Vagbhata: Astangahrdayasutra 30

सर्व-शस्त्रानु-शस्त्राणां क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत् । छेद्य-भेद्यादि-कर्माणि कुरुते विषमेष्व् अपि

sarva-śastrānu-śastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat | chedya-bhedyādi-karmāṇi kurute viṣameṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखावचार्य-शास्त्रेषु तेन सिद्धिम् अ-यात्सु च । अति-कृच्छ्रेषु रोगेषु यच् च पाने ऽपि युज्यते

duḥkhāvacārya-śāstreṣu tena siddhim a-yātsu ca | ati-kṛcchreṣu rogeṣu yac ca pāne 'pi yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पेयो ऽर्शो-ऽग्नि-सादाश्म-गुल्मोदर-गरादिषु । योज्यः साक्षान् मष-श्वित्र-बाह्यार्शः-कुष्ठ-सुप्तिषु

sa peyo 'rśo-'gni-sādāśma-gulmodara-garādiṣu | yojyaḥ sākṣān maṣa-śvitra-bāhyārśaḥ-kuṣṭha-suptiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगन्दरार्बुद-ग्रन्थि-दुष्ट-नाडी-व्रणादिषु । न तूभयो ऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चले ऽ-बले

bhagandarārbuda-granthi-duṣṭa-nāḍī-vraṇādiṣu | na tūbhayo 'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale '-bale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरे ऽतीसारे हृन्-मूर्ध-रोगे पाण्ड्व्-आमये ऽ-रुचौ । तिमिरे कृत-संशुद्धौ श्वयथौ सर्व-गात्र-गे

jvare 'tīsāre hṛn-mūrdha-roge pāṇḍv-āmaye '-rucau | timire kṛta-saṃśuddhau śvayathau sarva-gātra-ge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीरु-गर्भिण्य्-ऋतु-मती-प्रोद्वृत्त-फल-योनिषु । अ-जीर्णे ऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनी-संधि-मर्मसु

bhīru-garbhiṇy-ṛtu-matī-prodvṛtta-phala-yoniṣu | a-jīrṇe 'nne śiśau vṛddhe dhamanī-saṃdhi-marmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तरुणास्थि-सिरा-स्नायु-सेवनी-गल-नाभिषु । देशे ऽल्प-मांसे वृषण-मेढ्र-स्रोतो-नखान्तरे

taruṇāsthi-sirā-snāyu-sevanī-gala-nābhiṣu | deśe 'lpa-māṃse vṛṣaṇa-meḍhra-sroto-nakhāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्त्म-रोगाद् ऋते ऽक्ष्णोश् च शीत-वर्षोष्ण-दुर्-दिने । काल-मुष्कक-शम्याक-कदली-पारिभद्रकान्

vartma-rogād ṛte 'kṣṇoś ca śīta-varṣoṣṇa-dur-dine | kāla-muṣkaka-śamyāka-kadalī-pāribhadrakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वकर्ण-महावृक्ष-पलाशास्फोत-वृक्षकान् । इन्द्रवृक्षार्क-पूतीक-नक्तमालाश्वमारकान्

aśvakarṇa-mahāvṛkṣa-palāśāsphota-vṛkṣakān | indravṛkṣārka-pūtīka-naktamālāśvamārakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकजङ्घाम् अपामार्गम् अग्निमन्थाग्नि-तिल्वकान् । सार्द्रान् स-मूल-शाखादीन् खण्ड-शः परिकल्पितान्

kākajaṅghām apāmārgam agnimanthāgni-tilvakān | sārdrān sa-mūla-śākhādīn khaṇḍa-śaḥ parikalpitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशातकीस् चतस्रश् च शूकं नालं यवस्य च । निवाते निचयी-कृत्य पृथक् तानि शिला-तले

kośātakīs catasraś ca śūkaṃ nālaṃ yavasya ca | nivāte nicayī-kṛtya pṛthak tāni śilā-tale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षिप्य मुष्कक-चये सुधाश्मानि च दीपयेत् । ततस् तिलानां कुतलैर् दग्ध्वाग्नौ विगते पृथक्

