार्थ-साधनात्

āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasa-rañjanāt | buddhi-medhābhimānādyair abhipretārtha-sādhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधकं हृद्-गतं पित्तं रूपालोचनतः स्मृतम् । दृक्-स्थम् आलोचकं त्वक्-स्थं भ्राजकं भ्राजनात् त्वचः

sādhakaṃ hṛd-gataṃ pittaṃ rūpālocanataḥ smṛtam | dṛk-stham ālocakaṃ tvak-sthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāt tvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मा तु पञ्च-धोरः-स्थः स त्रिकस्य स्व-वीर्यतः । हृदयस्यान्न-वीर्याच् च तत्-स्थ एवाम्बु-कर्मणा

śleṣmā tu pañca-dhoraḥ-sthaḥ sa trikasya sva-vīryataḥ | hṛdayasyānna-vīryāc ca tat-stha evāmbu-karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफ-धाम्नां च शेषाणां यत् करोत्य् अवलम्बनम् । अतो ऽवलम्बकः श्लेष्मा यस् त्व् आमाशय-संस्थितः

kapha-dhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yat karoty avalambanam | ato 'valambakaḥ śleṣmā yas tv āmāśaya-saṃsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेदकः सो ऽन्न-संघात-क्लेदनाद् रस-बोधनात् । बोधको रसना-स्थायी शिरः-संस्थो ऽक्ष-तर्पणात्

kledakaḥ so 'nna-saṃghāta-kledanād rasa-bodhanāt | bodhako rasanā-sthāyī śiraḥ-saṃstho 'kṣa-tarpaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्पकः संधि-संश्लेषाच् छ्लेषकः संधिषु स्थितः । इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्य् अ-विकृतात्मनाम्

tarpakaḥ saṃdhi-saṃśleṣāc chleṣakaḥ saṃdhiṣu sthitaḥ | iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānāny a-vikṛtātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापिनाम् अपि जानीयात् कर्माणि च पृथक् पृथक् । उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति संचयम्

vyāpinām api jānīyāt karmāṇi ca pṛthak pṛthak | uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti saṃcayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतेन कोपम् उष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः । शीतेन युक्तास् तीक्ष्णाद्याश् चयं पित्तस्य कुर्वते

śītena kopam uṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ | śītena yuktās tīkṣṇādyāś cayaṃ pittasya kurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णेन कोपं मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः । शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश् चयम्

uṣṇena kopaṃ mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ | śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaś cayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णेन कोपं तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम् । चयो वृद्धिः स्व-धाम्न्य् एव प्रद्वेषो वृद्धि-हेतुषु

uṣṇena kopaṃ tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam | cayo vṛddhiḥ sva-dhāmny eva pradveṣo vṛddhi-hetuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीत-गुणेच्छा च कोपस् तून्-मार्ग-गमि-ता । लिङ्गानां दर्शनं स्वेषाम् अ-स्वास्थ्यं रोग-संभवः

viparīta-guṇecchā ca kopas tūn-mārga-gami-tā | liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām a-svāsthyaṃ roga-saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व-स्थान-स्थस्य सम-ता विकारा-संभवः शमः । चय-प्रकोप-प्रशमा वायोर् ग्रीष्मादिषु त्रिषु

sva-sthāna-sthasya sama-tā vikārā-saṃbhavaḥ śamaḥ | caya-prakopa-praśamā vāyor grīṣmādiṣu triṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षादिषु तु पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु । चीयते लघु-रूक्षाभिर् ओषधिभिः समीरणः

varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu | cīyate laghu-rūkṣābhir oṣadhibhiḥ samīraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-विधस् तद्-विधे देहे कालस्यौष्ण्यान् न कुप्यति । अद्भिर् अम्ल-विपाकाभिर् ओषधिभिश् च तादृशम्

tad-vidhas tad-vidhe dehe kālasyauṣṇyān na kupyati | adbhir amla-vipākābhir oṣadhibhiś ca tādṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः । चीयते स्निग्ध-शीताभिर् उदकौषधिभिः कफः

pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ | cīyate snigdha-śītābhir udakauṣadhibhiḥ kaphaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्ये ऽपि काले देहे च स्कन्न-त्वान् न प्रकुप्यति । इति काल-स्व-भावो ऽयम् आहारादि-वशात् पुनः

tulye 'pi kāle dehe ca skanna-tvān na prakupyati | iti kāla-sva-bhāvo 'yam āhārādi-vaśāt punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चयादीन् यान्ति सद्यो ऽपि दोषाः काले ऽपि वा न तु । व्याप्नोति सहसा देहम् आ-पाद-तल-मस्तकम्

cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu | vyāpnoti sahasā deham ā-pāda-tala-mastakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवर्तते तु कुपितो मलो ऽल्पाल्पं जलौघ-वत् । नाना-रूपैर् अ-संख्येयैर् विकारैः कुपिता मलाः

nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaugha-vat | nānā-rūpair a-saṃkhyeyair vikāraiḥ kupitā malāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तापयन्ति तनुं तस्मात् तद्-धेत्व्-आकृति-साधनम् । शक्यं नैकैक-शो वक्तुम् अतः सामान्यम् उच्यते

tāpayanti tanuṃ tasmāt tad-dhetv-ākṛti-sādhanam | śakyaṃ naikaika-śo vaktum ataḥ sāmānyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणाम् एक-कारणम् । यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वम् अप्य् अहः

doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇām eka-kāraṇam | yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvam apy ahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायाम् अत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नम् अप्य् अदः । विकार-जातं विविधं त्रीन् गुणान् नातिवर्तते

chāyām atyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnam apy adaḥ | vikāra-jātaṃ vividhaṃ trīn guṇān nātivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा स्व-धातु-वैषम्य-निमित्तम् अपि सर्व-दा । विकार-जातं त्रीन् दोषान् तेषां कोपे तु कारणम्

tathā sva-dhātu-vaiṣamya-nimittam api sarva-dā | vikāra-jātaṃ trīn doṣān teṣāṃ kope tu kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थैर् अ-सात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्-कृतम् । हीनाति-मिथ्या-योगेन भिद्यते तत् पुनस् त्रि-धा

arthair a-sātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣ-kṛtam | hīnāti-mithyā-yogena bhidyate tat punas tri-dhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनो ऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा । अति-योगो ऽति-संसर्गः सूक्ष्म-भासुर-भैरवम्

hīno 'rthenendriyasyālpaḥ saṃyogaḥ svena naiva vā | ati-yogo 'ti-saṃsargaḥ sūkṣma-bhāsura-bhairavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-आसन्नाति-दूर-स्थं वि-प्रियं विकृतादि च । यद् अक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्या-योगः स दारुणः

aty-āsannāti-dūra-sthaṃ vi-priyaṃ vikṛtādi ca | yad akṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyā-yogaḥ sa dāruṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अत्य्-उच्च-पूत्य्-आदीन् इन्द्रियार्थान् यथा-यथम् । विद्यात् कालस् तु शीतोष्ण-वर्षा-भेदात् त्रि-धा मतः

evam aty-ucca-pūty-ādīn indriyārthān yathā-yatham | vidyāt kālas tu śītoṣṇa-varṣā-bhedāt tri-dhā mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हीनो हीन-शीतादिर् अति-योगो ऽति-लक्षणः । मिथ्या-योगस् तु निर्दिष्टो विपरीत-स्व-लक्षणः

sa hīno hīna-śītādir ati-yogo 'ti-lakṣaṇaḥ | mithyā-yogas tu nirdiṣṭo viparīta-sva-lakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काय-वाक्-चित्त-भेदेन कर्मापि विभजेत् त्रि-धा । कायादि-कर्मणो हीना प्रवृत्तिर् हीन-संज्ञकः

kāya-vāk-citta-bhedena karmāpi vibhajet tri-dhā | kāyādi-karmaṇo hīnā pravṛttir hīna-saṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-योगो ऽति-वृत्तिस् तु वेगोदीरण-धारणम् । विषमाङ्ग-क्रियारम्भ-पतन-स्खलनादिकम्

