Vagbhata: Astangahrdayasutra 14

उपक्रम्यस्य हि द्वि-त्वाद् द्वि-धैवोपक्रमो मतः । एकः संतर्पणस् तत्र द्वितीयश् चापतर्पणः

upakramyasya hi dvi-tvād dvi-dhaivopakramo mataḥ | ekaḥ saṃtarpaṇas tatra dvitīyaś cāpatarpaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणो लङ्घनश् चेति तत्-पर्यायाव् उदाहृतौ । बृंहणं यद् बृहत्-त्वाय लङ्घनं लाघवाय यत्

bṛṃhaṇo laṅghanaś ceti tat-paryāyāv udāhṛtau | bṛṃhaṇaṃ yad bṛhat-tvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहस्य भवतः प्रायो भौमापम् इतरच् च ते । स्नेहनं रूक्षणं कर्म स्वेदनं स्तम्भनं च यत्

dehasya bhavataḥ prāyo bhaumāpam itarac ca te | snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतानां तद् अपि द्वैध्याद् द्वितयं नातिवर्तते । शोधनं शमनं चेति द्वि-धा तत्रापि लङ्घनम्

bhūtānāṃ tad api dvaidhyād dvitayaṃ nātivartate | śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvi-dhā tatrāpi laṅghanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् ईरयेद् बहिर् दोषान् पञ्च-धा शोधनं च तत् । निरूहो वमनं काय-शिरो-रेको ऽस्र-विस्रुतिः

yad īrayed bahir doṣān pañca-dhā śodhanaṃ ca tat | nirūho vamanaṃ kāya-śiro-reko 'sra-visrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शोधयति यद् दोषान् समान् नोदीरयत्य् अपि । समी-करोति विषमान् शमनं तच् च सप्त-धा

na śodhayati yad doṣān samān nodīrayaty api | samī-karoti viṣamān śamanaṃ tac ca sapta-dhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाचनं दीपनं क्षुत्-तृड्-व्यायामातप-मारुताः । बृंहणं शमनं त्व् एव वायोः पित्तानिलस्य च

pācanaṃ dīpanaṃ kṣut-tṛḍ-vyāyāmātapa-mārutāḥ | bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tv eva vāyoḥ pittānilasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहयेद् व्याधि-भैषज्य-मद्य-स्त्री-शोक-कर्शितान् । भाराध्वोरः-क्षत-क्षीण-रूक्ष-दुर्-बल-वातलान्

bṛṃhayed vyādhi-bhaiṣajya-madya-strī-śoka-karśitān | bhārādhvoraḥ-kṣata-kṣīṇa-rūkṣa-dur-bala-vātalān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भिणी-सूतिका-बाल-वृद्धान् ग्रीष्मे ऽपरान् अपि । मांस-क्षीर-सिता-सर्पिर्-मधुर-स्निग्ध-वस्तिभिः

garbhiṇī-sūtikā-bāla-vṛddhān grīṣme 'parān api | māṃsa-kṣīra-sitā-sarpir-madhura-snigdha-vastibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्न-शय्या-सुखाभ्यङ्ग-स्नान-निर्वृति-हर्षणैः । मेहाम-दोषाति-स्निग्ध-ज्वरोरु-स्तम्भ-कुष्ठिनः

svapna-śayyā-sukhābhyaṅga-snāna-nirvṛti-harṣaṇaiḥ | mehāma-doṣāti-snigdha-jvaroru-stambha-kuṣṭhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्प-विद्रधि-प्लीह-शिरः-कण्ठाक्षि-रोगिणः । स्थूलांश् च लङ्घयेन् नित्यं शिशिरे त्व् अपरान् अपि

visarpa-vidradhi-plīha-śiraḥ-kaṇṭhākṣi-rogiṇaḥ | sthūlāṃś ca laṅghayen nityaṃ śiśire tv aparān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र संशोधनैः स्थौल्य-बल-पित्त-कफाधिकान् । आम-दोष-ज्वर-च्छर्दिर्-अतीसार-हृद्-आमयैः

tatra saṃśodhanaiḥ sthaulya-bala-pitta-kaphādhikān | āma-doṣa-jvara-cchardir-atīsāra-hṛd-āmayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबन्ध-गौरवोद्गार-हृल्-लासादिभिर् आतुरान् । मध्य-स्थौल्यादिकान् प्रायः पूर्वं पाचन-दीपनैः

