Vagbhata: Astangahrdayasutra 2

ब्राह्मे मुहूर्त उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थम् आयुषः । शरीर-चिन्तां निर्वर्त्य कृत-शौच-विधिस् ततः

brāhme muhūrta uttiṣṭhet svastho rakṣārtham āyuṣaḥ | śarīra-cintāṃ nirvartya kṛta-śauca-vidhis tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्क-न्यग्रोध-खदिर-करञ्ज-ककुभादि-जम् । प्रातर् भुक्त्वा च मृद्व्-अग्रं कषाय-कटु-तिक्तकम्

arka-nyagrodha-khadira-karañja-kakubhādi-jam | prātar bhuktvā ca mṛdv-agraṃ kaṣāya-kaṭu-tiktakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कनीन्य्-अग्र-सम-स्थौल्यं प्रगुणं द्वा-दशाङ्गुलम् । भक्षयेद् दन्त-पवनं दन्त-मांसान्य् अ-बाधयन्

kanīny-agra-sama-sthaulyaṃ praguṇaṃ dvā-daśāṅgulam | bhakṣayed danta-pavanaṃ danta-māṃsāny a-bādhayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाद्याद् अ-जीर्ण-वमथु-श्वास-कास-ज्वरार्दिती । तृष्णास्य-पाक-हृन्-नेत्र-शिरः-कर्णामयी च तत्

nādyād a-jīrṇa-vamathu-śvāsa-kāsa-jvarārditī | tṛṣṇāsya-pāka-hṛn-netra-śiraḥ-karṇāmayī ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौवीरम् अञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोस् ततो भजेत् । चक्षुस् तेजो-मयं तस्य विशेषाच् छ्लेष्मतो भयम्

sauvīram añjanaṃ nityaṃ hitam akṣṇos tato bhajet | cakṣus tejo-mayaṃ tasya viśeṣāc chleṣmato bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुक्त-वांश् च शिरः-स्नातः श्रान्तः छर्दन-नावनैः । रात्रौ जागरितश् चापि नाञ्ज्याज् ज्वरित एव च ॥ ५।१+१ ॥ योजयेत् सप्त-रात्रे ऽस्मात् स्रावणार्थं रसाञ्जनम् । ततो नावन-गण्डूष-धूम-ताम्बूल-भाग् भवेत्

bhukta-vāṃś ca śiraḥ-snātaḥ śrāntaḥ chardana-nāvanaiḥ | rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyāj jvarita eva ca || 5.1+1 || yojayet sapta-rātre 'smāt srāvaṇārthaṃ rasāñjanam | tato nāvana-gaṇḍūṣa-dhūma-tāmbūla-bhāg bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्बूलं क्षत-पित्तास्र-रूक्षोत्कुपित-चक्षुषाम् । विष-मूर्छा-मदार्तानाम् अ-पथ्यं शोषिणाम् अपि

tāmbūlaṃ kṣata-pittāsra-rūkṣotkupita-cakṣuṣām | viṣa-mūrchā-madārtānām a-pathyaṃ śoṣiṇām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यङ्गम् आचरेन् नित्यं स जरा-श्रम-वात-हा । दृष्टि-प्रसाद-पुष्ट्य्-आयुः-स्वप्न-सु-त्वक्-त्व-दार्ढ्य-कृत्

abhyaṅgam ācaren nityaṃ sa jarā-śrama-vāta-hā | dṛṣṭi-prasāda-puṣṭy-āyuḥ-svapna-su-tvak-tva-dārḍhya-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरः-श्रवण-पादेषु तं विशेषेण शीलयेत् । वर्ज्यो ऽभ्यङ्गः कफ-ग्रस्त-कृत-संशुद्ध्य्-अ-जीर्णिभिः

śiraḥ-śravaṇa-pādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet | varjyo 'bhyaṅgaḥ kapha-grasta-kṛta-saṃśuddhy-a-jīrṇibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाघवं कर्म-सामर्थ्यं दीप्तो ऽग्निर् मेदसः क्षयः । विभक्त-घन-गात्र-त्वं व्यायामाद् उपजायते

lāghavaṃ karma-sāmarthyaṃ dīpto 'gnir medasaḥ kṣayaḥ | vibhakta-ghana-gātra-tvaṃ vyāyāmād upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात-पित्तामयी बालो वृद्धो ऽ-जीर्णो च तं त्यजेत् । अर्ध-शक्त्या निषेव्यस् तु बलिभिः स्निग्ध-भोजिभिः

vāta-pittāmayī bālo vṛddho '-jīrṇo ca taṃ tyajet | ardha-śaktyā niṣevyas tu balibhiḥ snigdha-bhojibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीत-काले वसन्ते च मन्दम् एव ततो ऽन्य-दा । तं कृत्वानु-सुखं देहं मर्दयेच् च समन्ततः

