Vagbhata: Astangahrdayasutra 28

वक्रर्जु-तिर्यग्-ऊर्ध्वाधः शल्यानां पञ्च-धा गतिः । ध्यामं शोफ-रुजा-वन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः

vakrarju-tiryag-ūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañca-dhā gatiḥ | dhyāmaṃ śopha-rujā-vantaṃ sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्युद्गतं बुद्बुद-वत् पिटिकोपचितं व्रणम् । मृदु-मांसं च जानीयाद् अन्तः-शल्यं समासतः

abhyudgataṃ budbuda-vat piṭikopacitaṃ vraṇam | mṛdu-māṃsaṃ ca jānīyād antaḥ-śalyaṃ samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषात् त्वग्-गते शल्ये वि-वर्णः कठिनायतः । शोफो भवति मांस-स्थे चोषः शोफो विवर्धते

viśeṣāt tvag-gate śalye vi-varṇaḥ kaṭhināyataḥ | śopho bhavati māṃsa-sthe coṣaḥ śopho vivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीडना-क्षम-ता पाकः शल्य-मार्गो न रोहति । पेश्य्-अन्तर-गते मांस-प्राप्त-वच् छ्वयथुं विना

pīḍanā-kṣama-tā pākaḥ śalya-mārgo na rohati | peśy-antara-gate māṃsa-prāpta-vac chvayathuṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्षेपः स्नायु-जालस्य संरम्भ-स्तम्भ-वेदनाः । स्नायु-गे दुर्-हरं चैतत् सिराध्मानं सिराश्रिते

ākṣepaḥ snāyu-jālasya saṃrambha-stambha-vedanāḥ | snāyu-ge dur-haraṃ caitat sirādhmānaṃ sirāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व-कर्म-गुण-हानिः स्यात् स्रोतसां स्रोतसि स्थिते । धमनी-स्थे ऽनिले रक्तं फेन-युक्तम् उदीरयेत्

sva-karma-guṇa-hāniḥ syāt srotasāṃ srotasi sthite | dhamanī-sthe 'nile raktaṃ phena-yuktam udīrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्याति शब्द-वान् स्याच् च हृल्-लासः साङ्ग-वेदनः । संघर्षो बल-वान् अस्थि-संधि-प्राप्ते ऽस्थि-पूर्ण-ता

niryāti śabda-vān syāc ca hṛl-lāsaḥ sāṅga-vedanaḥ | saṃgharṣo bala-vān asthi-saṃdhi-prāpte 'sthi-pūrṇa-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैक-रूपा रुजो ऽस्थि-स्थे शोफस् तद्-वच् च संधि-गे । चेष्टा-निवृत्तिश् च भवेद् आटोपः कोष्ठ-संश्रिते

naika-rūpā rujo 'sthi-sthe śophas tad-vac ca saṃdhi-ge | ceṣṭā-nivṛttiś ca bhaved āṭopaḥ koṣṭha-saṃśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनाहो ऽन्न-शकृन्-मूत्र-दर्शनं च व्रणानने । विद्यान् मर्म-गतं शल्यं मर्म-विद्धोपलक्षणैः

ānāho 'nna-śakṛn-mūtra-darśanaṃ ca vraṇānane | vidyān marma-gataṃ śalyaṃ marma-viddhopalakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-स्वं च परिस्रावैस् त्वग्-आदिषु विभावयेत् । रुह्यते शुद्ध-देहानाम् अनुलोम-स्थितं तु तत्

yathā-svaṃ ca parisrāvais tvag-ādiṣu vibhāvayet | ruhyate śuddha-dehānām anuloma-sthitaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोष-कोपाभिघातादि-क्षोभाद् भूयो ऽपि बाधते । त्वङ्-नष्टे यत्र तत्र स्युर् अभ्यङ्ग-स्वेद-मर्दनैः