ati-yogo 'ti-vṛttis tu vegodīraṇa-dhāraṇam | viṣamāṅga-kriyārambha-patana-skhalanādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाषणं सामि-भुक्तस्य राग-द्वेष-भयादि च । कर्म प्राणातिपातादि दश-धा यच् च निन्दितम्

bhāṣaṇaṃ sāmi-bhuktasya rāga-dveṣa-bhayādi ca | karma prāṇātipātādi daśa-dhā yac ca ninditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्या-योगः समस्तो ऽसाव् इह वामु-त्र वा कृतम् । निदानम् एतद् दोषाणां कुपितास् तेन नैक-धा

mithyā-yogaḥ samasto 'sāv iha vāmu-tra vā kṛtam | nidānam etad doṣāṇāṃ kupitās tena naika-dhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखा-कोष्ठास्थि-संधिषु । शाखा रक्तादयस् त्वक् च बाह्य-रोगायनं हि तत्

kurvanti vividhān vyādhīn śākhā-koṣṭhāsthi-saṃdhiṣu | śākhā raktādayas tvak ca bāhya-rogāyanaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-आश्रया मष-व्यङ्ग-गण्डालज्य्-अर्बुदादयः । बहिर्-भागाश् च दुर्-नाम-गुल्म-शोफादयो गदाः

tad-āśrayā maṣa-vyaṅga-gaṇḍālajy-arbudādayaḥ | bahir-bhāgāś ca dur-nāma-gulma-śophādayo gadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः कोष्ठो महा-स्रोत आम-पक्वाशयाश्रयः । तत्-स्थानाः छर्द्य्-अतीसार-कास-श्वासोदर-ज्वराः

antaḥ koṣṭho mahā-srota āma-pakvāśayāśrayaḥ | tat-sthānāḥ chardy-atīsāra-kāsa-śvāsodara-jvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्-भागं च शोफार्शो-गुल्म-विसर्प-विद्रधि । शिरो-हृदय-वस्त्य्-आदि-मर्माण्य् अस्थ्नां च संधयः

antar-bhāgaṃ ca śophārśo-gulma-visarpa-vidradhi | śiro-hṛdaya-vasty-ādi-marmāṇy asthnāṃ ca saṃdhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्-निबद्धाः सिरा-स्नायु-कण्डराद्याश् च मध्यमः । रोग-मार्गः स्थितास् तत्र यक्ष्म-पक्ष-वधार्दिताः

tan-nibaddhāḥ sirā-snāyu-kaṇḍarādyāś ca madhyamaḥ | roga-mārgaḥ sthitās tatra yakṣma-pakṣa-vadhārditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्धादि-रोगाः संध्य्-अस्थि-त्रिक-शूल-ग्रहादयः । स्रंस-व्यास-व्यध-स्वाप् अ-साद-रुक्-तोद-भेदनम्

mūrdhādi-rogāḥ saṃdhy-asthi-trika-śūla-grahādayaḥ | sraṃsa-vyāsa-vyadha-svāp a-sāda-ruk-toda-bhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गाङ्ग-भङ्ग-संकोच-वर्त-हर्षण-तर्पणम् । कम्प-पारुष्य-सौषिर्य-शोष-स्पन्दन-वेष्टनम्

saṅgāṅga-bhaṅga-saṃkoca-varta-harṣaṇa-tarpaṇam | kampa-pāruṣya-sauṣirya-śoṣa-spandana-veṣṭanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भः कषाय-रस-ता वर्णः श्यावो ऽरुणो ऽपि वा । कर्माणि वायोः पित्तस्य दाह-रागोष्म-पाकि-ताः

stambhaḥ kaṣāya-rasa-tā varṇaḥ śyāvo 'ruṇo 'pi vā | karmāṇi vāyoḥ pittasya dāha-rāgoṣma-pāki-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्छनं मदः । कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुण-वर्जितः

svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrchanaṃ madaḥ | kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇa-varjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मणः स्नेह-काठिन्य-कण्डू-शीत-त्व-गौरवम् । बन्धोपलेप-स्तैमित्य-शोफा-पक्त्य्-अति-निद्र-ताः

