Vagbhata: Astangahrdayasutra 20

ऊर्ध्व-जत्रु-विकारेषु विशेषान् नस्यम् इष्यते । नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद् व्याप्य हन्ति तान्

ūrdhva-jatru-vikāreṣu viśeṣān nasyam iṣyate | nāsā hi śiraso dvāraṃ tena tad vyāpya hanti tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचनं बृंहणं च शमनं च त्रि-धापि तत् । विरेचनं शिरः-शूल-जाड्य-स्यन्द-गलामये

virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tri-dhāpi tat | virecanaṃ śiraḥ-śūla-jāḍya-syanda-galāmaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोफ-गण्ड-कृमि-ग्रन्थि-कुष्ठापस्मार-पीनसे । बृंहणं वात-जे शूले सूर्यावर्ते स्वर-क्षये

śopha-gaṇḍa-kṛmi-granthi-kuṣṭhāpasmāra-pīnase | bṛṃhaṇaṃ vāta-je śūle sūryāvarte svara-kṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहेन तीक्ष्णैः सिद्धेन कल्क-क्वाथादिभिश् च तत् ॥ ३।१+१ ॥ नासास्य-शोषे वाक्-सङ्गे कृच्छ्र-बोधे ऽव-बाहुके । शमनं नीलिका-व्यङ्ग-केश-दोषाक्षि-राजिषु

snehena tīkṣṇaiḥ siddhena kalka-kvāthādibhiś ca tat || 3.1+1 || nāsāsya-śoṣe vāk-saṅge kṛcchra-bodhe 'va-bāhuke | śamanaṃ nīlikā-vyaṅga-keśa-doṣākṣi-rājiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-स्वं यौगिकैः स्नेहैर् यथा-स्वं च प्रसाधितैः । कल्क-क्वाथादिभिश् चाद्यं मधु-पट्व्-आसवैर् अपि

yathā-svaṃ yaugikaiḥ snehair yathā-svaṃ ca prasādhitaiḥ | kalka-kvāthādibhiś cādyaṃ madhu-paṭv-āsavair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणं धन्व-मांसोत्थ-रसासृक्-खपुरैर् अपि । शमनं योजयेत् पूर्वैः क्षीरेण सलिलेन वा

bṛṃhaṇaṃ dhanva-māṃsottha-rasāsṛk-khapurair api | śamanaṃ yojayet pūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्शश् च प्रतिमर्शश् च द्वि-धा स्नेहो ऽत्र मात्रया । कल्काद्यैर् अवपीडस् तु स तीक्ष्णैर् मूर्ध-रेचनः

marśaś ca pratimarśaś ca dvi-dhā sneho 'tra mātrayā | kalkādyair avapīḍas tu sa tīkṣṇair mūrdha-recanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्मानं विरेचनश् चूर्णो युञ्ज्यात् तं मुख-वायुना । षड्-अङ्गुल-द्वि-मुखया नाड्या भेषज-गर्भया

dhmānaṃ virecanaś cūrṇo yuñjyāt taṃ mukha-vāyunā | ṣaḍ-aṅgula-dvi-mukhayā nāḍyā bheṣaja-garbhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि भूरि-तरं दोषं चूर्ण-त्वाद् अपकर्षति । प्रदेशिन्य्-अङ्गुली-पर्व-द्वयान् मग्न-समुद्धृतात्

sa hi bhūri-taraṃ doṣaṃ cūrṇa-tvād apakarṣati | pradeśiny-aṅgulī-parva-dvayān magna-samuddhṛtāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् पतत्य् असौ बिन्दुर् दशाष्टौ षट् क्रमेण ते । मर्शस्योत्कृष्ट-मध्योना मात्रास् ता एव च क्रमात्

yāvat pataty asau bindur daśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te | marśasyotkṛṣṭa-madhyonā mātrās tā eva ca kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिन्दु-द्वयोनाः कल्कादेर् योजयेन् न तु नावनम् । तोय-मद्य-गर-स्नेह-पीतानां पातुम् इच्छताम्

bindu-dvayonāḥ kalkāder yojayen na tu nāvanam | toya-madya-gara-sneha-pītānāṃ pātum icchatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुक्त-भक्त-शिरः-स्नात-स्नातु-काम-स्रुतासृजाम् । नव-पीनस-वेगार्त-सूतिका-श्वास-कासिनाम्

bhukta-bhakta-śiraḥ-snāta-snātu-kāma-srutāsṛjām | nava-pīnasa-vegārta-sūtikā-śvāsa-kāsinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धानां दत्त-वस्तीनां तथान्-आर्तव-दुर्-दिने । अन्य-त्रात्ययिकाद् व्याधेर् अथ नस्यं प्रयोजयेत्

śuddhānāṃ datta-vastīnāṃ tathān-ārtava-dur-dine | anya-trātyayikād vyādher atha nasyaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातः श्लेष्मणि मध्याह्ने पित्ते सायन्-निशोश् चले । स्वस्थ-वृत्ते तु पूर्वाह्णे शरत्-काल-वसन्तयोः

prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyan-niśoś cale | svastha-vṛtte tu pūrvāhṇe śarat-kāla-vasantayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीते मध्यन्-दिने ग्रीष्मे सायं वर्षासु सातपे । वाताभिभूते शिरसि हिध्मायाम् अपतानके

