Library·Vagbhata: Astangahrdayasutra·3
मासैर् द्वि-संख्यैर् माघाद्यैः क्रमात् षड् ऋतवः स्मृताः । शिशिरो ऽथ वसन्तश् च ग्रीष्मो वर्षा-शरद्-धिमाः
māsair dvi-saṃkhyair māghādyaiḥ kramāt ṣaḍ ṛtavaḥ smṛtāḥ | śiśiro 'tha vasantaś ca grīṣmo varṣā-śarad-dhimāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिशिराद्यास् त्रिभिस् तैस् तु विद्याद् अयनम् उत्तरम् । आदानं च तद् आदत्ते नृणां प्रति-दिनं बलम्
śiśirādyās tribhis tais tu vidyād ayanam uttaram | ādānaṃ ca tad ādatte nṛṇāṃ prati-dinaṃ balam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् ह्य् अत्य्-अर्थ-तीक्ष्णोष्ण-रूक्षा मार्ग-स्व-भावतः । आदित्य-पवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः
tasmin hy aty-artha-tīkṣṇoṣṇa-rūkṣā mārga-sva-bhāvataḥ | āditya-pavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिक्तः कषायः कटुको बलिनो ऽत्र रसाः क्रमात् । तस्माद् आदानम् आग्नेयम् ऋतवो दक्षिणायनम्
tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino 'tra rasāḥ kramāt | tasmād ādānam āgneyam ṛtavo dakṣiṇāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षादयो विसर्गश् च यद् बलं विसृजत्य् अयम् । सौम्य-त्वाद् अत्र सोमो हि बल-वान् हीयते रविः
varṣādayo visargaś ca yad balaṃ visṛjaty ayam | saumya-tvād atra somo hi bala-vān hīyate raviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघ-वृष्ट्य्-अनिलैः शीतैः शान्त-तापे मही-तले । स्निग्धाश् चेहाम्ल-लवण-मधुरा बलिनो रसाः
megha-vṛṣṭy-anilaiḥ śītaiḥ śānta-tāpe mahī-tale | snigdhāś cehāmla-lavaṇa-madhurā balino rasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीते ऽग्र्यं वृष्टि-घर्मे ऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः । बलिनः शीत-संरोधाद् धेमन्ते प्रबलो ऽनलः
śīte 'gryaṃ vṛṣṭi-gharme 'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ | balinaḥ śīta-saṃrodhād dhemante prabalo 'nalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवत्य् अल्पेन्धनो धातून् स पचेद् वायुनेरितः । अतो हिमे ऽस्मिन् सेवेत स्वाद्व्-अम्ल-लवणान् रसान्
bhavaty alpendhano dhātūn sa paced vāyuneritaḥ | ato hime 'smin seveta svādv-amla-lavaṇān rasān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैर्घ्यान् निशानाम् एतर्हि प्रातर् एव बुभुक्षितः । अवश्य-कार्यं संभाव्य यथोक्तं शीलयेद् अनु
dairghyān niśānām etarhi prātar eva bubhukṣitaḥ | avaśya-kāryaṃ saṃbhāvya yathoktaṃ śīlayed anu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वात-घ्न-तैलैर् अभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम् । नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः
vāta-ghna-tailair abhyaṅgaṃ mūrdhni tailaṃ vimardanam | niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायापहृत-स्नेहस् ततः स्नातो यथा-विधि । कुङ्कुमेन स-दर्पेण प्रदिग्धो ऽगुरु-धूपितः
kaṣāyāpahṛta-snehas tataḥ snāto yathā-vidhi | kuṅkumena sa-darpeṇa pradigdho 'guru-dhūpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसान् स्निग्धान् पलं पुष्टं गौडम् अच्छ-सुरां सुराम् । गोधूम-पिष्ट-माषेक्षु-क्षीरोत्थ-विकृतीः शुभाः