vibandha-gauravodgāra-hṛl-lāsādibhir āturān | madhya-sthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācana-dīpanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिर् एवामयैर् आर्तान् हीन-स्थौल्य-बलाधिकान् । क्षुत्-तृष्णा-निग्रहैर् दोषैस् त्व् आर्तान् मध्य-बलैर् दृढान्

ebhir evāmayair ārtān hīna-sthaulya-balādhikān | kṣut-tṛṣṇā-nigrahair doṣais tv ārtān madhya-balair dṛḍhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीरणातपायासैः किम् उताल्प-बलैर् नरान् । न बृंहयेल् लङ्घनीयान् बृंह्यांस् तु मृदु लङ्घयेत्

samīraṇātapāyāsaiḥ kim utālpa-balair narān | na bṛṃhayel laṅghanīyān bṛṃhyāṃs tu mṛdu laṅghayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्त्या वा देश-कालादि-बलतस् तान् उपाचरेत् । बृंहिते स्याद् बलं पुष्टिस् तत्-साध्यामय-संक्षयः

yuktyā vā deśa-kālādi-balatas tān upācaret | bṛṃhite syād balaṃ puṣṭis tat-sādhyāmaya-saṃkṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वि-मलेन्द्रिय-ता सर्गो मलानां लाघवं रुचिः । क्षुत्-तृट्-सहोदयः शुद्ध-हृदयोद्गार-कण्ठ-ता

vi-malendriya-tā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ | kṣut-tṛṭ-sahodayaḥ śuddha-hṛdayodgāra-kaṇṭha-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधि-मार्दवम् उत्साहस् तन्द्रा-नाशश् च लङ्घिते । अन्-अपेक्षित-मात्रादि-सेविते कुरुतस् तु ते

vyādhi-mārdavam utsāhas tandrā-nāśaś ca laṅghite | an-apekṣita-mātrādi-sevite kurutas tu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-स्थौल्याति-कार्श्यादीन् वक्ष्यन्ते ते च सौषधाः । रूपं तैर् एव च ज्ञेयम् अति-बृंहित-लङ्घिते

ati-sthaulyāti-kārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ | rūpaṃ tair eva ca jñeyam ati-bṛṃhita-laṅghite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-स्थौल्यापची-मेह-ज्वरोदर-भगन्दरान् । कास-संन्यास-कृच्छ्राम-कुष्ठादीन् अति-दारुणान्

ati-sthaulyāpacī-meha-jvarodara-bhagandarān | kāsa-saṃnyāsa-kṛcchrāma-kuṣṭhādīn ati-dāruṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मेदो-ऽनिल-श्लेष्म-नाशनं सर्वम् इष्यते । कुलत्थ-जूर्ण-श्यामाक-यव-मुद्ग-मधूदकम्

tatra medo-'nila-śleṣma-nāśanaṃ sarvam iṣyate | kulattha-jūrṇa-śyāmāka-yava-mudga-madhūdakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मस्तु-दण्डाहतारिष्ट-चिन्ता-शोधन-जागरम् । मधुना त्रि-फलां लिह्याद् गुडूचीम् अभयां घनम्

mastu-daṇḍāhatāriṣṭa-cintā-śodhana-jāgaram | madhunā tri-phalāṃ lihyād guḍūcīm abhayāṃ ghanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाञ्जनस्य महतः पञ्च-मूलस्य गुग्गुलोः । शिला-जतु-प्रयोगश् च साग्निमन्थ-रसो हितः

rasāñjanasya mahataḥ pañca-mūlasya gugguloḥ | śilā-jatu-prayogaś ca sāgnimantha-raso hitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विडङ्गं नागरं क्षारः काल-लोह-रजो मधु । यवामलक-चूर्णं च योगो ऽति-स्थौल्य-दोष-जित्

viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kāla-loha-rajo madhu | yavāmalaka-cūrṇaṃ ca yogo 'ti-sthaulya-doṣa-jit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्योष-कट्वी-वरा-शिग्रु-विडङ्गातिविषा-स्थिराः । हिङ्गु-सौवर्चलाजाजी-यवानी-धान्य-चित्रकाः