prakṣipya muṣkaka-caye sudhāśmāni ca dīpayet | tatas tilānāṃ kutalair dagdhvāgnau vigate pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा सुधाश्मनां भस्म द्रोणं त्व् इतर-भस्मनः । मुष्ककोत्तरम् आदाय प्रत्य्-एकं जल-मूत्रयोः

kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ tv itara-bhasmanaḥ | muṣkakottaram ādāya praty-ekaṃ jala-mūtrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गालयेद् अर्ध-भारेण महता वाससा च तत् । यावत् पिच्छिल-रक्ताच्छस् तीक्ष्णो जातस् तदा च तम्

gālayed ardha-bhāreṇa mahatā vāsasā ca tat | yāvat picchila-raktācchas tīkṣṇo jātas tadā ca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीत्वा क्षार-निष्यन्दं पचेल् लौह्यां विघट्टयन् । पच्यमाने ततस् तस्मिंस् ताः सुधा-भस्म-शर्कराः

gṛhītvā kṣāra-niṣyandaṃ pacel lauhyāṃ vighaṭṭayan | pacyamāne tatas tasmiṃs tāḥ sudhā-bhasma-śarkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्तीः क्षीर-पकं शङ्ख-नाभीश् चायस-भाजने । कृत्वाग्नि-वर्णान् बहु-शः क्षारोत्थे कुडवोन्मिते

śuktīḥ kṣīra-pakaṃ śaṅkha-nābhīś cāyasa-bhājane | kṛtvāgni-varṇān bahu-śaḥ kṣārotthe kuḍavonmite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव प्रतीवापं विनिक्षिपेत् । श्लक्ष्णं शकृद् दक्ष-शिखि-गृध्र-कङ्क-कपोत-जम्

nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet | ślakṣṇaṃ śakṛd dakṣa-śikhi-gṛdhra-kaṅka-kapota-jam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्-पात्-पक्षि-पित्ताल-मनोह्वा-लवणानि च । परितः सु-तरां चातो दर्व्या तम् अवघट्तयेत्

catuṣ-pāt-pakṣi-pittāla-manohvā-lavaṇāni ca | paritaḥ su-tarāṃ cāto darvyā tam avaghaṭtayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-बाष्पैश् च यदोत्तिष्ठेद् बुद्बुदैर् लेह-वद् घनः । अवतार्य तदा शीतो यव-राशाव् अयो-मये

sa-bāṣpaiś ca yadottiṣṭhed budbudair leha-vad ghanaḥ | avatārya tadā śīto yava-rāśāv ayo-maye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीते स्थाप्यो ऽयं मध्यमः क्षारो न तु पिष्ट्वा क्षिपेन् मृदौ । निर्वाप्यापनयेत् तीक्ष्णे पूर्व-वत् प्रतिवापनम्

śīte sthāpyo 'yaṃ madhyamaḥ kṣāro na tu piṣṭvā kṣipen mṛdau | nirvāpyāpanayet tīkṣṇe pūrva-vat prativāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा लाङ्गलिका-दन्ती-चित्रकातिविषा-वचाः । स्वर्जिका-कनकक्षीरी-हिङ्गु-पूतिक-पल्लवाः

tathā lāṅgalikā-dantī-citrakātiviṣā-vacāḥ | svarjikā-kanakakṣīrī-hiṅgu-pūtika-pallavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालपत्त्री विडं चेति सप्त-रात्रात् परं तु सः । योज्यस् तीक्ष्णो ऽनिल-श्लेष्म-मेदो-जेष्व् अर्बुदादिषु

tālapattrī viḍaṃ ceti sapta-rātrāt paraṃ tu saḥ | yojyas tīkṣṇo 'nila-śleṣma-medo-jeṣv arbudādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्येष्व् एष्व् एव मध्यो ऽन्यः पित्तास्र-गुद-जन्मसु । बलार्थं क्षीण-पानीये क्षाराम्बु पुनर् आवपेत्

madhyeṣv eṣv eva madhyo 'nyaḥ pittāsra-guda-janmasu | balārthaṃ kṣīṇa-pānīye kṣārāmbu punar āvapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाति-तीक्ष्ण-मृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्र-गः सितः । शिखरी सुख-निर्वाप्यो न विष्यन्दी न चाति-रुक्

