Vagbhata: Astangahrdayasutra 22

चतुः-प्रकारो गण्डूषः स्निग्धः शमन-शोधनौ । रोपणश् च त्रयस् तत्र त्रिषु योज्याश् चलादिषु

catuḥ-prakāro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamana-śodhanau | ropaṇaś ca trayas tatra triṣu yojyāś calādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्त्यो व्रण-घ्नः स्निग्धो ऽत्र स्वाद्व्-अम्ल-पटु-साधितैः । स्नेहैः संशमनस् तिक्त-कषाय-मधुरौषधैः

antyo vraṇa-ghnaḥ snigdho 'tra svādv-amla-paṭu-sādhitaiḥ | snehaiḥ saṃśamanas tikta-kaṣāya-madhurauṣadhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधनस् तिक्त-कट्व्-अम्ल-पटूष्णै रोपणः पुनः । कषाय-तिक्तकैस् तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्

śodhanas tikta-kaṭv-amla-paṭūṣṇai ropaṇaḥ punaḥ | kaṣāya-tiktakais tatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्तं मद्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथा-यथम् । कल्कैर् युक्तं विपक्वं वा यथा-स्पर्शं प्रयोजयेत्

śuktaṃ madyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathā-yatham | kalkair yuktaṃ vipakvaṃ vā yathā-sparśaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्त-हर्षे दन्त-चाले मुख-रोगे च वातिके । सुखोष्णम् अथ-वा शीतं तिल-कल्कोदकं हितम्

danta-harṣe danta-cāle mukha-roge ca vātike | sukhoṣṇam atha-vā śītaṃ tila-kalkodakaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गण्डूष-धारणे नित्यं तैलं मांस-रसो ऽथ-वा । ऊषा-दाहान्विते पाके क्षते चागन्तु-संभवे

gaṇḍūṣa-dhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsa-raso 'tha-vā | ūṣā-dāhānvite pāke kṣate cāgantu-saṃbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषे क्षाराग्नि-दग्धे च सर्पिर् धार्यं पयो ऽथ-वा । वैशद्यं जनयत्य् आशु संदधाति मुखे व्रणान्

viṣe kṣārāgni-dagdhe ca sarpir dhāryaṃ payo 'tha-vā | vaiśadyaṃ janayaty āśu saṃdadhāti mukhe vraṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदधाति मुख-व्रणान् दाह-तृष्णा-प्रशमनं मधु-गण्डूष-धारणम् । धान्याम्लम् आस्य-वैरस्य-मल-दौर्गन्ध्य-नाशनम्

saṃdadhāti mukha-vraṇān dāha-tṛṣṇā-praśamanaṃ madhu-gaṇḍūṣa-dhāraṇam | dhānyāmlam āsya-vairasya-mala-daurgandhya-nāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवा-लवणं शीतं मुख-शोष-हरं परम् । आशु क्षाराम्बु-गण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश् चयम्

tad evā-lavaṇaṃ śītaṃ mukha-śoṣa-haraṃ param | āśu kṣārāmbu-gaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaś cayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखोष्णोदक-गण्डूषैर् जायते वक्त्र-लाघवम् । निवाते सातपे स्विन्न-मृदित-स्कन्ध-कन्धरः

sukhoṣṇodaka-gaṇḍūṣair jāyate vaktra-lāghavam | nivāte sātape svinna-mṛdita-skandha-kandharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गण्डूषम् अ-पिबन् किञ्-चिद्-उन्नतास्यो विधारयेत् । कफ-पूर्णास्य-ता यावत् स्रवद्-घ्राणाक्ष-ताथ-वा

gaṇḍūṣam a-piban kiñ-cid-unnatāsyo vidhārayet | kapha-pūrṇāsya-tā yāvat sravad-ghrāṇākṣa-tātha-vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्या-शिरः-कर्ण-मुखाक्षि-रोगाः प्रसेक-कण्ठामय-वक्त्र-शोषाः । हृल्-लास-तन्द्रा-रुचि-पीनसाश् च साध्या विशेषात् कवड-ग्रहेण

manyā-śiraḥ-karṇa-mukhākṣi-rogāḥ praseka-kaṇṭhāmaya-vaktra-śoṣāḥ | hṛl-lāsa-tandrā-ruci-pīnasāś ca sādhyā viśeṣāt kavaḍa-graheṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युञ्ज्यात् तत् कफ-रोगेषु गण्डूष-विहितौषधैः । मुखालेपस् त्रि-धा दोष-विष-हा वर्ण-कृच् च सः

yuñjyāt tat kapha-rogeṣu gaṇḍūṣa-vihitauṣadhaiḥ | mukhālepas tri-dhā doṣa-viṣa-hā varṇa-kṛc ca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णो वात-कफे शस्तः शेषेष्व् अत्य्-अर्थ-शीतलः । त्रि-प्रमाणश् चतुर्-भाग-त्रि-भागार्धाङ्गुलोन्नतिः

uṣṇo vāta-kaphe śastaḥ śeṣeṣv aty-artha-śītalaḥ | tri-pramāṇaś catur-bhāga-tri-bhāgārdhāṅgulonnatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-शुष्कस्य स्थितिस् तस्य शुष्को दूषयति च्छविम् । तम् आर्द्रयित्वापनयेत् तद्-अन्ते ऽभ्यङ्गम् आचरेत्

a-śuṣkasya sthitis tasya śuṣko dūṣayati cchavim | tam ārdrayitvāpanayet tad-ante 'bhyaṅgam ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्जयेद् दिवा-स्वप्न-भाष्याग्न्य्-आतप-शुक्-क्रुधः । न योज्यः पीनसे ऽ-जीर्णे दत्त-नस्ये हनु-ग्रहे