vyoṣa-kaṭvī-varā-śigru-viḍaṅgātiviṣā-sthirāḥ | hiṅgu-sauvarcalājājī-yavānī-dhānya-citrakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशे बृहत्यौ हपुषा पाठा मूलं च केम्बुकात् । एषां चूर्णं मधु घृतं तैलं च सदृशांशकम्

niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt | eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्तुभिः षो-डश-गुणैर् युक्तं पीतं निहन्ति तत् । अति-स्थौल्यादिकान् सर्वान् रोगान् अन्यांश् च तद्-विधान्

saktubhiḥ ṣo-ḍaśa-guṇair yuktaṃ pītaṃ nihanti tat | ati-sthaulyādikān sarvān rogān anyāṃś ca tad-vidhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्-रोग-कामला-श्वित्र-श्वास-कास-गल-ग्रहान् । बुद्धि-मेधा-स्मृति-करं संनस्याग्नेश् च दीपनम्

hṛd-roga-kāmalā-śvitra-śvāsa-kāsa-gala-grahān | buddhi-medhā-smṛti-karaṃ saṃnasyāgneś ca dīpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-कार्श्यं भ्रमः कासस् तृष्णाधिक्यम् अ-रोचकः । स्नेहाग्नि-निद्रा-दृक्-श्रोत्र-शुक्रौजः-क्षुत्-स्वर-क्षयः

ati-kārśyaṃ bhramaḥ kāsas tṛṣṇādhikyam a-rocakaḥ | snehāgni-nidrā-dṛk-śrotra-śukraujaḥ-kṣut-svara-kṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्ति-हृन्-मूर्ध-जङ्घोरु-त्रिक-पार्श्व-रुजा ज्वरः । प्रलापोर्ध्वानिल-ग्लानि-च्छर्दि-पर्वास्थि-भेदनम्

vasti-hṛn-mūrdha-jaṅghoru-trika-pārśva-rujā jvaraḥ | pralāpordhvānila-glāni-cchardi-parvāsthi-bhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्चो-मूत्र-ग्रहाद्याश् च जायन्ते ऽति-विलङ्घनात् । कार्श्यम् एव वरं स्थौल्यान् न हि स्थूलस्य भेषजम्

varco-mūtra-grahādyāś ca jāyante 'ti-vilaṅghanāt | kārśyam eva varaṃ sthaulyān na hi sthūlasya bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणं लङ्घनं वालम् अति-मेदो-ऽग्नि-वात-जित् । मधुर-स्निग्ध-सौहित्यैर् यत् सौख्येन च नश्यति

bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vālam ati-medo-'gni-vāta-jit | madhura-snigdha-sauhityair yat saukhyena ca naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रशिमा स्थविमात्य्-अन्त-विपरीत-निषेवणैः । योजयेद् बृंहणं तत्र सर्वं पानान्न-भेषजम्

kraśimā sthavimāty-anta-viparīta-niṣevaṇaiḥ | yojayed bṛṃhaṇaṃ tatra sarvaṃ pānānna-bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-चिन्तया हर्षणेन ध्रुवं संतर्पणेन च । स्वप्न-प्रसङ्गाच् च कृशो वराह इव पुष्यति

a-cintayā harṣaṇena dhruvaṃ saṃtarpaṇena ca | svapna-prasaṅgāc ca kṛśo varāha iva puṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि मांस-समं किञ्-चिद् अन्यद् देह-बृहत्-त्व-कृत् । मांसाद-मांसं मांसेन संभृत-त्वाद् विशेषतः

na hi māṃsa-samaṃ kiñ-cid anyad deha-bṛhat-tva-kṛt | māṃsāda-māṃsaṃ māṃsena saṃbhṛta-tvād viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरु चा-तर्पणं स्थूले विपरीतं हितं कृशे । यव-गोधूमम् उभयोस् तद्-योग्याहित-कल्पनम्

guru cā-tarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe | yava-godhūmam ubhayos tad-yogyāhita-kalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोष-गत्यातिरिच्यन्ते ग्राहि-भेद्य्-आदि-भेदतः । उपक्रमा न ते द्वि-त्वाद् भिन्ना अपि गदा इव

doṣa-gatyātiricyante grāhi-bhedy-ādi-bhedataḥ | upakramā na te dvi-tvād bhinnā api gadā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.