Vagbhata: Astangahrdayasutra 16

गुरु-शीत-सर-स्निग्ध-मन्द-सूक्ष्म-मृदु-द्रवम् । औषधं स्नेहनं प्रायो विपरीतं विरूक्षणम्

guru-śīta-sara-snigdha-manda-sūkṣma-mṛdu-dravam | auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिर् मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम् । तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्

sarpir majjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam | tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्याद् अ-विदाहि-त्वाज् जन्माद्य् एव च शीलनात् । पित्त-घ्नास् ते यथा-पूर्वम् इतर-घ्ना यथोत्तरम्

mādhuryād a-vidāhi-tvāj janmādy eva ca śīlanāt | pitta-ghnās te yathā-pūrvam itara-ghnā yathottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतात् तैलं गुरु वसा तैलान् मज्जा ततो ऽपि च । द्वाभ्यां त्रिभिश् चतुर्भिस् तैर् यमकस् त्रि-वृतो महान्

ghṛtāt tailaṃ guru vasā tailān majjā tato 'pi ca | dvābhyāṃ tribhiś caturbhis tair yamakas tri-vṛto mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेद्य-संशोध्य-मद्य-स्त्री-व्यायामासक्त-चिन्तकाः । वृद्ध-बाला-बल-कृशा रूक्षाः क्षीणास्र-रेतसः

svedya-saṃśodhya-madya-strī-vyāyāmāsakta-cintakāḥ | vṛddha-bālā-bala-kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsra-retasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातार्त-स्यन्द-तिमिर-दारुण-प्रतिबोधिनः । स्नेह्या न त्व् अति-मन्दाग्नि-तीक्ष्णाग्नि-स्थूल-दुर्-बलाः

vātārta-syanda-timira-dāruṇa-pratibodhinaḥ | snehyā na tv ati-mandāgni-tīkṣṇāgni-sthūla-dur-balāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊरु-स्तम्भातिसाराम-गल-रोग-गरोदरैः । मूर्छा-छर्द्य्-अ-रुचि-श्लेष्म-तृष्णा-मद्यैश् च पीडिताः

ūru-stambhātisārāma-gala-roga-garodaraiḥ | mūrchā-chardy-a-ruci-śleṣma-tṛṣṇā-madyaiś ca pīḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपप्रसूता युक्ते च नस्ये वस्तौ विरेचने । तत्र धी-स्मृति-मेधादि-काङ्क्षिणां शस्यते घृतम्

apaprasūtā yukte ca nasye vastau virecane | tatra dhī-smṛti-medhādi-kāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थि-नाडी-कृमि-श्लेष्म-मेदो-मारुत-रोगिषु । तैलं लाघव-दार्ढ्यार्थि-क्रूर-कोष्ठेषु देहिषु

granthi-nāḍī-kṛmi-śleṣma-medo-māruta-rogiṣu | tailaṃ lāghava-dārḍhyārthi-krūra-koṣṭheṣu dehiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातातपाध्व-भार-स्त्री-व्यायाम-क्षीण-धातुषु । रूक्ष-क्लेश-क्षमात्य्-अग्नि-वातावृत-पथेषु च

vātātapādhva-bhāra-strī-vyāyāma-kṣīṇa-dhātuṣu | rūkṣa-kleśa-kṣamāty-agni-vātāvṛta-patheṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषौ वसा तु संध्य्-अस्थि-मर्म-कोष्ठ-रुजासु च । तथा दग्धाहत-भ्रष्ट-योनि-कर्ण-शिरो-रुजि

śeṣau vasā tu saṃdhy-asthi-marma-koṣṭha-rujāsu ca | tathā dagdhāhata-bhraṣṭa-yoni-karṇa-śiro-ruji

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पिर् अन्यौ तु माधवे । ऋतौ साधारणे स्नेहः शस्तो ऽह्नि वि-मले रवौ

tailaṃ prāvṛṣi varṣānte sarpir anyau tu mādhave | ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto 'hni vi-male ravau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं त्वरायां शीते ऽपि घर्मे ऽपि च घृतं निशि । निश्य् एव पित्ते पवने संसर्गे पित्त-वत्य् अपि

tailaṃ tvarāyāṃ śīte 'pi gharme 'pi ca ghṛtaṃ niśi | niśy eva pitte pavane saṃsarge pitta-vaty api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्य् अन्य-था वात-कफाद् रोगाः स्युः पित्ततो दिवा । युक्त्यावचारयेत् स्नेहं भक्ष्याद्य्-अन्नेन वस्तिभिः