śīte madhyan-dine grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape | vātābhibhūte śirasi hidhmāyām apatānake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्या-स्तम्भे स्वर-भ्रंशे सायं प्रातर् दिने दिने । एकाहान्तरम् अन्य-त्र सप्ताहं च तद् आचरेत्

manyā-stambhe svara-bhraṃśe sāyaṃ prātar dine dine | ekāhāntaram anya-tra saptāhaṃ ca tad ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्ध-स्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्-कृतावश्यकस्य च । निवात-शयन-स्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत् पुनः

snigdha-svinnottamāṅgasya prāk-kṛtāvaśyakasya ca | nivāta-śayana-sthasya jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्तानर्जु-देहस्य पाणि-पादे प्रसारिते । किञ्-चिद्-उन्नत-पादस्य किञ्-चिन् मूर्धनि नामिते

athottānarju-dehasya pāṇi-pāde prasārite | kiñ-cid-unnata-pādasya kiñ-cin mūrdhani nāmite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासा-पुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत् । उष्णाम्बु-तप्तं भैषज्यं प्रणाड्या पिचुनाथ-वा

nāsā-puṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet | uṣṇāmbu-taptaṃ bhaiṣajyaṃ praṇāḍyā picunātha-vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्ते पाद-तल-स्कन्ध-हस्त-कर्णादि मर्दयेत् । शनैर् उच्छिद्य निष्ठीवेत् पार्श्वयोर् उभयोस् ततः

datte pāda-tala-skandha-hasta-karṇādi mardayet | śanair ucchidya niṣṭhīvet pārśvayor ubhayos tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ-भेषज-क्षयाद् एवं द्विस् त्रिर् वा नस्यम् आचरेत् । मूर्छायां शीत-तोयेन सिञ्चेत् परिहरन् शिरः

ā-bheṣaja-kṣayād evaṃ dvis trir vā nasyam ācaret | mūrchāyāṃ śīta-toyena siñcet pariharan śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद् दोषाद्य्-अपेक्षया । नस्यान्ते वाक्-शतं तिष्ठेद् उत्तानो धारयेत् ततः

snehaṃ virecanasyānte dadyād doṣādy-apekṣayā | nasyānte vāk-śataṃ tiṣṭhed uttāno dhārayet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बु-कवडान् कण्ठ-शुद्धये । सम्यक्-स्निग्धे सुखोच्छ्वास-स्वप्न-बोधाक्ष-पाटवम्

dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbu-kavaḍān kaṇṭha-śuddhaye | samyak-snigdhe sukhocchvāsa-svapna-bodhākṣa-pāṭavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षे ऽक्षि-स्तब्ध-ता शोषो नासास्ये मूर्ध-शून्य-ता । स्निग्धे ऽति कण्डू-गुरु-ता-प्रसेका-रुचि-पीनसाः

rūkṣe 'kṣi-stabdha-tā śoṣo nāsāsye mūrdha-śūnya-tā | snigdhe 'ti kaṇḍū-guru-tā-prasekā-ruci-pīnasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-विरिक्ते ऽक्षि-लघु-ता-वक्त्र-स्वर-विशुद्धयः । दुर्-विरिक्ते गदोद्रेकः क्षाम-ताति-विरेचिते

su-virikte 'kṣi-laghu-tā-vaktra-svara-viśuddhayaḥ | dur-virikte gadodrekaḥ kṣāma-tāti-virecite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिमर्शः क्षत-क्षाम-बाल-वृद्ध-सुखात्मसु । प्रयोज्यो ऽ-काल-वर्षे ऽपि न त्व् इष्टो दुष्ट-पीनसे

pratimarśaḥ kṣata-kṣāma-bāla-vṛddha-sukhātmasu | prayojyo '-kāla-varṣe 'pi na tv iṣṭo duṣṭa-pīnase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्य-पीते ऽ-बल-श्रोत्रे कृमि-दूषित-मूर्धनि । उत्कृष्टोत्क्लिष्ट-दोषे च हीन-मात्र-तया हि सः

madya-pīte '-bala-śrotre kṛmi-dūṣita-mūrdhani | utkṛṣṭotkliṣṭa-doṣe ca hīna-mātra-tayā hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशाहर्-भुक्त-वान्ताहः-स्वप्नाध्व-श्रम-रेतसाम् । शिरो-ऽभ्यञ्जन-गण्डूष-प्रस्रावाञ्जन-वर्चसाम्

niśāhar-bhukta-vāntāhaḥ-svapnādhva-śrama-retasām | śiro-'bhyañjana-gaṇḍūṣa-prasrāvāñjana-varcasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्त-काष्ठस्य हासस्य योज्यो ऽन्ते ऽसौ द्वि-बिन्दुकः । पञ्चसु स्रोतसां शुद्धिः क्लम-नाशस् त्रिषु क्रमात्

