Vagbhata: Astangahrdayasutra 23

सर्वेषाम् अक्षि-रोगाणाम् आदाव् आश्च्योतनं हितम् । रुक्-तोद-कण्डु-घर्षाश्रु-दाह-राग-निबर्हणम्

sarveṣām akṣi-rogāṇām ādāv āścyotanaṃ hitam | ruk-toda-kaṇḍu-gharṣāśru-dāha-rāga-nibarhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णं वाते कफे कोष्णं तच् छीतं रक्त-पित्तयोः । निवात-स्थस्य वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम्

uṣṇaṃ vāte kaphe koṣṇaṃ tac chītaṃ rakta-pittayoḥ | nivāta-sthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्तौ प्रलम्बयान्येन पिचु-वर्त्या कनीनिके । दश द्वा-दश वा बिन्दून् द्व्य्-अङ्गुलाद् अवसेचयेत्

śuktau pralambayānyena picu-vartyā kanīnike | daśa dvā-daśa vā bindūn dvy-aṅgulād avasecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रमृज्य मृदुना चैलेन कफ-वातयोः । अन्येन कोष्ण-पानीय-प्लुतेन स्वेदयेन् मृदु

tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena kapha-vātayoḥ | anyena koṣṇa-pānīya-plutena svedayen mṛdu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-उष्ण-तीक्ष्णं रुग्-राग-दृङ्-नाशायाक्षि-सेचनम् । अति-शीतं तु कुरुते निस्तोद-स्तम्भ-वेदनाः

aty-uṣṇa-tīkṣṇaṃ rug-rāga-dṛṅ-nāśāyākṣi-secanam | ati-śītaṃ tu kurute nistoda-stambha-vedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषाय-वर्त्म-तां घर्षं कृच्छ्राद् उन्मेषणं बहु । विकार-वृद्धिम् अत्य्-अल्पं संरम्भम् अ-परिस्रुतम्

kaṣāya-vartma-tāṃ gharṣaṃ kṛcchrād unmeṣaṇaṃ bahu | vikāra-vṛddhim aty-alpaṃ saṃrambham a-parisrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वा संधि-शिरो-घ्राण-मुख-स्रोतांसि भेषजम् । ऊर्ध्व-गान् नयने न्यस्तम् अपवर्तयते मलान्

gatvā saṃdhi-śiro-ghrāṇa-mukha-srotāṃsi bheṣajam | ūrdhva-gān nayane nyastam apavartayate malān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाञ्जनं शुद्ध-तनोर् नेत्र-मात्राश्रये मले । पक्व-लिङ्गे ऽल्प-शोफाति-कण्डू-पैच्छिल्य-लक्षिते

athāñjanaṃ śuddha-tanor netra-mātrāśraye male | pakva-liṅge 'lpa-śophāti-kaṇḍū-paicchilya-lakṣite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्द-घर्षाश्रु-रागे ऽक्ष्णि प्रयोज्यं घन-दूषिके । आर्ते पित्त-कफासृग्भिर् मारुतेन विशेषतः

manda-gharṣāśru-rāge 'kṣṇi prayojyaṃ ghana-dūṣike | ārte pitta-kaphāsṛgbhir mārutena viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेखनं रोपणं दृष्टि-प्रसादनम् इति त्रि-धा । अञ्जनं लेखनं तत्र कषायाम्ल-पटूषणैः

lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭi-prasādanam iti tri-dhā | añjanaṃ lekhanaṃ tatra kaṣāyāmla-paṭūṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोपणं तिक्तकैर् द्रव्यैः स्वादु-शीतैः प्रसादनम् । तीक्ष्णाञ्जनाभिसंतप्ते नयने तत् प्रसादनम्

ropaṇaṃ tiktakair dravyaiḥ svādu-śītaiḥ prasādanam | tīkṣṇāñjanābhisaṃtapte nayane tat prasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयुज्यमानं लभते प्रत्यञ्जन-समाह्वयम् । दशाङ्गुला तनुर् मध्ये शलाका मुकुलानना

prayujyamānaṃ labhate pratyañjana-samāhvayam | daśāṅgulā tanur madhye śalākā mukulānanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशस्ता लेखने ताम्री रोपणे काल-लोह-जा । अङ्गुली च सुवर्णोत्था रूप्य-जा च प्रसादने

praśastā lekhane tāmrī ropaṇe kāla-loha-jā | aṅgulī ca suvarṇotthā rūpya-jā ca prasādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डो रस-क्रिया चूर्णस् त्रि-धैवाञ्जन-कल्पना । गुरौ मध्ये लघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत्

piṇḍo rasa-kriyā cūrṇas tri-dhaivāñjana-kalpanā | gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डस्य तीक्ष्ण-द्रव्यस्य मृदु-द्रव्य-कृतस्य च । हरेणु-मात्रं द्वि-गुणं प्रमाणं कथयन्त्य् अपि ॥ १४+१ ॥ रस-क्रियायाम् अप्य् एवं विडङ्ग-फल-मात्रकम् । शलाकां द्वि-गुणां तीक्ष्णे चूर्णे च त्रि-गुणां मृदौ ॥ १४+२ ॥ हरेणु-मात्रा पिण्डस्य वेल्ल-मात्रा रस-क्रिया । तीक्ष्णस्य द्वि-गुणं तस्य मृदुनश् चूर्णितस्य च