vivarjayed divā-svapna-bhāṣyāgny-ātapa-śuk-krudhaḥ | na yojyaḥ pīnase '-jīrṇe datta-nasye hanu-grahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-रोचके जागरिते स तु हन्ति सु-योजितः । अ-काल-पलित-व्यङ्ग-वली-तिमिर-नीलिकाः

a-rocake jāgarite sa tu hanti su-yojitaḥ | a-kāla-palita-vyaṅga-valī-timira-nīlikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोल-मज्जा वृषान् मूलं शाबरं गौर-सर्षपाः । सिंही-मूलं तिलाः कृष्णा दार्वी-त्वङ् निस्-तुषा यवाः

kola-majjā vṛṣān mūlaṃ śābaraṃ gaura-sarṣapāḥ | siṃhī-mūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā dārvī-tvaṅ nis-tuṣā yavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्भ-मूल-हिमोशीर-शिरीष-मिशि-तण्डुलाः । कुमुदोत्पल-कल्हार-दूर्वा-मधुक-चन्दनम्

darbha-mūla-himośīra-śirīṣa-miśi-taṇḍulāḥ | kumudotpala-kalhāra-dūrvā-madhuka-candanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालीयक-तिलोशीर-मांसी-तगर-पद्मकम् । तालीश-गुन्द्रा-पुण्ड्राह्व-यष्टी-काश-नतागुरु

kālīyaka-tilośīra-māṃsī-tagara-padmakam | tālīśa-gundrā-puṇḍrāhva-yaṣṭī-kāśa-natāguru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अर्धार्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट् स्मृताः । -मुखालेपन-शीलानां दृढं भवति दर्शनम्

ity ardhārdhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ | -mukhālepana-śīlānāṃ dṛḍhaṃ bhavati darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वदनं चा-परिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम् । अभ्यङ्ग-सेक-पिचवो वस्तिश् चेति चतुर्-विधम्

vadanaṃ cā-parimlānaṃ ślakṣṇaṃ tāmarasopamam | abhyaṅga-seka-picavo vastiś ceti catur-vidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ध-तैलं बहु-गुणं तद् विद्याद् उत्तरोत्तरम् । तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्य-कण्डू-मलादिषु

mūrdha-tailaṃ bahu-guṇaṃ tad vidyād uttarottaram | tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣya-kaṇḍū-malādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरूंषिका-शिरस्-तोद-दाह-पाक-व्रणेषु तु । परिषेकः पिचुः केश-शात-स्फुटन-धूपने

arūṃṣikā-śiras-toda-dāha-pāka-vraṇeṣu tu | pariṣekaḥ picuḥ keśa-śāta-sphuṭana-dhūpane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्र-स्तम्भे च वस्तिस् तु प्रसुप्त्य्-अर्दित-जागरे । नासास्य-शोषे तिमिरे शिरो-रोगे च दारुणे

netra-stambhe ca vastis tu prasupty-ardita-jāgare | nāsāsya-śoṣe timire śiro-roge ca dāruṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिस् तस्य निषण्णस्य पीठे जानु-समे मृदौ । शुद्धाक्त-स्विन्न-देहस्य दिनान्ते गव्य-माहिषम्

vidhis tasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānu-same mṛdau | śuddhākta-svinna-dehasya dinānte gavya-māhiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वा-दशाङ्गुल-विस्तीर्णं चर्म-पट्टं शिरः-समम् । आ-कर्ण-बन्धन-स्थानं ललाटे वस्त्र-वेष्टिते

dvā-daśāṅgula-vistīrṇaṃ carma-paṭṭaṃ śiraḥ-samam | ā-karṇa-bandhana-sthānaṃ lalāṭe vastra-veṣṭite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैल-वेणिकया बद्ध्वा माष-कल्केन लेपयेत् । ततो यथा-व्याधि शृतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्

caila-veṇikayā baddhvā māṣa-kalkena lepayet | tato yathā-vyādhi śṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं केश-भुवो यावद् अङ्गुलं धारयेच् च तम् । आ-वक्त्र-नासिकोत्क्लेदाद् दशाष्टौ षट् चलादिषु

ūrdhvaṃ keśa-bhuvo yāvad aṅgulaṃ dhārayec ca tam | ā-vaktra-nāsikotkledād daśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रा-सहस्राण्य् अ-रुजे त्व् एकं स्कन्धादि मर्दयेत् । मुक्त-स्नेहस्य परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्

mātrā-sahasrāṇy a-ruje tv ekaṃ skandhādi mardayet | mukta-snehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयेत् पूरणं कर्णे कर्ण-मूलं विमर्दयन् । रुजः स्यान् मार्दवं यावन् मात्रा-शतम् अ-वेदने

dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇa-mūlaṃ vimardayan | rujaḥ syān mārdavaṃ yāvan mātrā-śatam a-vedane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानु-मण्डलम् । निमेषोन्मेष-कालेन समं मात्रा तु सा स्मृता

yāvat paryeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānu-maṇḍalam | nimeṣonmeṣa-kālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच-सदन-सित-त्व-पिञ्जर-त्वं परिफुटनं शिरसः समीर-रोगान् । जयति जनयतीन्द्रिय-प्रसादं स्वर-हनु-मूर्ध-बलं च मूर्ध-तैलम्

kaca-sadana-sita-tva-piñjara-tvaṃ pariphuṭanaṃ śirasaḥ samīra-rogān | jayati janayatīndriya-prasādaṃ svara-hanu-mūrdha-balaṃ ca mūrdha-tailam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.