śīta-kāle vasante ca mandam eva tato 'nya-dā | taṃ kṛtvānu-sukhaṃ dehaṃ mardayec ca samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्त-पित्तं श्रमः क्लमः । अति-व्यायामतः कासो ज्वरश् छर्दिश् च जायते

tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako rakta-pittaṃ śramaḥ klamaḥ | ati-vyāyāmataḥ kāso jvaraś chardiś ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायाम-जागराध्व-स्त्री-हास्य-भाष्यादि-साहसम् । गजं सिंह इवाकर्षन् भजन्न् अति विनश्यति

vyāyāma-jāgarādhva-strī-hāsya-bhāṣyādi-sāhasam | gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajann ati vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वर्तनं कफ-हरं मेदसः प्रविलायनम् । स्थिरी-करणम् अङ्गानां त्वक्-प्रसाद-करं परम्

udvartanaṃ kapha-haraṃ medasaḥ pravilāyanam | sthirī-karaṇam aṅgānāṃ tvak-prasāda-karaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनं वृष्यम् आयुष्यं स्नानम् ऊर्जा-बल-प्रदम् । कण्डू-मल-श्रम-स्वेद-तन्द्रा-तृड्-दाह-पाप्म-जित्

dīpanaṃ vṛṣyam āyuṣyaṃ snānam ūrjā-bala-pradam | kaṇḍū-mala-śrama-sveda-tandrā-tṛḍ-dāha-pāpma-jit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णाम्बुनाधः-कायस्य परिषेको बलावहः । तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बल-हृत्-केश-चक्षुषाम्

uṣṇāmbunādhaḥ-kāyasya pariṣeko balāvahaḥ | tenaiva tūttamāṅgasya bala-hṛt-keśa-cakṣuṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूत्तमाङ्गस्य स्नानम् अर्दित-नेत्रास्य-कर्ण-रोगातिसारिषु । आध्मान-पीनसा-जीर्ण-भुक्त-वत्सु च गर्हितम्

tūttamāṅgasya snānam ardita-netrāsya-karṇa-rogātisāriṣu | ādhmāna-pīnasā-jīrṇa-bhukta-vatsu ca garhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णे हितं मितं चाद्यान् न वेगान् ईरयेद् बलात् । न वेगितो ऽन्य-कार्यः स्यान् ना-जित्वा साध्यम् आमयम्

jīrṇe hitaṃ mitaṃ cādyān na vegān īrayed balāt | na vegito 'nya-kāryaḥ syān nā-jitvā sādhyam āmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखार्थाः सर्व-भूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः । सुखं च न विना धर्मात् तस्माद् धर्म-परो भवेत्

sukhārthāḥ sarva-bhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ | sukhaṃ ca na vinā dharmāt tasmād dharma-paro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्त्या कल्याण-मित्राणि सेवेतेतर-दूर-गः । हिंसा-स्तेयान् यथा-कामं पैशुन्यं परुषान्-ऋते

bhaktyā kalyāṇa-mitrāṇi sevetetara-dūra-gaḥ | hiṃsā-steyān yathā-kāmaṃ paiśunyaṃ paruṣān-ṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभिन्नालापं व्यापादम् अभिध्यां दृग्-विपर्ययम् । पापं कर्मेति दश-धा काय-वाङ्-मानसैस् त्यजेत्

saṃbhinnālāpaṃ vyāpādam abhidhyāṃ dṛg-viparyayam | pāpaṃ karmeti daśa-dhā kāya-vāṅ-mānasais tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-वृत्ति-व्याधि-शोकार्तान् अनुवर्तेत शक्तितः । आत्म-वत् सततं पश्येद् अपि कीट-पिपीलिकम्

a-vṛtti-vyādhi-śokārtān anuvarteta śaktitaḥ | ātma-vat satataṃ paśyed api kīṭa-pipīlikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्चयेद् देव-गो-विप्र-वृद्ध-वैद्य-नृपातिथीन् । वि-मुखान् नार्थिनः कुर्यान् नावमन्येत नाक्षिपेत्