piṇḍasya tīkṣṇa-dravyasya mṛdu-dravya-kṛtasya ca | hareṇu-mātraṃ dvi-guṇaṃ pramāṇaṃ kathayanty api || 14+1 || rasa-kriyāyām apy evaṃ viḍaṅga-phala-mātrakam | śalākāṃ dvi-guṇāṃ tīkṣṇe cūrṇe ca tri-guṇāṃ mṛdau || 14+2 || hareṇu-mātrā piṇḍasya vella-mātrā rasa-kriyā | tīkṣṇasya dvi-guṇaṃ tasya mṛdunaś cūrṇitasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे शलाके तु तीक्ष्णस्य तिस्रस् तद्-इतरस्य च । निशि स्वप्ने न मध्याह्ने म्लाने नोष्ण-गभस्तिभिः

dve śalāke tu tīkṣṇasya tisras tad-itarasya ca | niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇa-gabhastibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पानान्नोष्ण-गभस्तिभिः अक्षि-रोगाय दोषाः स्युर् वर्धितोत्पीडित-द्रुताः । प्रातः सायं च तच्-छान्त्यै व्य्-अभ्रे ऽर्के ऽतो ऽञ्जयेत् सदा

pānānnoṣṇa-gabhastibhiḥ akṣi-rogāya doṣāḥ syur vardhitotpīḍita-drutāḥ | prātaḥ sāyaṃ ca tac-chāntyai vy-abhre 'rke 'to 'ñjayet sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वदन्त्य् अन्ये तु न दिवा प्रयोज्यं तीक्ष्णम् अञ्जनम् । विरेक-दुर्-बलं चक्षुर् आदित्यं प्राप्य सीदति

vadanty anye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇam añjanam | vireka-dur-balaṃ cakṣur ādityaṃ prāpya sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नेन रात्रौ कालस्य सौम्य-त्वेन च तर्पिता । शीत-सात्म्या दृग् आग्नेयी स्थिर-तां लभते पुनः

svapnena rātrau kālasya saumya-tvena ca tarpitā | śīta-sātmyā dṛg āgneyī sthira-tāṃ labhate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-उद्रिक्ते बलासे तु लेखनीये ऽथ-वा गदे । कामम् अह्न्य् अपि नात्य्-उष्णे तीक्ष्णम् अक्ष्णि प्रयोजयेत्

aty-udrikte balāse tu lekhanīye 'tha-vā gade | kāmam ahny api nāty-uṣṇe tīkṣṇam akṣṇi prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्ण-ता । उपघातो ऽपि तेनैव तथा नेत्रस्य तेजसः

aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇa-tā | upaghāto 'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न रात्राव् अपि शीते ऽति नेत्रे तीक्ष्णाञ्जनं हितम् । दोषम् अ-स्रावयेत् स्तब्धं कण्डू-जाड्यादि-कारि तत्

na rātrāv api śīte 'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam | doṣam a-srāvayet stabdhaṃ kaṇḍū-jāḍyādi-kāri tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाञ्जयेद् भीत-वमित-विरिक्ताशित-वेगिते । क्रुद्ध-ज्वरित-तान्ताक्षि-शिरो-रुक्-शोक-जागरे

nāñjayed bhīta-vamita-viriktāśita-vegite | kruddha-jvarita-tāntākṣi-śiro-ruk-śoka-jāgare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-दृष्टे ऽर्के शिरः-स्नाते पीतयोर् धूम-मद्ययोः । अ-जीर्णे ऽग्न्य्-अर्क-संतप्ते दिवा-सुप्ते पिपासिते

a-dṛṣṭe 'rke śiraḥ-snāte pītayor dhūma-madyayoḥ | a-jīrṇe 'gny-arka-saṃtapte divā-supte pipāsite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-तीक्ष्ण-मृदु-स्तोक-बह्व्-अच्छ-घन-कर्कशम् । अत्य्-अर्थ-शीतलं तप्तम् अञ्जनं नावचारयेत्

ati-tīkṣṇa-mṛdu-stoka-bahv-accha-ghana-karkaśam | aty-artha-śītalaṃ taptam añjanaṃ nāvacārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानुमीलयन् दृष्टिम् अन्तः संचारयेच् छनैः । अञ्जिते वर्त्मनी किञ्-चिच् चालयेच् चैवम् अञ्जनम्

athānumīlayan dṛṣṭim antaḥ saṃcārayec chanaiḥ | añjite vartmanī kiñ-cic cālayec caivam añjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा न चोन्मेष-निमेषणम् । निष्पीडनं च वर्त्मभ्यां क्षालनं वा समाचरेत्

tīkṣṇaṃ vyāpnoti sahasā na conmeṣa-nimeṣaṇam | niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेतौषध-संरम्भं निर्वृतं नयनं यदा । व्याधि-दोषर्तु-योग्याभिर् अद्भिः प्रक्षालयेत् तदा

apetauṣadha-saṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā | vyādhi-doṣartu-yogyābhir adbhiḥ prakṣālayet tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं स-वाससा । ऊर्ध्व-वर्त्मनि संगृह्य शोध्यं वामेन चेतरत्

dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ sa-vāsasā | ūrdhva-vartmani saṃgṛhya śodhyaṃ vāmena cetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्त्म-प्राप्तो ऽञ्जनाद् दोषो रोगान् कुर्याद् अतो ऽन्य-था । कण्डू-जाड्ये ऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत् पुनः

vartma-prāpto 'ñjanād doṣo rogān kuryād ato 'nya-thā | kaṇḍū-jāḍye 'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayet punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.