niśy anya-thā vāta-kaphād rogāḥ syuḥ pittato divā | yuktyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādy-annena vastibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्याभ्यञ्जन-गण्डूष-मूर्ध-कर्णाक्षि-तर्पणैः । रस-भेदैकक-त्वाभ्यां चतुः-षष्टिर् विचारणाः

nasyābhyañjana-gaṇḍūṣa-mūrdha-karṇākṣi-tarpaṇaiḥ | rasa-bhedaikaka-tvābhyāṃ catuḥ-ṣaṣṭir vicāraṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहस्यान्याभिभूत-त्वाद् अल्प-त्वाच् च क्रमात् स्मृताः । यथोक्त-हेत्व्-अ-भावाच् च नाच्छ-पेयो विचारणा

snehasyānyābhibhūta-tvād alpa-tvāc ca kramāt smṛtāḥ | yathokta-hetv-a-bhāvāc ca nāccha-peyo vicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेह-कर्माशु-साधनात् । द्वाभ्यां चतुर्भिर् अष्टाभिर् यामैर् जीर्यन्ति याः क्रमात्

snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ sneha-karmāśu-sādhanāt | dvābhyāṃ caturbhir aṣṭābhir yāmair jīryanti yāḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्व-मध्योत्तमा मात्रास् तास् ताभ्यश् च ह्रसीयसीम् । कल्पयेद् वीक्ष्य दोषादीन् प्राग् एव तु ह्रसीयसीम्

hrasva-madhyottamā mātrās tās tābhyaś ca hrasīyasīm | kalpayed vīkṣya doṣādīn prāg eva tu hrasīyasīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्यस्तने जीर्ण एवान्ने स्नेहो ऽच्छः शुद्धये बहुः । शमनः क्षुद्-वतो ऽन्-अन्नो मध्य-मात्रश् च शस्यते

hyastane jīrṇa evānne sneho 'cchaḥ śuddhaye bahuḥ | śamanaḥ kṣud-vato 'n-anno madhya-mātraś ca śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणो रस-मद्याद्यैः स-भक्तो ऽल्पो हितः स च । बाल-वृद्ध-पिपासार्त-स्नेह-द्विण्-मद्य-शीलिषु

bṛṃhaṇo rasa-madyādyaiḥ sa-bhakto 'lpo hitaḥ sa ca | bāla-vṛddha-pipāsārta-sneha-dviṇ-madya-śīliṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्री-स्नेह-नित्य-मन्दाग्नि-सुखित-क्लेश-भीरुषु । मृदु-कोष्ठाल्प-दोषेषु काले चोष्णे कृशेषु च

strī-sneha-nitya-mandāgni-sukhita-kleśa-bhīruṣu | mṛdu-koṣṭhālpa-doṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्-मध्योत्तर-भक्तो ऽसाव् अधो-मध्योर्ध्व-देह-जान् । व्याधीञ् जयेद् बलं कुर्याद् अङ्गानां च यथा-क्रमम्

prāṅ-madhyottara-bhakto 'sāv adho-madhyordhva-deha-jān | vyādhīñ jayed balaṃ kuryād aṅgānāṃ ca yathā-kramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वार्य् उष्णम् अच्छे ऽनुपिबेत् स्नेहे तत् सुख-पक्तये । आस्योपलेप-शुद्ध्यै च तौबरारुष्करे न तु

vāry uṣṇam acche 'nupibet snehe tat sukha-paktaye | āsyopalepa-śuddhyai ca taubarāruṣkare na tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्छा दाहो ऽ-रतिस् तृष्णा जृम्भा मोह-भ्रम-क्लमाः । भवन्ति जीर्यति स्नेहे जीर्णः स्यात् तैः शमं गतैः ॥ २३+१ ॥ जीर्णा-जीर्ण-विशङ्कायां पुनर् उष्णोदकं पिबेत् । तेनोद्गार-विशुद्धिः स्यात् ततश् च लघु-ता रुचिः

mūrchā dāho '-ratis tṛṣṇā jṛmbhā moha-bhrama-klamāḥ | bhavanti jīryati snehe jīrṇaḥ syāt taiḥ śamaṃ gataiḥ || 23+1 || jīrṇā-jīrṇa-viśaṅkāyāṃ punar uṣṇodakaṃ pibet | tenodgāra-viśuddhiḥ syāt tataś ca laghu-tā ruciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोज्यो ऽन्नं मात्रया पास्यन् श्वः पिबन् पीत-वान् अपि । द्रवोष्णम् अन्-अभिष्यन्दि नाति-स्निग्धम् अ-संकरम्