danta-kāṣṭhasya hāsasya yojyo 'nte 'sau dvi-bindukaḥ | pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ klama-nāśas triṣu kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृग्-बलं पञ्चसु ततो दन्त-दार्ढ्यं मरुच्-छमः । न नस्यम् ऊन-सप्ताब्दे नातीताशीति-वत्सरे

dṛg-balaṃ pañcasu tato danta-dārḍhyaṃ maruc-chamaḥ | na nasyam ūna-saptābde nātītāśīti-vatsare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चोनाष्टा-दशे धूमः कवडो नोन-पञ्चमे । न शुद्धिर् ऊन-दशमे न चातिक्रान्त-सप्ततौ

na conāṣṭā-daśe dhūmaḥ kavaḍo nona-pañcame | na śuddhir ūna-daśame na cātikrānta-saptatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ-जन्म-मरणं शस्तः प्रतिमर्शस् तु वस्ति-वत् । मर्श-वच् च गुणान् कुर्यात् स हि नित्योपसेवनात्

ā-janma-maraṇaṃ śastaḥ pratimarśas tu vasti-vat | marśa-vac ca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्श-वद् भयम् । तैलम् एव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते

na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśa-vad bhayam | tailam eva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसः श्लेष्म-धाम-त्वात् स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे । आशु-कृच्-चिर-कारि-त्वं गुणोत्कर्षापकृष्ट-ता

śirasaḥ śleṣma-dhāma-tvāt snehāḥ svasthasya netare | āśu-kṛc-cira-kāri-tvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭa-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणोत्कर्षापकर्ष-ता मर्शे च प्रतिमर्शे च विशेषो न भवेद् यदि । को मर्शं स-परीहारं सापदं च भजेत् ततः

guṇotkarṣāpakarṣa-tā marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhaved yadi | ko marśaṃ sa-parīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अच्छ-पान-विचाराख्यौ कुटी-वातातप-स्थिती । अन्वास-मात्रा-वस्ती च तद्-वद् एव विनिर्दिशेत्

accha-pāna-vicārākhyau kuṭī-vātātapa-sthitī | anvāsa-mātrā-vastī ca tad-vad eva vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोल-मुद्ग-वार्ताक-ह्रस्वमूलक-जाङ्गलैः । रसैः शालि-यवान् अद्यान् नस्य-कर्मणि षड्-विधे ॥ ३६+१ ॥ उच्चैर्-भाषणम् आयासम् अ-जीर्णा-सात्म्य-भोजनम् । दत्त-नस्यो नरः क्रोधं यानादींश् च विवर्जयेत् ॥ ३६+२ ॥ जीवन्ती-जल-देवदारु-जलद-त्वक्-सेव्य-गोपी-हिमं ॥ ३७अ ॥ दार्वी-त्वङ्-मधुक-प्लवागुरु-वरी-पुण्ड्राह्व-बिल्वोत्पलम् ॥ ३७ब् ॥ धावन्यौ सुरभिं स्थिरे कृमिहरं पत्त्रं त्रुटीं रेणुकां ॥ ३७च् ॥ किञ्जल्कं कमलाद् बलां शत-गुणे दिव्ये ऽम्भसि क्वाथयेत् ॥ ३७द् ॥ तैलाद् रसं दश-गुणं परिशेष्य तेन तैलं पचेत सलिलेन दशैव वारान् । पाके क्षिपेच् च दशमे समम् आज-दुग्धं नस्यं महा-गुणम् उशन्त्य् अणु-तैलम् एतत्

paṭola-mudga-vārtāka-hrasvamūlaka-jāṅgalaiḥ | rasaiḥ śāli-yavān adyān nasya-karmaṇi ṣaḍ-vidhe || 36+1 || uccair-bhāṣaṇam āyāsam a-jīrṇā-sātmya-bhojanam | datta-nasyo naraḥ krodhaṃ yānādīṃś ca vivarjayet || 36+2 || jīvantī-jala-devadāru-jalada-tvak-sevya-gopī-himaṃ || 37a || dārvī-tvaṅ-madhuka-plavāguru-varī-puṇḍrāhva-bilvotpalam || 37b || dhāvanyau surabhiṃ sthire kṛmiharaṃ pattraṃ truṭīṃ reṇukāṃ || 37c || kiñjalkaṃ kamalād balāṃ śata-guṇe divye 'mbhasi kvāthayet || 37d || tailād rasaṃ daśa-guṇaṃ pariśeṣya tena tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān | pāke kṣipec ca daśame samam āja-dugdhaṃ nasyaṃ mahā-guṇam uśanty aṇu-tailam etat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनोन्नत-प्रसन्न-त्वक्-स्कन्ध-ग्रीवास्य-वक्षसः । दृढेन्द्रियास्त-पलिता भवेयुर् नस्य-शीलिनः

ghanonnata-prasanna-tvak-skandha-grīvāsya-vakṣasaḥ | dṛḍhendriyāsta-palitā bhaveyur nasya-śīlinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.