rasān snigdhān palaṃ puṣṭaṃ gauḍam accha-surāṃ surām | godhūma-piṣṭa-māṣekṣu-kṣīrottha-vikṛtīḥ śubhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवम् अन्नं वसां तैलं शौच-कार्ये सुखोदकम् । प्रावाराजिन-कौशेय-प्रवेणी-कौचवास्तृतम्
navam annaṃ vasāṃ tailaṃ śauca-kārye sukhodakam | prāvārājina-kauśeya-praveṇī-kaucavāstṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्ण-स्व-भावैर् लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत् । युक्त्यार्क-किरणान् स्वेदं पाद-त्राणं च सर्व-दा
uṣṇa-sva-bhāvair laghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet | yuktyārka-kiraṇān svedaṃ pāda-trāṇaṃ ca sarva-dā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीवरोरु-स्तन-श्रोण्यः स-मदाः प्रमदाः प्रियाः । हरन्ति शीतम् उष्णाङ्ग्यो धूप-कुङ्कुम-यौवनैः
pīvaroru-stana-śroṇyaḥ sa-madāḥ pramadāḥ priyāḥ | haranti śītam uṣṇāṅgyo dhūpa-kuṅkuma-yauvanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गार-ताप-संतप्त-गर्भ-भू-वेश्म-चारिणः । शीत-पारुष्य-जनितो न दोषो जातु जायते
aṅgāra-tāpa-saṃtapta-garbha-bhū-veśma-cāriṇaḥ | śīta-pāruṣya-janito na doṣo jātu jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् एव विधिः कार्यः शिशिरे ऽपि विशेषतः । तदा हि शीतम् अधिकं रौक्ष्यं चादान-काल-जम्
ayam eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire 'pi viśeṣataḥ | tadā hi śītam adhikaṃ raukṣyaṃ cādāna-kāla-jam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफश् चितो हि शिशिरे वसन्ते ऽर्कांशु-तापितः । हत्वाग्निं कुरुते रोगान् अतस् तं त्वरया त्यजेत्
kaphaś cito hi śiśire vasante 'rkāṃśu-tāpitaḥ | hatvāgniṃ kurute rogān atas taṃ tvarayā tyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्णैर् वमन-नस्याद्यैर् लघु-रूक्षैश् च भोजनैः । व्यायामोद्वर्तनाघातैर् जित्वा श्लेष्माणम् उल्बणम्
tīkṣṇair vamana-nasyādyair laghu-rūkṣaiś ca bhojanaiḥ | vyāyāmodvartanāghātair jitvā śleṣmāṇam ulbaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नातो ऽनुलिप्तः कर्पूर-चन्दनागुरु-कुङ्कुमैः । पुराण-यव-गोधूम-क्षौद्र-जाङ्गल-शूल्य-भुक्
snāto 'nuliptaḥ karpūra-candanāguru-kuṅkumaiḥ | purāṇa-yava-godhūma-kṣaudra-jāṅgala-śūlya-bhuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहकार-रसोन्मिश्रान् आस्वाद्य प्रिययार्पितान् । प्रियास्य-सङ्ग-सुरभीन् प्रिया-नेत्रोत्पलाङ्कितान्
sahakāra-rasonmiśrān āsvādya priyayārpitān | priyāsya-saṅga-surabhīn priyā-netrotpalāṅkitān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौमनस्य-कृतो हृद्यान् वयस्यैः सहितः पिबेत् । निर्गदान् आसवारिष्ट-सीधु-मार्द्वीक-माधवान्
saumanasya-kṛto hṛdyān vayasyaiḥ sahitaḥ pibet | nirgadān āsavāriṣṭa-sīdhu-mārdvīka-mādhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गवेराम्बु साराम्बु मध्व्-अम्बु जलदाम्बु च । दक्षिणानिल-शीतेषु परितो जल-वाहिषु
śṛṅgaverāmbu sārāmbu madhv-ambu jaladāmbu ca | dakṣiṇānila-śīteṣu parito jala-vāhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अ-दृष्ट-नष्ट-सूर्येषु मणि-कुट्टिम-कान्तिषु । परपुष्ट-विघुष्टेषु काम-कर्मान्त-भूमिषु