nāti-tīkṣṇa-mṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghra-gaḥ sitaḥ | śikharī sukha-nirvāpyo na viṣyandī na cāti-ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारो दश-गुणः शस्त्र-तेजसोर् अपि कर्म-कृत् । आचूषन्न् इव संरम्भाद् गात्रम् आपीडयन्न् इव

kṣāro daśa-guṇaḥ śastra-tejasor api karma-kṛt | ācūṣann iva saṃrambhād gātram āpīḍayann iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतो ऽनुसरन् दोषान् उन्मूलयति मूलतः । कर्म कृत्वा गत-रुजः स्वयं एवोपशाम्यति

sarvato 'nusaran doṣān unmūlayati mūlataḥ | karma kṛtvā gata-rujaḥ svayaṃ evopaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षार-साध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्राविते ऽथ-वा । क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोत-प्रावृत-देहया

kṣāra-sādhye gade chinne likhite srāvite 'tha-vā | kṣāraṃ śalākayā dattvā plota-prāvṛta-dehayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रा-शतम् उपेक्षेत तत्रार्शःस्व् आवृताननम् । हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत वर्त्म-रोगेषु वर्त्मनी

mātrā-śatam upekṣeta tatrārśaḥsv āvṛtānanam | hastena yantraṃ kurvīta vartma-rogeṣu vartmanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्भुज्य पिचुनाच्छाद्य कृष्ण-भागं विनिक्षिपेत् । पद्म-पत्त्र-तनुः क्षार-लेपो घ्राणार्बुदेषु च

nirbhujya picunācchādya kṛṣṇa-bhāgaṃ vinikṣipet | padma-pattra-tanuḥ kṣāra-lepo ghrāṇārbudeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्य्-आदित्यं निषण्णस्य समुन्नम्याग्र-नासिकाम् । मात्रा विधार्यः पञ्चाशत् तद्-वद् अर्शसि कर्ण-जे

praty-ādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgra-nāsikām | mātrā vidhāryaḥ pañcāśat tad-vad arśasi karṇa-je

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रा विधार्याः पञ्चाशत् क्षारं प्रमार्जनेनानु परिमृज्यावगम्य च । सु-दग्धं घृत-मध्व्-अक्तं तत् पयो-मस्तु-काञ्जिकैः

mātrā vidhāryāḥ pañcāśat kṣāraṃ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca | su-dagdhaṃ ghṛta-madhv-aktaṃ tat payo-mastu-kāñjikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वापयेत् ततः साज्यैः स्वादु-शीतैः प्रदेहयेत् । अभिष्यन्दीनि भोज्यानि भोज्यानि क्लेदनाय च

nirvāpayet tataḥ sājyaiḥ svādu-śītaiḥ pradehayet | abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि च स्थिर-मूल-त्वात् क्षार-दग्धं न शीर्यते । धान्याम्ल-बीज-यष्ट्य्-आह्व-तिलैर् आलेपयेत् ततः

yadi ca sthira-mūla-tvāt kṣāra-dagdhaṃ na śīryate | dhānyāmla-bīja-yaṣṭy-āhva-tilair ālepayet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिल-कल्कः स-मधुको घृताक्तो व्रण-रोपणः । पक्व-जम्ब्व्-असितं सन्नं सम्यग्-दग्धं विपर्यये

tila-kalkaḥ sa-madhuko ghṛtākto vraṇa-ropaṇaḥ | pakva-jambv-asitaṃ sannaṃ samyag-dagdhaṃ viparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्र-ता-तोद-कण्ड्व्-आद्यैर् दुर्-दग्धं तं पुनर् दहेत् । अति-दग्धे स्रवेद् रक्तं मूर्छा-दाह-ज्वरादयः

tāmra-tā-toda-kaṇḍv-ādyair dur-dagdhaṃ taṃ punar dahet | ati-dagdhe sraved raktaṃ mūrchā-dāha-jvarādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुदे विशेषाद् विण्-मूत्र-संरोधो ऽति-प्रवर्तनम् । पुंस्-त्वोपघातो मृत्युर् वा गुदस्य शातनाद् ध्रुवम्

