Vagbhata: Astangahrdayasutra 13

वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु । स्वाद्व्-अम्ल-लवणोष्णानि भोज्यान्य् अभ्यङ्ग-मर्दनम्

vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu | svādv-amla-lavaṇoṣṇāni bhojyāny abhyaṅga-mardanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिक-गौडिकम् । स्निग्धोष्णा वस्तयो वस्ति-नियमः सुख-शील-ता

veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭika-gauḍikam | snigdhoṣṇā vastayo vasti-niyamaḥ sukha-śīla-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनैः पाचनैः स्निग्धाः स्नेहाश् चानेक-योनयः । विशेषान् मेद्य-पिशित-रस-तैलानुवासनम्

dīpanaiḥ pācanaiḥ snigdhāḥ snehāś cāneka-yonayaḥ | viśeṣān medya-piśita-rasa-tailānuvāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादु-शीतैर् विरेचनम् । स्वादु-तिक्त-कषायाणि भोजनान्य् औषधानि च

pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svādu-śītair virecanam | svādu-tikta-kaṣāyāṇi bhojanāny auṣadhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-गन्धि-शीत-हृद्यानां गन्धानाम् उपसेवनम् । कण्ठे-गुणानां हाराणां मणीनाम् उरसा धृतिः

su-gandhi-śīta-hṛdyānāṃ gandhānām upasevanam | kaṇṭhe-guṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnām urasā dhṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्पूर-चन्दनोशीरैर् अनुलेपः क्षणे क्षणे । प्रदोषश् चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमो ऽनिलः

karpūra-candanośīrair anulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe | pradoṣaś candramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo 'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-यन्त्रण-सुखं मित्रं पुत्रः संदिग्ध-मुग्ध-वाक् । छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शील-विभूषिताः

a-yantraṇa-sukhaṃ mitraṃ putraḥ saṃdigdha-mugdha-vāk | chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīla-vibhūṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीताम्बु-धारा-गर्भाणि गृहाण्य् उद्यान-दीर्घिकाः । सु-तीर्थ-विपुल-स्वच्छ-सलिलाशय-सैकते

śītāmbu-dhārā-garbhāṇi gṛhāṇy udyāna-dīrghikāḥ | su-tīrtha-vipula-svaccha-salilāśaya-saikate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्भो-ज-जल-तीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले । सौम्या भावाः पयः सर्पिर् विरेकश् च विशेषतः

sāmbho-ja-jala-tīrānte kāyamāne drumākule | saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpir virekaś ca viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमन-रेचनम् । अन्नं रूक्षाल्प-तीक्ष्णोष्णं कटु-तिक्त-कषायकम्

śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamana-recanam | annaṃ rūkṣālpa-tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu-tikta-kaṣāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घ-काल-स्थितं मद्यं रति-प्रीतिः प्रजागरः । अनेक-रूपो व्यायामश् चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्

dīrgha-kāla-sthitaṃ madyaṃ rati-prītiḥ prajāgaraḥ | aneka-rūpo vyāyāmaś cintā rūkṣaṃ vimardanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाद् वमनं यूषः क्षौद्रं मेदो-घ्नम् औषधम् । धूमोपवास-गण्डूषा निः-सुख-त्वं सुखाय च

viśeṣād vamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medo-ghnam auṣadham | dhūmopavāsa-gaṇḍūṣā niḥ-sukha-tvaṃ sukhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपक्रमः पृथग् दोषान् यो ऽयम् उद्दिश्य कीर्तितः । संसर्ग-संनिपातेषु तं यथा-स्वं विकल्पयेत्

upakramaḥ pṛthag doṣān yo 'yam uddiśya kīrtitaḥ | saṃsarga-saṃnipāteṣu taṃ yathā-svaṃ vikalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रैष्मः प्रायो मरुत्-पित्ते वासन्तः कफ-मारुते । मरुतो योग-वाहि-त्वात् कफ-पित्ते तु शारदः

graiṣmaḥ prāyo marut-pitte vāsantaḥ kapha-mārute | maruto yoga-vāhi-tvāt kapha-pitte tu śāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चय एव जयेद् दोषं कुपितं त्व् अ-विरोधयन् । सर्व-कोपे बलीयांसं शेष-दोषा-विरोधतः

caya eva jayed doṣaṃ kupitaṃ tv a-virodhayan | sarva-kope balīyāṃsaṃ śeṣa-doṣā-virodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगः शमयेद् व्याधिम् एकं यो ऽन्यम् उदीरयेत् । नासौ विशुद्धः शुद्धस् तु शमयेद् यो न कोपयेत्

prayogaḥ śamayed vyādhim ekaṃ yo 'nyam udīrayet | nāsau viśuddhaḥ śuddhas tu śamayed yo na kopayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामाद् ऊष्मणस् तैक्ष्ण्याद् अ-हिताचरणाद् अपि । कोष्ठाच् छाखास्थि-मर्माणि द्रुत-त्वान् मारुतस्य च

vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyād a-hitācaraṇād api | koṣṭhāc chākhāsthi-marmāṇi druta-tvān mārutasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषा यान्ति तथा तेभ्यः स्रोतो-मुख-विशोधनात् । वृद्ध्याभिष्यन्दनात् पाकात् कोष्ठं वायोश् च निग्रहात्

doṣā yānti tathā tebhyaḥ sroto-mukha-viśodhanāt | vṛddhyābhiṣyandanāt pākāt koṣṭhaṃ vāyoś ca nigrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र-स्थाश् च विलम्बेरन् भूयो हेतु-प्रतीक्षिणः । ते कालादि-बलं लब्ध्वा कुप्यन्त्य् अन्याश्रयेष्व् अपि

tatra-sthāś ca vilamberan bhūyo hetu-pratīkṣiṇaḥ | te kālādi-balaṃ labdhvā kupyanty anyāśrayeṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रान्य-स्थान-संस्थेषु तदीयाम् अ-बलेषु तु । कुर्याच् चिकित्सां स्वाम् एव बलेनान्याभिभाविषु

tatrānya-sthāna-saṃstheṣu tadīyām a-baleṣu tu | kuryāc cikitsāṃ svām eva balenānyābhibhāviṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगन्तुं शमयेद् दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा । प्रायस् तिर्यग्-गता दोषाः क्लेशयन्त्य् आतुरांश् चिरम्

āgantuṃ śamayed doṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā | prāyas tiryag-gatā doṣāḥ kleśayanty āturāṃś ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारणं वा कुर्वीत क्रियाम् उभय-योगिनीम् ॥ २१।१+१ ॥ कुर्यान् न तेषु त्वरया देहाग्नि-बल-वित् क्रियाम् । शमयेत् तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठम् आनयेत्

sādhāraṇaṃ vā kurvīta kriyām ubhaya-yoginīm || 21.1+1 || kuryān na teṣu tvarayā dehāgni-bala-vit kriyām | śamayet tān prayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭham ānayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा कोष्ठ-प्रपन्नांश् च यथासन्नं विनिर्हरेत् । स्रोतो-रोध-बल-भ्रंश-गौरवानिल-मूढ-ताः

jñātvā koṣṭha-prapannāṃś ca yathāsannaṃ vinirharet | sroto-rodha-bala-bhraṃśa-gauravānila-mūḍha-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलस्या-पक्ति-निष्ठीव-मल-सङ्गा-रुचि-क्लमाः । लिङ्गं मलानां सामानां निर्-आमाणां विपर्ययः

ālasyā-pakti-niṣṭhīva-mala-saṅgā-ruci-klamāḥ | liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nir-āmāṇāṃ viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरो-रुक् जायते तीव्रा निद्रा वि-रस-ता मुखे । क्व-चिच् च श्वयथुर् गात्रे ज्वरातीसार-हर्षणम् ॥ २४।१+२ ॥ ऊष्मणो ऽल्प-बल-त्वेन धातुम् आद्यम् अ-पाचितम् । दुष्टम् आमाशय-गतं रसम् आमं प्रचक्षते

śiro-ruk jāyate tīvrā nidrā vi-rasa-tā mukhe | kva-cic ca śvayathur gātre jvarātīsāra-harṣaṇam || 24.1+2 || ūṣmaṇo 'lpa-bala-tvena dhātum ādyam a-pācitam | duṣṭam āmāśaya-gataṃ rasam āmaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये दोषेभ्य एवाति-दुष्टेभ्यो ऽन्यो-ऽन्य-मूर्छनात् । कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्य् आमस्य संभवम्

anye doṣebhya evāti-duṣṭebhyo 'nyo-'nya-mūrchanāt | kodravebhyo viṣasyeva vadanty āmasya saṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमेन तेन संपृक्ता दोषा दूष्याश् च दूषिताः । सामा इत्य् उपदिश्यन्ते ये च रोगास् तद्-उद्भवाः

āmena tena saṃpṛktā doṣā dūṣyāś ca dūṣitāḥ | sāmā ity upadiśyante ye ca rogās tad-udbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आविलस् तन्तुलः स्त्यानः कण्ठ-देशे ऽवतिष्ठते । सामो बलासो दुर्-गन्धिः क्षुद्-उद्गार-विघात-कृत् ॥ २७+६ ॥ फेन-वान् पिण्डितः पाण्दुर् निः-सारो ऽ-गन्ध एव च । पक्वः स एव विज्ञेयश् छेद-वान् वक्त्र-शुद्धि-दः ॥ २७+७ ॥ सर्व-देह-प्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत् । लीनान् धातुष्व् अन्-उत्क्लिष्टान् फलाद् आमाद् रसान् इव

āvilas tantulaḥ styānaḥ kaṇṭha-deśe 'vatiṣṭhate | sāmo balāso dur-gandhiḥ kṣud-udgāra-vighāta-kṛt || 27+6 || phena-vān piṇḍitaḥ pāṇdur niḥ-sāro '-gandha eva ca | pakvaḥ sa eva vijñeyaś cheda-vān vaktra-śuddhi-daḥ || 27+7 || sarva-deha-pravisṛtān sāmān doṣān na nirharet | līnān dhātuṣv an-utkliṣṭān phalād āmād rasān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर् दुर्-निर्हर-त्वतः । पाचनैर् दीपनैः स्नेहैस् तान् स्वेदैश् च परिष्कृतान्