doṣa-kopābhighātādi-kṣobhād bhūyo 'pi bādhate | tvaṅ-naṣṭe yatra tatra syur abhyaṅga-sveda-mardanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राग-रुग्-दाह-संरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते । आशु शुष्यति लेपो वा तत्-स्थानं शल्य-वद् वदेत्

rāga-rug-dāha-saṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate | āśu śuṣyati lepo vā tat-sthānaṃ śalya-vad vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांस-प्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच् छ्लथ-तां गतम् । क्षोभाद् रागादिभिः शल्यं लक्षयेत् तद्-वद् एव च

māṃsa-praṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanāc chlatha-tāṃ gatam | kṣobhād rāgādibhiḥ śalyaṃ lakṣayet tad-vad eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेश्य्-अस्थि-संधि-कोष्ठेषु नष्टम् अस्थिषु लक्षयेत् । अस्थ्नाम् अभ्यञ्जन-स्वेद-बन्ध-पीडन-मर्दनैः

peśy-asthi-saṃdhi-koṣṭheṣu naṣṭam asthiṣu lakṣayet | asthnām abhyañjana-sveda-bandha-pīḍana-mardanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसारणाकुञ्चनतः संधि-नष्टं तथास्थि-वत् । नष्टे स्नायु-सिरा-स्रोतो-धमनीष्व् अ-समे पथि

prasāraṇākuñcanataḥ saṃdhi-naṣṭaṃ tathāsthi-vat | naṣṭe snāyu-sirā-sroto-dhamanīṣv a-same pathi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्व-युक्तं रथं खण्ड-चक्रम् आरोप्य रोगिणम् । शीघ्रं नयेत् ततस् तस्य संरम्भाच् छल्यम् आदिशेत्

aśva-yuktaṃ rathaṃ khaṇḍa-cakram āropya rogiṇam | śīghraṃ nayet tatas tasya saṃrambhāc chalyam ādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्म-नष्टं पृथङ् नोक्तं तेषां मांसादि-संश्रयात् । सामान्येन स-शल्यं तु क्षोभिण्या क्रियया स-रुक्

marma-naṣṭaṃ pṛthaṅ noktaṃ teṣāṃ māṃsādi-saṃśrayāt | sāmānyena sa-śalyaṃ tu kṣobhiṇyā kriyayā sa-ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तं पृथु चतुष्-कोणं त्रि-पुटं च समासतः । अ-दृश्य-शल्य-संस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत्

vṛttaṃ pṛthu catuṣ-koṇaṃ tri-puṭaṃ ca samāsataḥ | a-dṛśya-śalya-saṃsthānaṃ vraṇākṛtyā vibhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् आहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ । अर्वाचीन-पराचीने निर्हरेत् तद्-विपर्ययात्

teṣām āharaṇopāyau pratilomānulomakau | arvācīna-parācīne nirharet tad-viparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखाहार्यं यतश् छित्त्वा ततस् तिर्यग्-गतं हरेत् । शल्यं न निर्घात्यम् उरः-कक्षा-वङ्क्षण-पार्श्व-गम्

sukhāhāryaṃ yataś chittvā tatas tiryag-gataṃ haret | śalyaṃ na nirghātyam uraḥ-kakṣā-vaṅkṣaṇa-pārśva-gam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिलोमम् अन्-उत्तुण्डं छेद्यं पृथु-मुखं च यत् । नैवाहरेद् वि-शल्य-घ्नं नष्टं वा निर्-उपद्रवम्

pratilomam an-uttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthu-mukhaṃ ca yat | naivāhared vi-śalya-ghnaṃ naṣṭaṃ vā nir-upadravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहरेत् कर-प्राप्यं करेणैवेतरत् पुनः । दृश्यं सिंहाहि-मकर-वर्मि-कर्कटकाननैः

athāharet kara-prāpyaṃ kareṇaivetarat punaḥ | dṛśyaṃ siṃhāhi-makara-varmi-karkaṭakānanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-दृश्यं व्रण-संस्थानाद् ग्रहीतुं शक्यते यतः । कङ्क-भृङ्गाह्व-कुरर-शरारि-वायसाननैः