śleṣmaṇaḥ sneha-kāṭhinya-kaṇḍū-śīta-tva-gauravam | bandhopalepa-staimitya-śophā-pakty-ati-nidra-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णः श्वेतो रसौ स्वादु-लवणौ चिर-कारि-ता । इत्य् अ-शेषामय-व्यापि यद् उक्तं दोष-लक्षणम्

varṇaḥ śveto rasau svādu-lavaṇau cira-kāri-tā | ity a-śeṣāmaya-vyāpi yad uktaṃ doṣa-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनाद्यैर् अवहितस् तत् सम्यग् उपलक्षयेत् । व्याध्य्-अवस्था-विभाग-ज्ञः पश्यन्न् आर्तान् प्रति-क्षणम्

darśanādyair avahitas tat samyag upalakṣayet | vyādhy-avasthā-vibhāga-jñaḥ paśyann ārtān prati-kṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासात् प्राप्यते दृष्टिः कर्म-सिद्धि-प्रकाशिनी । रत्नादि-सद्-अ-सज्-ज्ञानं न शास्त्राद् एव जायते

abhyāsāt prāpyate dṛṣṭiḥ karma-siddhi-prakāśinī | ratnādi-sad-a-saj-jñānaṃ na śāstrād eva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टापचार-जः कश्-चित् कश्-चित् पूर्वापराध-जः । तत्-संकराद् भवत्य् अन्यो व्याधिर् एवं त्रि-धा स्मृतः

dṛṣṭāpacāra-jaḥ kaś-cit kaś-cit pūrvāparādha-jaḥ | tat-saṃkarād bhavaty anyo vyādhir evaṃ tri-dhā smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-निदानं दोषोत्थः कर्म-जो हेतुभिर् विना । महारम्भो ऽल्पके हेताव् आतङ्को दोष-कर्म-जः

yathā-nidānaṃ doṣotthaḥ karma-jo hetubhir vinā | mahārambho 'lpake hetāv ātaṅko doṣa-karma-jaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपक्ष-शीलनात् पूर्वः कर्म-जः कर्म-संक्षयात् । गच्छत्य् उभय-जन्मा तु दोष-कर्म-क्षयात् क्षयम्

vipakṣa-śīlanāt pūrvaḥ karma-jaḥ karma-saṃkṣayāt | gacchaty ubhaya-janmā tu doṣa-karma-kṣayāt kṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वि-धा स्व-पर-तन्त्र-त्वाद् व्याधयो ऽन्त्याः पुनर् द्वि-धा । पूर्व-जाः पूर्व-रूपाख्या जाताः पश्चाद् उपद्रवाः

dvi-dhā sva-para-tantra-tvād vyādhayo 'ntyāḥ punar dvi-dhā | pūrva-jāḥ pūrva-rūpākhyā jātāḥ paścād upadravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-स्व-जन्मोपशयाः स्व-तन्त्राः स्पष्ट-लक्षणाः । विपरीतास् ततो ऽन्ये तु विद्याद् एवं मलान् अपि

yathā-sva-janmopaśayāḥ sva-tantrāḥ spaṣṭa-lakṣaṇāḥ | viparītās tato 'nye tu vidyād evaṃ malān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताō̃ लक्षयेद् अवहितो विकुर्वाणान् प्रति-ज्वरम् । तेषां प्रधान-प्रशमे प्रशमो ऽ-शाम्यतस् तथा

tāō̃ lakṣayed avahito vikurvāṇān prati-jvaram | teṣāṃ pradhāna-praśame praśamo '-śāmyatas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चाच् चिकित्सेत् तूर्णं वा बल-वन्तम् उपद्रवम् । व्याधि-क्लिष्ट-शरीरस्य पीडा-कर-तरो हि सः

paścāc cikitset tūrṇaṃ vā bala-vantam upadravam | vyādhi-kliṣṭa-śarīrasya pīḍā-kara-taro hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकार-नामा-कुशलो न जिह्रीयात् कदा-च-न । न हि सर्व-विकाराणां नामतो ऽस्ति ध्रुवा स्थितिः