āśrayasya hi nāśāya te syur dur-nirhara-tvataḥ | pācanair dīpanaiḥ snehais tān svedaiś ca pariṣkṛtān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधयेच् छोधनैः काले यथासन्नं यथा-बलम् । हन्त्य् आशु युक्तं वक्त्रेण द्रव्यम् आमाशयान् मलान्

śodhayec chodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathā-balam | hanty āśu yuktaṃ vaktreṇa dravyam āmāśayān malān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणेन चोर्ध्व-जत्रूत्थान् पक्वाधानाद् गुदेन च । उत्क्लिष्टान् अध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्

ghrāṇena cordhva-jatrūtthān pakvādhānād gudena ca | utkliṣṭān adha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयेद् औषधैर् दोषान् विधृतास् ते हि रोग-दाः । प्रवृत्तान् प्राग् अतो दोषान् उपेक्षेत हिताशिनः

dhārayed auṣadhair doṣān vidhṛtās te hi roga-dāḥ | pravṛttān prāg ato doṣān upekṣeta hitāśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबद्धान् पाचनैस् तैस् तैः पाचयेन् निर्हरेत वा । श्रावणे कार्त्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्

vibaddhān pācanais tais taiḥ pācayen nirhareta vā | śrāvaṇe kārttike caitre māsi sādhāraṇe kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रावृट्-शरद्-वसन्तेषु मासेष्व् एतेषु शोधयेत् । साधारणेषु विधिना त्रि-मासान्तरितान् मलान् ॥ ३३+१ ॥ ग्रीष्म-वर्षा-हिम-चितान् वाय्व्-आदीन् आशु निर्हरेत् । अत्य्-उष्ण-वर्ष-शीता हि ग्रीष्म-वर्षा-हिमागमाः

prāvṛṭ-śarad-vasanteṣu māseṣv eteṣu śodhayet | sādhāraṇeṣu vidhinā tri-māsāntaritān malān || 33+1 || grīṣma-varṣā-hima-citān vāyv-ādīn āśu nirharet | aty-uṣṇa-varṣa-śītā hi grīṣma-varṣā-himāgamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत् । स्वस्थ-वृत्तम् अभिप्रेत्य व्याधौ व्याधि-वशेन तु

saṃdhau sādhāraṇe teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet | svastha-vṛttam abhipretya vyādhau vyādhi-vaśena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयः साधारणास् तेषाम् अन्तरे प्रावृषादयः । प्रावृट् शुचि-नभौ तेषु शरद् ऊर्ज-सहौ स्मृतौ ॥ ३५।१+१ ॥ तपस्यो मधु-मासश् च वसन्तः शोधनं प्रति । एतान् ऋतून् विकल्प्यैवं दद्यात् संशोधनं भिषक् ॥ ३५।१+२ ॥ कृत्वा शीतोष्ण-वृष्टीनां प्रतीकारं यथा-यथम् । प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रिया-कालं न हापयेत्

trayaḥ sādhāraṇās teṣām antare prāvṛṣādayaḥ | prāvṛṭ śuci-nabhau teṣu śarad ūrja-sahau smṛtau || 35.1+1 || tapasyo madhu-māsaś ca vasantaḥ śodhanaṃ prati | etān ṛtūn vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak || 35.1+2 || kṛtvā śītoṣṇa-vṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathā-yatham | prayojayet kriyāṃ prāptāṃ kriyā-kālaṃ na hāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युञ्ज्याद् अन्-अन्नम् अन्नादौ मध्ये ऽन्ते कवडान्तरे । ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशि चौषधम्

yuñjyād an-annam annādau madhye 'nte kavaḍāntare | grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśi cauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफोद्रेके गदे ऽन्-अन्नं बलिनो रोग-रोगिणोः । अन्नादौ वि-गुणे ऽपाने समाने मध्य इष्यते

kaphodreke gade 'n-annaṃ balino roga-rogiṇoḥ | annādau vi-guṇe 'pāne samāne madhya iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याने ऽन्ते प्रातर्-आशस्य सायम्-आशस्य तूत्तरे । ग्रास-ग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि

vyāne 'nte prātar-āśasya sāyam-āśasya tūttare | grāsa-grāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुर् मुहुर् विष-च्छर्दि-हिध्मा-तृट्-श्वास-कासिषु । योज्यं स-भोज्यं भैषज्यं भोज्यैश् चित्रैर् अ-रोचके

muhur muhur viṣa-cchardi-hidhmā-tṛṭ-śvāsa-kāsiṣu | yojyaṃ sa-bhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiś citrair a-rocake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पाक्षेपक-हिध्मासु सामुद्गं लघु-भोजिनाम् । ऊर्ध्व-जत्रु-विकारेषु स्वप्न-काले प्रशस्यते

kampākṣepaka-hidhmāsu sāmudgaṃ laghu-bhojinām | ūrdhva-jatru-vikāreṣu svapna-kāle praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.