bhojyo 'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pīta-vān api | dravoṣṇam an-abhiṣyandi nāti-snigdham a-saṃkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णोदकोपचारी स्याद् ब्रह्म-चारी क्षपाशयः । न वेग-रोधी व्यायाम-क्रोध-शोक-हिमातपान्

uṣṇodakopacārī syād brahma-cārī kṣapāśayaḥ | na vega-rodhī vyāyāma-krodha-śoka-himātapān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवात-यान-यानाध्व-भाष्यात्य्-आसन-संस्थितीः । नीचात्य्-उच्चोपधानाहः-स्वप्न-धूम-रजांसि च

pravāta-yāna-yānādhva-bhāṣyāty-āsana-saṃsthitīḥ | nīcāty-uccopadhānāhaḥ-svapna-dhūma-rajāṃsi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्य् अहानि पिबेत् तानि तावन्त्य् अन्यान्य् अपि त्यजेत् । सर्व-कर्मस्व् अयं प्रायो व्याधि-क्षीणेषु च क्रमः

yāny ahāni pibet tāni tāvanty anyāny api tyajet | sarva-karmasv ayaṃ prāyo vyādhi-kṣīṇeṣu ca kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचारस् तु शमने कार्यः स्नेहे विरिक्त-वत् । त्र्य्-अहम् अच्छं मृदौ कोष्ठे क्रूरे सप्त-दिनं पिबेत्

upacāras tu śamane kāryaḥ snehe virikta-vat | try-aham acchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre sapta-dinaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यक्-स्निग्धो ऽथ-वा यावद् अतः सात्म्यी-भवेत् परम् । वातानुलोम्यं दीप्तो ऽग्निर् वर्चः स्निग्धम् अ-संहतम्

samyak-snigdho 'tha-vā yāvad ataḥ sātmyī-bhavet param | vātānulomyaṃ dīpto 'gnir varcaḥ snigdham a-saṃhatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहोद्वेगः क्लमः सम्यक्-स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः । अति-स्निग्धे तु पाण्डु-त्वं घ्राण-वक्त्र-गुद-स्रवाः

snehodvegaḥ klamaḥ samyak-snigdhe rūkṣe viparyayaḥ | ati-snigdhe tu pāṇḍu-tvaṃ ghrāṇa-vaktra-guda-sravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहोद्वेगो ऽङ्ग-लाघवम् १६।३१च्व् अति-स्निग्धे तु पाण्डु-त्व- १६।३१च्व् वि-मलेन्द्रिय-ता सम्यक्- १६।३१द्व् -घ्राण-वक्त्र-गुद-स्रवाः १६।३१द्व् -स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः अ-मात्रया-हितो ऽ-काले मिथ्याहार-विहारतः । स्नेहः करोति शोफार्शस्-तन्द्रा-स्तम्भ-वि-संज्ञ-ताः

snehodvego 'ṅga-lāghavam 16.31cv ati-snigdhe tu pāṇḍu-tva- 16.31cv vi-malendriya-tā samyak- 16.31dv -ghrāṇa-vaktra-guda-sravāḥ 16.31dv -snigdhe rūkṣe viparyayaḥ a-mātrayā-hito '-kāle mithyāhāra-vihārataḥ | snehaḥ karoti śophārśas-tandrā-stambha-vi-saṃjña-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डू-कुष्ठ-ज्वरोत्क्लेश-शूलानाह-भ्रमादिकान् । क्षुत्-तृष्णोल्लेखन-स्वेद-रूक्ष-पानान्न-भेषजम्

kaṇḍū-kuṣṭha-jvarotkleśa-śūlānāha-bhramādikān | kṣut-tṛṣṇollekhana-sveda-rūkṣa-pānānna-bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षं पानान्न-भेषजम् तक्रारिष्ट-खलोद्दाल-यव-श्यामाक-कोद्रवाः । पिप्पली-त्रि-फला-क्षौद्र-पथ्या-गो-मूत्र-गुग्गुलु