a-dṛśyaṃ vraṇa-saṃsthānād grahītuṃ śakyate yataḥ | kaṅka-bhṛṅgāhva-kurara-śarāri-vāyasānanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदंशाभ्यां त्वग्-आदि-स्थं तालाभ्यां सुषिरं हरेत् । सुषिर-स्थं तु नलकैः शेषं शेषैर् यथा-यथम्

saṃdaṃśābhyāṃ tvag-ādi-sthaṃ tālābhyāṃ suṣiraṃ haret | suṣira-sthaṃ tu nalakaiḥ śeṣaṃ śeṣair yathā-yatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्-लोहितं व्रणम् । कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाचारिकम् आदिशेत्

śastreṇa vā viśasyādau tato nir-lohitaṃ vraṇam | kṛtvā ghṛtena saṃsvedya baddhācārikam ādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिरा-स्नायु-विलग्नं तु चालयित्वा शलाकया । हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना

sirā-snāyu-vilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā | hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ trāsitasya himāmbunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्थानान्तरं प्राप्तं आहरेत् तद् यथा-यथम् । यथा-मार्गं दुर्-आकर्षम् अन्यतो ऽप्य् एवम् आहरेत्

tataḥ sthānāntaraṃ prāptaṃ āharet tad yathā-yatham | yathā-mārgaṃ dur-ākarṣam anyato 'py evam āharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थि-दष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत् । इत्य् अ-शक्ये सु-बलिभिः सु-गृहीतस्य किङ्करैः

asthi-daṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet | ity a-śakye su-balibhiḥ su-gṛhītasya kiṅkaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाप्य् अ-शक्ये वारङ्गं वक्री-कृत्य धनुर्-ज्यया । सु-बद्धं वक्त्र-कटके बध्नीयात् सु-समाहितः

tathāpy a-śakye vāraṅgaṃ vakrī-kṛtya dhanur-jyayā | su-baddhaṃ vaktra-kaṭake badhnīyāt su-samāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-संयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाथ तम् । ताडयेद् इति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन् यथा

su-saṃyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayātha tam | tāḍayed iti mūrdhānaṃ vegenonnamayan yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धरेच् छल्यम् एवं वा शाखायां कल्पयेत् तरोः । बद्ध्वा दुर्-बल-वारङ्गं कुशाभिः शल्यम् आहरेत्

uddharec chalyam evaṃ vā śākhāyāṃ kalpayet taroḥ | baddhvā dur-bala-vāraṅgaṃ kuśābhiḥ śalyam āharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वयथु-ग्रस्त-वारङ्गं शोफम् उत्पीड्य युक्तितः । मुद्गराहतया नाड्या निर्घात्योत्तुण्डितं हरेत्

śvayathu-grasta-vāraṅgaṃ śopham utpīḍya yuktitaḥ | mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṃ haret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैर् एव चानयेन् मार्गम् अ-मार्गोत्तुण्डितं तु यत् । मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाड्य्-आस्येन निगृह्य वा

tair eva cānayen mārgam a-mārgottuṇḍitaṃ tu yat | mṛditvā karṇināṃ karṇaṃ nāḍy-āsyena nigṛhya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयस्-कान्तेन निष्-कर्णं विवृतास्यम् ऋजु-स्थितम् । पक्वाशय-गतं शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत्

ayas-kāntena niṣ-karṇaṃ vivṛtāsyam ṛju-sthitam | pakvāśaya-gataṃ śalyaṃ virekeṇa vinirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्ट-वात-विष-स्तन्य-रक्त-तोयादि चूषणैः । कण्ठ-स्रोतो-गते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्

duṣṭa-vāta-viṣa-stanya-rakta-toyādi cūṣaṇaiḥ | kaṇṭha-sroto-gate śalye sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिसेनात्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत् । नाड्याग्नि-तापितां क्षिप्त्वा शलाकाम् अप्-स्थिरी-कृताम्

bisenātte tataḥ śalye bisaṃ sūtraṃ samaṃ haret | nāḍyāgni-tāpitāṃ kṣiptvā śalākām ap-sthirī-kṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनयेज् जातुषं कण्ठाज् जतु-दिग्धाम् अ-जातुषम् । केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकम् आक्षिपेत्