a-dṛṣṭa-naṣṭa-sūryeṣu maṇi-kuṭṭima-kāntiṣu | parapuṣṭa-vighuṣṭeṣu kāma-karmānta-bhūmiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्र-पुष्प-वृक्षेषु काननेषु सु-गन्धिषु । गोष्ठी-कथाभिश् चित्राभिर् मध्याह्नं गमयेत् सुखी
vicitra-puṣpa-vṛkṣeṣu kānaneṣu su-gandhiṣu | goṣṭhī-kathābhiś citrābhir madhyāhnaṃ gamayet sukhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरु-शीत-दिवा-स्वप्न-स्निग्धाम्ल-मधुरांस् त्यजेत् । तीक्ष्णांशुर् अति-तीक्ष्णांशुर् ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत्
guru-śīta-divā-svapna-snigdhāmla-madhurāṃs tyajet | tīkṣṇāṃśur ati-tīkṣṇāṃśur grīṣme saṃkṣipatīva yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्य्-अहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश् च वर्धते । अतो ऽस्मिन् पटु-कट्व्-अम्ल-व्यायामार्क-करांस् त्यजेत्
praty-ahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuś ca vardhate | ato 'smin paṭu-kaṭv-amla-vyāyāmārka-karāṃs tyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भजेन् मधुरम् एवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम् । सु-शीत-तोय-सिक्ताङ्गो लिह्यात् सक्तून् स-शर्करान्
bhajen madhuram evānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ dravam | su-śīta-toya-siktāṅgo lihyāt saktūn sa-śarkarān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद्यं न पेयं पेयं वा स्व्-अल्पं सु-बहु-वारि वा । अन्य-था शोष-शैथिल्य-दाह-मोहान् करोति तत्
madyaṃ na peyaṃ peyaṃ vā sv-alpaṃ su-bahu-vāri vā | anya-thā śoṣa-śaithilya-dāha-mohān karoti tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुन्देन्दु-धवलं शालिम् अश्नीयाज् जाङ्गलैः पलैः । पिबेद् रसं नाति-घनं रसालां राग-खाण्डवौ
kundendu-dhavalaṃ śālim aśnīyāj jāṅgalaiḥ palaiḥ | pibed rasaṃ nāti-ghanaṃ rasālāṃ rāga-khāṇḍavau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसालां राग-षाडवौ पानकं पञ्च-सारं वा नव-मृद्-भाजने स्थितम् । मोच-चोच-दलैर् युक्तं साम्लं मृन्-मय-शुक्तिभिः
rasālāṃ rāga-ṣāḍavau pānakaṃ pañca-sāraṃ vā nava-mṛd-bhājane sthitam | moca-coca-dalair yuktaṃ sāmlaṃ mṛn-maya-śuktibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाटला-वासितं चाम्भः स-कर्पूरं सु-शीतलम् । शशाङ्क-किरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्
pāṭalā-vāsitaṃ cāmbhaḥ sa-karpūraṃ su-śītalam | śaśāṅka-kiraṇān bhakṣyān rajanyāṃ bhakṣayan pibet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स-सितं माहिषं क्षीरं चन्द्र-नक्षत्र-शीतलम् । अभ्रङ्-कष-महा-शाल-ताल-रुद्धोष्ण-रश्मिषु
sa-sitaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ candra-nakṣatra-śītalam | abhraṅ-kaṣa-mahā-śāla-tāla-ruddhoṣṇa-raśmiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनेषु माधवी-श्लिष्ट-द्राक्षा-स्तबक-शालिषु । सु-गन्धि-हिम-पानीय-सिच्यमान-पटालिके
vaneṣu mādhavī-śliṣṭa-drākṣā-stabaka-śāliṣu | su-gandhi-hima-pānīya-sicyamāna-paṭālike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कायमाने चिते चूत-प्रवाल-फल-लुम्बिभिः । कदली-दल-कल्हार-मृणाल-कमलोत्पलैः