rūkṣaṃ pānānna-bheṣajam takrāriṣṭa-khaloddāla-yava-śyāmāka-kodravāḥ | pippalī-tri-phalā-kṣaudra-pathyā-go-mūtra-guggulu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-स्वं प्रति-रोगं च स्नेह-व्यापदि साधनम् । विरूक्षणे लङ्घन-वत् कृताति-कृत-लक्षणम्

yathā-svaṃ prati-rogaṃ ca sneha-vyāpadi sādhanam | virūkṣaṇe laṅghana-vat kṛtāti-kṛta-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्ध-द्रवोष्ण-धन्वोत्थ-रस-भुक् स्वेदम् आचरेत् । स्निग्धस् त्र्य्-अहं स्थितः कुर्याद् विरेकं वमनं पुनः

snigdha-dravoṣṇa-dhanvottha-rasa-bhuk svedam ācaret | snigdhas try-ahaṃ sthitaḥ kuryād virekaṃ vamanaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाहं दिनम् अन्यच् च कफम् उत्क्लेश्य तत्-करैः । मांसला मेदुरा भूरि-श्लेष्माणो विषमाग्नयः

ekāhaṃ dinam anyac ca kapham utkleśya tat-karaiḥ | māṃsalā medurā bhūri-śleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहोचिताश् च ये स्नेह्यास् तान् पूर्वं रूक्षयेत् ततः । संस्नेह्य शोधयेद् एवं स्नेह-व्यापन् न जायते

snehocitāś ca ye snehyās tān pūrvaṃ rūkṣayet tataḥ | saṃsnehya śodhayed evaṃ sneha-vyāpan na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलं मलान् ईरयितुं स्नेहश् चा-सात्म्य-तां गतः । बाल-वृद्धादिषु स्नेह-परिहारा-सहिष्णुषु

alaṃ malān īrayituṃ snehaś cā-sātmya-tāṃ gataḥ | bāla-vṛddhādiṣu sneha-parihārā-sahiṣṇuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगान् इमान् अन्-उद्वेगान् सद्यः-स्नेहान् प्रयोजयेत् । प्राज्य-मांस-रसास् तेषु पेया वा स्नेह-भर्जिता

yogān imān an-udvegān sadyaḥ-snehān prayojayet | prājya-māṃsa-rasās teṣu peyā vā sneha-bharjitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिल-चूर्णश् च स-स्नेह-फाणितः कृशरा तथा । क्षीर-पेया घृताढ्योष्णा दध्नो वा स-गुडः सरः

tila-cūrṇaś ca sa-sneha-phāṇitaḥ kṛśarā tathā | kṣīra-peyā ghṛtāḍhyoṣṇā dadhno vā sa-guḍaḥ saraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेया च पञ्च-प्रसृता स्नेहैस् तण्डुल-पञ्चमैः । सप्तैते स्नेहनाः सद्यः स्नेहाश् च लवणोल्बणाः

peyā ca pañca-prasṛtā snehais taṇḍula-pañcamaiḥ | saptaite snehanāḥ sadyaḥ snehāś ca lavaṇolbaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् ध्य् अभिष्यन्द्य् अ-रूक्षं च सूक्ष्मम् उष्णं व्यवायि च । गुडानूपामिष-क्षीर-तिल-माष-सुरा-दधि

tad dhy abhiṣyandy a-rūkṣaṃ ca sūkṣmam uṣṇaṃ vyavāyi ca | guḍānūpāmiṣa-kṣīra-tila-māṣa-surā-dadhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठ-शोफ-प्रमेहेषु स्नेहार्थं न प्रकल्पयेत् । त्रि-फला-पिप्पली-पथ्या-गुग्गुल्व्-आदि-विपाचितान्

kuṣṭha-śopha-prameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet | tri-phalā-pippalī-pathyā-guggulv-ādi-vipācitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहान् यथा-स्वम् एतेषां योजयेद् अ-विकारिणः । क्षीणानां त्व् आमयैर् अग्नि-देह-संधुक्षण-क्षमान्

snehān yathā-svam eteṣāṃ yojayed a-vikāriṇaḥ | kṣīṇānāṃ tv āmayair agni-deha-saṃdhukṣaṇa-kṣamān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्तान्तराग्निः परिशुद्ध-कोष्ठः प्रत्यग्र-धातुर् बल-वर्ण-युक्तः । दृढेन्द्रियो मन्द-जरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषः प्रदिष्टः

dīptāntarāgniḥ pariśuddha-koṣṭhaḥ pratyagra-dhātur bala-varṇa-yuktaḥ | dṛḍhendriyo manda-jaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.