arcayed deva-go-vipra-vṛddha-vaidya-nṛpātithīn | vi-mukhān nārthinaḥ kuryān nāvamanyeta nākṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपकार-प्रधानः स्याद् अपकार-परे ऽप्य् अरौ । संपद्-विपत्स्व् एक-मना हेताव् ईर्ष्येत् फले न तु

upakāra-pradhānaḥ syād apakāra-pare 'py arau | saṃpad-vipatsv eka-manā hetāv īrṣyet phale na tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काले हितं मितं ब्रूयाद् अ-विसंवादि पेशलम् । पूर्वाभिभाषी सु-मुखः सु-शीलः करुणा-मृदुः

kāle hitaṃ mitaṃ brūyād a-visaṃvādi peśalam | pūrvābhibhāṣī su-mukhaḥ su-śīlaḥ karuṇā-mṛduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकः सुखी न सर्व-त्र विश्रब्धो न च शङ्कितः । न कञ्-चिद् आत्मनः शत्रुं नात्मानं कस्य-चिद् रिपुम्

naikaḥ sukhī na sarva-tra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ | na kañ-cid ātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasya-cid ripum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशयेन् नापमानं न च निः-स्नेह-तां प्रभोः । जनस्याशयम् आलक्ष्य यो यथा परितुष्यति

prakāśayen nāpamānaṃ na ca niḥ-sneha-tāṃ prabhoḥ | janasyāśayam ālakṣya yo yathā parituṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तथैवानुवर्तेत पराराधन-पण्डितः । न पीडयेद् इन्द्रियाणि न चैतान्य् अति लालयेत्

taṃ tathaivānuvarteta parārādhana-paṇḍitaḥ | na pīḍayed indriyāṇi na caitāny ati lālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रि-वर्ग-शून्यं नारम्भं भजेत् तं चा-विरोधयन् । अनुयायात् प्रति-पदं सर्व-धर्मेषु मध्यमाम्

tri-varga-śūnyaṃ nārambhaṃ bhajet taṃ cā-virodhayan | anuyāyāt prati-padaṃ sarva-dharmeṣu madhyamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीच-रोम-नख-श्मश्रुर् निर्-मलाङ्घ्रि-मलायनः । स्नान-शीलः सु-सुरभिः सु-वेषो ऽन्-उल्बणोज्ज्वलः

nīca-roma-nakha-śmaśrur nir-malāṅghri-malāyanaḥ | snāna-śīlaḥ su-surabhiḥ su-veṣo 'n-ulbaṇojjvalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयेत् सततं रत्न-सिद्ध-मन्त्र-महौषधीः । सातप-त्र-पद-त्राणो विचरेद् युग-मात्र-दृक्

dhārayet satataṃ ratna-siddha-mantra-mahauṣadhīḥ | sātapa-tra-pada-trāṇo vicared yuga-mātra-dṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौली सहाय-वान् । चैत्य-पूज्य-ध्वजा-शस्त-च्छाया-भस्म-तुषा-शुचीन्

niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāya-vān | caitya-pūjya-dhvajā-śasta-cchāyā-bhasma-tuṣā-śucīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाक्रामेच् छर्करा-लोष्ट-बलि-स्नान-भुवो न च । नदीं तरेन् न बाहुभ्यां नाग्नि-स्कन्धम् अभिव्रजेत्

nākrāmec charkarā-loṣṭa-bali-snāna-bhuvo na ca | nadīṃ taren na bāhubhyāṃ nāgni-skandham abhivrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदिग्ध-नावं वृक्षं च नारोहेद् दुष्ट-यान-वत् । ना-संवृत-मुखः कुर्यात् क्षुति-हास्य-विजृम्भणम्

saṃdigdha-nāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohed duṣṭa-yāna-vat | nā-saṃvṛta-mukhaḥ kuryāt kṣuti-hāsya-vijṛmbhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासिकां न विकुष्णीयान् ना-कस्माद् विलिखेद् भुवम् । नाङ्गैश् चेष्टेत वि-गुणं नासीतोत्कटकश् चिरम्

nāsikāṃ na vikuṣṇīyān nā-kasmād vilikhed bhuvam | nāṅgaiś ceṣṭeta vi-guṇaṃ nāsītotkaṭakaś ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देह-वाक्-चेतसां चेष्टाः प्राक् श्रमाद् विनिवर्तयेत् । नोर्ध्व-जानुश् चिरं तिष्ठेन् नक्तं सेवेत न द्रुमम्