kāyamāne cite cūta-pravāla-phala-lumbibhiḥ | kadalī-dala-kalhāra-mṛṇāla-kamalotpalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्-कुसुम-पल्लवे । मध्यन्-दिने ऽर्क-तापार्तः स्वप्याद् धारा-गृहे ऽथ-वा
komalaiḥ kalpite talpe hasat-kusuma-pallave | madhyan-dine 'rka-tāpārtaḥ svapyād dhārā-gṛhe 'tha-vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुस्त-स्त्री-स्तन-हस्तास्य-प्रवृत्तोशीर-वारिणि । निशा-कर-कराकीर्णे सौध-पृष्ठे निशासु च
pusta-strī-stana-hastāsya-pravṛttośīra-vāriṇi | niśā-kara-karākīrṇe saudha-pṛṣṭhe niśāsu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसना स्वस्थ-चित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः । निवृत्त-काम-तन्त्रस्य सु-सूक्ष्म-तनु-वाससः
āsanā svastha-cittasya candanārdrasya mālinaḥ | nivṛtta-kāma-tantrasya su-sūkṣma-tanu-vāsasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलार्द्रास् ताल-वृन्तानि विस्तृताः पद्मिनी-पुटाः । उत्क्षेपाश् च मृदूत्क्षेपा जल-वर्षि-हिमानिलाः
jalārdrās tāla-vṛntāni vistṛtāḥ padminī-puṭāḥ | utkṣepāś ca mṛdūtkṣepā jala-varṣi-himānilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्पूर-मल्लिका-माला हाराः स-हरि-चन्दनाः । मनो-हर-कलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः
karpūra-mallikā-mālā hārāḥ sa-hari-candanāḥ | mano-hara-kalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृणाल-वलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्ल-कमलोज्ज्वलाः । जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम्
mṛṇāla-valayāḥ kāntāḥ protphulla-kamalojjvalāḥ | jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदान-ग्लान-वपुषाम् अग्निः सन्नो ऽपि सीदति । वर्षासु दोषैर् दुष्यन्ति ते ऽम्बु-लम्बाम्बु-दे ऽम्बरे
ādāna-glāna-vapuṣām agniḥ sanno 'pi sīdati | varṣāsu doṣair duṣyanti te 'mbu-lambāmbu-de 'mbare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स-तुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च । भू-बाष्पेणाम्ल-पाकेन मलिनेन च वारिणा
sa-tuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca | bhū-bāṣpeṇāmla-pākena malinena ca vāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वह्निनैव च मन्देन तेष्व् इत्य् अन्यो-ऽन्य-दूषिषु । भजेत् साधारणं सर्वम् ऊष्मणस् तेजनं च यत्
vahninaiva ca mandena teṣv ity anyo-'nya-dūṣiṣu | bhajet sādhāraṇaṃ sarvam ūṣmaṇas tejanaṃ ca yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्थापनं शुद्ध-तनुर् जीर्णं धान्यं रसान् कृतान् । जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्व्-अरिष्टं चिरन्-तनम्
āsthāpanaṃ śuddha-tanur jīrṇaṃ dhānyaṃ rasān kṛtān | jāṅgalaṃ piśitaṃ yūṣān madhv-ariṣṭaṃ ciran-tanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्च-कोलावचूर्णितम् । दिव्यं कौपं शृतं चाम्भो भोजनं त्व् अति-दुर्-दिने
mastu sauvarcalāḍhyaṃ vā pañca-kolāvacūrṇitam | divyaṃ kaupaṃ śṛtaṃ cāmbho bhojanaṃ tv ati-dur-dine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्ताम्ल-लवण-स्नेहं संशुष्कं क्षौद्र-वल् लघु । अ-पाद-चारी सुरभिः सततं धूपिताम्बरः