vikāra-nāmā-kuśalo na jihrīyāt kadā-ca-na | na hi sarva-vikārāṇāṃ nāmato 'sti dhruvā sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव कुपितो दोषः समुत्थान-विशेषतः । स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्

sa eva kupito doṣaḥ samutthāna-viśeṣataḥ | sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् विकार-प्रकृतीर् अधिष्ठानान्तराणि च । बुद्ध्वा हेतु-विशेषांश् च शीघ्रं कुर्याद् उपक्रमम्

tasmād vikāra-prakṛtīr adhiṣṭhānāntarāṇi ca | buddhvā hetu-viśeṣāṃś ca śīghraṃ kuryād upakramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूष्यं देशं बलं कालम् अनलं प्रकृतिं वयः । सत्-त्वं सात्म्यं तथाहारम् अवस्थाश् च पृथग्-विधाः

dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālam analaṃ prakṛtiṃ vayaḥ | sat-tvaṃ sātmyaṃ tathāhāram avasthāś ca pṛthag-vidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्म-सूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषध-निरूपणे । यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातु चित्

sūkṣma-sūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadha-nirūpaṇe | yo vartate cikitsāyāṃ na sa skhalati jātu cit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्व्-अल्प-व्याधि-संस्थानं सत्-त्व-देह-बला-बलात् । दृश्यते ऽप्य् अन्य-था-कारं तस्मिन्न् अवहितो भवेत्

gurv-alpa-vyādhi-saṃsthānaṃ sat-tva-deha-balā-balāt | dṛśyate 'py anya-thā-kāraṃ tasminn avahito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुं लघुम् इति व्याधिं कल्पयंस् तु भिषग्-ब्रुवः । अल्प-दोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते

guruṃ laghum iti vyādhiṃ kalpayaṃs tu bhiṣag-bruvaḥ | alpa-doṣākalanayā pathye vipratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽल्पम् अल्प-वीर्यं वा गुरु-व्याधौ प्रयोजितम् । उदीरयेत्-तरां रोगान् संशोधनम् अ-योगतः

tato 'lpam alpa-vīryaṃ vā guru-vyādhau prayojitam | udīrayet-tarāṃ rogān saṃśodhanam a-yogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधनं त्व् अति-योगेन विपरीतं विपर्यये । क्षिणुयान् न मलान् एव केवलं वपुर् अस्यति

śodhanaṃ tv ati-yogena viparītaṃ viparyaye | kṣiṇuyān na malān eva kevalaṃ vapur asyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽभियुक्तः सततं सर्वम् आलोच्य सर्व-था । तथा युञ्जीत भैषज्यम् आरोग्याय यथा ध्रुवम्

ato 'bhiyuktaḥ satataṃ sarvam ālocya sarva-thā | tathā yuñjīta bhaiṣajyam ārogyāya yathā dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्ष्यन्ते ऽतः परं दोषा वृद्धि-क्षय-विभेदतः । पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस् त्रि-धा तत्र तु तान् नव

vakṣyante 'taḥ paraṃ doṣā vṛddhi-kṣaya-vibhedataḥ | pṛthak trīn viddhi saṃsargas tri-dhā tatra tu tān nava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रीन् एव समया वृद्ध्या षड् एकस्यातिशायने । त्रयो-दश समस्तेषु षड् द्व्य्-एकातिशयेन तु

trīn eva samayā vṛddhyā ṣaḍ ekasyātiśāyane | trayo-daśa samasteṣu ṣaḍ dvy-ekātiśayena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्य-विकल्पनात् । पञ्च-विंशतिम् इत्य् एवं वृद्धैः क्षीणैश् च तावतः

ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamya-vikalpanāt | pañca-viṃśatim ity evaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiś ca tāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैक-वृद्धि-सम-ता-क्षयैः षट् ते पुनश् च षट् । एक-क्षय-द्वन्द्व-वृद्ध्या स-विपर्यययापि ते

ekaika-vṛddhi-sama-tā-kṣayaiḥ ṣaṭ te punaś ca ṣaṭ | eka-kṣaya-dvandva-vṛddhyā sa-viparyayayāpi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.