deha-vāk-cetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramād vinivartayet | nordhva-jānuś ciraṃ tiṣṭhen naktaṃ seveta na drumam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चत्वर-चैत्यान्तश्-चतुष्-पथ-सुरालयान् । सूनाटवी-शून्य-गृह-श्मशानानि दिवापि न

tathā catvara-caityāntaś-catuṣ-patha-surālayān | sūnāṭavī-śūnya-gṛha-śmaśānāni divāpi na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-संमार्जितम् आदर्शम् अन्-उपस्कृत-कामिनीम् । रजस्वलां च नेक्षेत सदा प्रातर् अ-मङ्गलम् ॥ ३८+१ ॥ सर्व-थेक्षेत नादित्यं न भारं शिरसा वहेत् । नेक्षेत प्रततं सूक्ष्मं दीप्ता-मेध्या-प्रियाणि च

a-saṃmārjitam ādarśam an-upaskṛta-kāminīm | rajasvalāṃ ca nekṣeta sadā prātar a-maṅgalam || 38+1 || sarva-thekṣeta nādityaṃ na bhāraṃ śirasā vahet | nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ dīptā-medhyā-priyāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्य-विक्रय-संधान-दानादानानि नाचरेत् । पुरो-वातातप-रजस्-तुषार-परुषानिलान्

madya-vikraya-saṃdhāna-dānādānāni nācaret | puro-vātātapa-rajas-tuṣāra-paruṣānilān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्-ऋजुः क्षवथूद्गार-कास-स्वप्नान्न-मैथुनम् । कूल-च्छायां नृप-द्विष्टं व्याल-दंष्ट्रि-विषाणिनः

an-ṛjuḥ kṣavathūdgāra-kāsa-svapnānna-maithunam | kūla-cchāyāṃ nṛpa-dviṣṭaṃ vyāla-daṃṣṭri-viṣāṇinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनान्-आर्याति-निपुण-सेवां विग्रहम् उत्तमैः । संध्यास्व् अभ्यवहार-स्त्री-स्वप्नाध्ययन-चिन्तनम्

hīnān-āryāti-nipuṇa-sevāṃ vigraham uttamaiḥ | saṃdhyāsv abhyavahāra-strī-svapnādhyayana-cintanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रु-सत्त्र-गणाकीर्ण-गणिका-पणिकाशनम् । गात्र-वक्त्र-नखैर् वाद्यं हस्त-केशावधूननम्

śatru-sattra-gaṇākīrṇa-gaṇikā-paṇikāśanam | gātra-vaktra-nakhair vādyaṃ hasta-keśāvadhūnanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोयाग्नि-पूज्य-मध्येन यानं धूमं शवाश्रयम् । मद्याति-सक्तिं विश्रम्भ-स्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत्

toyāgni-pūjya-madhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam | madyāti-saktiṃ viśrambha-svātantrye strīṣu ca tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यः सर्व-चेष्टासु लोक एव हि धी-मतः । अनुकुर्यात् तम् एवातो लौकिके ऽर्थे परीक्षकः

ācāryaḥ sarva-ceṣṭāsu loka eva hi dhī-mataḥ | anukuryāt tam evāto laukike 'rthe parīkṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्द्र-संतान-ता त्यागः काय-वाक्-चेतसां दमः । स्वार्थ-बुद्धिः परार्थेषु पर्याप्तम् इति सद्-व्रतम्

ārdra-saṃtāna-tā tyāgaḥ kāya-vāk-cetasāṃ damaḥ | svārtha-buddhiḥ parārtheṣu paryāptam iti sad-vratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्तन्-दिनानि मे यान्ति कथम्-भूतस्य संप्रति । दुःख-भाङ् न भवत्य् एवं नित्यं संनिहित-स्मृतिः

naktan-dināni me yānti katham-bhūtasya saṃprati | duḥkha-bhāṅ na bhavaty evaṃ nityaṃ saṃnihita-smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आचारः समासेन यं प्राप्नोति समाचरन् । आयुर् आरोग्यम् ऐश्वर्यं यशो लोकांश् च शाश्वतान्

ity ācāraḥ samāsena yaṃ prāpnoti samācaran | āyur ārogyam aiśvaryaṃ yaśo lokāṃś ca śāśvatān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.