ānayej jātuṣaṃ kaṇṭhāj jatu-digdhām a-jātuṣam | keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakam ākṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसा सूत्र-बद्धेन वमतस् तेन चेतरत् । अ-शक्यं मुख-नासाभ्याम् आहर्तुं परतो नुदेत्

sahasā sūtra-baddhena vamatas tena cetarat | a-śakyaṃ mukha-nāsābhyām āhartuṃ parato nudet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्-पान-स्कन्ध-घाताभ्यां ग्रास-शल्यं प्रवेशयेत् । सूक्ष्माक्षि-व्रण-शल्यानि क्षौम-वाल-जलैर् हरेत्

ap-pāna-skandha-ghātābhyāṃ grāsa-śalyaṃ praveśayet | sūkṣmākṣi-vraṇa-śalyāni kṣauma-vāla-jalair haret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपां पूर्णं विधुनुयाद् अवाक्-शिरसम् आयतम् । वामयेच् चा-मुखं भस्म-राशौ वा निखनेन् नरम्

apāṃ pūrṇaṃ vidhunuyād avāk-śirasam āyatam | vāmayec cā-mukhaṃ bhasma-rāśau vā nikhanen naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णे ऽम्बु-पूर्णे हस्तेन मथित्वा तैल-वारिणी । क्षिपेद् अधो-मुखं कर्णं हन्याद् वाचूषयेत वा

karṇe 'mbu-pūrṇe hastena mathitvā taila-vāriṇī | kṣiped adho-mukhaṃ karṇaṃ hanyād vācūṣayeta vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीटे स्रोतो-गते कर्णं पूरयेद् लवणाम्बुना । शुक्तेन वा सुखोष्णेन मृते क्लेद-हरो विधिः

kīṭe sroto-gate karṇaṃ pūrayed lavaṇāmbunā | śuktena vā sukhoṣṇena mṛte kleda-haro vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातुषं हेम-रूप्यादि-धातु-जं च चिर-स्थितम् । ऊष्मणा प्राय-शः शल्यं देह-जेन विलीयते

jātuṣaṃ hema-rūpyādi-dhātu-jaṃ ca cira-sthitam | ūṣmaṇā prāya-śaḥ śalyaṃ deha-jena vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्-वेणु-दारु-शृङ्गास्थि-दन्त-वालोपलानि न । विषाण-वेण्व्-अयस्-ताल-दारु-शल्यं चिराद् अपि

mṛd-veṇu-dāru-śṛṅgāsthi-danta-vālopalāni na | viṣāṇa-veṇv-ayas-tāla-dāru-śalyaṃ cirād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायो निर्भुज्यते तद् धि पचत्य् आशु पलासृजी । शल्ये मांसावगाढे चेत् स देशो न विदह्यते

prāyo nirbhujyate tad dhi pacaty āśu palāsṛjī | śalye māṃsāvagāḍhe cet sa deśo na vidahyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तं मर्दन-स्वेद-शुद्धि-कर्षण-बृंहणैः । तीक्ष्णोपनाह-पानान्न-घन-शस्त्र-पदाङ्कनैः

tatas taṃ mardana-sveda-śuddhi-karṣaṇa-bṛṃhaṇaiḥ | tīkṣṇopanāha-pānānna-ghana-śastra-padāṅkanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाचयित्वा हरेच् छल्यं पाटनैषण-भेदनैः । शल्य-प्रदेश-यन्त्राणाम् अवेक्ष्य बहु-रूप-ताम्

pācayitvā harec chalyaṃ pāṭanaiṣaṇa-bhedanaiḥ | śalya-pradeśa-yantrāṇām avekṣya bahu-rūpa-tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.