vyaktāmla-lavaṇa-snehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudra-val laghu | a-pāda-cārī surabhiḥ satataṃ dhūpitāmbaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्म्य-पृष्ठे वसेद् बाष्प-शीत-सीकर-वर्जिते । नदी-जलोद-मन्थाहः-स्वप्नायासातपांश् त्यजेत्
harmya-pṛṣṭhe vased bāṣpa-śīta-sīkara-varjite | nadī-jaloda-manthāhaḥ-svapnāyāsātapāṃś tyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षा-शीतोचिताङ्गानां सहसैवार्क-रश्मिभिः । तप्तानां संचितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति
varṣā-śītocitāṅgānāṃ sahasaivārka-raśmibhiḥ | taptānāṃ saṃcitaṃ vṛṣṭau pittaṃ śaradi kupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज्-जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्त-मोक्षणम् । तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितो ऽन्नं भजेल् लघु
taj-jayāya ghṛtaṃ tiktaṃ vireko rakta-mokṣaṇam | tiktaṃ svādu kaṣāyaṃ ca kṣudhito 'nnaṃ bhajel laghu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शालि-मुद्ग-सिता-धात्री-पटोल-मधु-जाङ्गलम् । तप्तं तप्तांशु-किरणैः शीतं शीतांशु-रश्मिभिः
śāli-mudga-sitā-dhātrī-paṭola-madhu-jāṅgalam | taptaṃ taptāṃśu-kiraṇaiḥ śītaṃ śītāṃśu-raśmibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समन्ताद् अप्य् अहो-रात्रम् अगस्त्योदय-निर्-विषम् । शुचि हंसोदकं नाम निर्-मलं मल-जिज् जलम्
samantād apy aho-rātram agastyodaya-nir-viṣam | śuci haṃsodakaṃ nāma nir-malaṃ mala-jij jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिष्यन्दि न वा रूक्षं पानादिष्व् अमृतोपमम् । चन्दनोशीर-कर्पूर-मुक्ता-स्रग्-वसनोज्ज्वलः
nābhiṣyandi na vā rūkṣaṃ pānādiṣv amṛtopamam | candanośīra-karpūra-muktā-srag-vasanojjvalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौधेषु सौध-धवलां चन्द्रिकां रजनी-मुखे । तुषार-क्षार-सौहित्य-दधि-तैल-वसातपान्
saudheṣu saudha-dhavalāṃ candrikāṃ rajanī-mukhe | tuṣāra-kṣāra-sauhitya-dadhi-taila-vasātapān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्ण-मद्य-दिवा-स्वप्न-पुरो-वातान् परित्यजेत् । शीते वर्षासु चाद्यांस् त्रीन् वसन्ते ऽन्त्यान् रसान् भजेत्
tīkṣṇa-madya-divā-svapna-puro-vātān parityajet | śīte varṣāsu cādyāṃs trīn vasante 'ntyān rasān bhajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वादुं निदाघे शरदि स्वादु-तिक्त-कषायकान् । शरद्-वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्म-घनान्तयोः
svāduṃ nidāghe śaradi svādu-tikta-kaṣāyakān | śarad-vasantayo rūkṣaṃ śītaṃ gharma-ghanāntayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्न-पानं समासेन विपरीतम् अतो ऽन्य-दा । नित्यं सर्व-रसाभ्यासः स्व-स्वाधिक्यम् ऋताव् ऋतौ
anna-pānaṃ samāsena viparītam ato 'nya-dā | nityaṃ sarva-rasābhyāsaḥ sva-svādhikyam ṛtāv ṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋत्वोर् अन्त्यादि-सप्ताहाव् ऋतु-संधिर् इति स्मृतः । तत्र पूर्वो विधिस् त्याज्यः सेवनीयो ऽपरः क्रमात्
ṛtvor antyādi-saptāhāv ṛtu-saṃdhir iti smṛtaḥ | tatra pūrvo vidhis tyājyaḥ sevanīyo 'paraḥ kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.