gude viśeṣād viṇ-mūtra-saṃrodho 'ti-pravartanam | puṃs-tvopaghāto mṛtyur vā gudasya śātanād dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासायां नासिका-वंश-दरणाकुञ्चनोद्भवः । भवेच् च विषया-ज्ञानं तद्-वच् छ्रोत्रादिकेष्व् अपि

nāsāyāṃ nāsikā-vaṃśa-daraṇākuñcanodbhavaḥ | bhavec ca viṣayā-jñānaṃ tad-vac chrotrādikeṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाद् अत्र सेको ऽम्लैर् लेपो मधु घृतं तिलाः । वात-पित्त-हरा चेष्टा सर्वैव शिशिरा क्रिया

viśeṣād atra seko 'mlair lepo madhu ghṛtaṃ tilāḥ | vāta-pitta-harā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस् तेनोपसंहितः । यात्य् आशु स्वादु-तां तस्माद् अम्लैर् निर्वापयेत्-तराम्

amlo hi śītaḥ sparśena kṣāras tenopasaṃhitaḥ | yāty āśu svādu-tāṃ tasmād amlair nirvāpayet-tarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषाग्नि-शस्त्राशनि-मृत्यु-तुल्यः क्षारो भवेद् अल्पम् अति-प्रयुक्तः । रोगान् निहन्याद् अ-चिरेण घोरान् स धी-मता सम्यग्-अनुप्रयुक्तो ॥ ३९+(१) ॥ अग्निः क्षाराद् अपि श्रेष्ठस् तद्-दग्धानाम् अ-संभवात् । भेषज-क्षार-शस्त्रैश् च न सिद्धानां प्रसाधनात्

viṣāgni-śastrāśani-mṛtyu-tulyaḥ kṣāro bhaved alpam ati-prayuktaḥ | rogān nihanyād a-cireṇa ghorān sa dhī-matā samyag-anuprayukto || 39+(1) || agniḥ kṣārād api śreṣṭhas tad-dagdhānām a-saṃbhavāt | bheṣaja-kṣāra-śastraiś ca na siddhānāṃ prasādhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वचि मांसे सिरा-स्नायु-संध्य्-अस्थिषु स युज्यते । मषाङ्ग-ग्लानि-मूर्धार्ति-मन्थ-कील-तिलादिषु

tvaci māṃse sirā-snāyu-saṃdhy-asthiṣu sa yujyate | maṣāṅga-glāni-mūrdhārti-mantha-kīla-tilādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वग्-दाहो वर्ति-गो-दन्त-सूर्य-कान्त-शरादिभिः । अर्शो-भगन्दर-ग्रन्थि-नाडी-दुष्ट-व्रणादिषु

tvag-dāho varti-go-danta-sūrya-kānta-śarādibhiḥ | arśo-bhagandara-granthi-nāḍī-duṣṭa-vraṇādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांस-दाहो मधु-स्नेह-जाम्बवौष्ठ-गुडादिभिः । श्लिष्ट-वर्त्मन्य् असृक्-स्राव-नील्य्-अ-सम्यग्-व्यधादिषु

māṃsa-dāho madhu-sneha-jāmbavauṣṭha-guḍādibhiḥ | śliṣṭa-vartmany asṛk-srāva-nīly-a-samyag-vyadhādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिरादि-दाहस् तैर् एव न दहेत् क्षार-वारितान् । अन्तः-शल्यासृजो भिन्न-कोष्ठान् भूरि-व्रणातुरान्

sirādi-dāhas tair eva na dahet kṣāra-vāritān | antaḥ-śalyāsṛjo bhinna-koṣṭhān bhūri-vraṇāturān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-दग्धं घृत-मध्व्-अक्तं स्निग्ध-शीतैः प्रदेहयेत् । तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते शब्द-वल् लसिकान्वितम्

su-dagdhaṃ ghṛta-madhv-aktaṃ snigdha-śītaiḥ pradehayet | tasya liṅgaṃ sthite rakte śabda-val lasikānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्व-ताल-कपोताभं सु-रोहं नाति-वेदनम् । प्रमाद-दग्ध-वत् सर्वं दुर्-दग्धात्य्-अर्थ-दग्धयोः

pakva-tāla-kapotābhaṃ su-rohaṃ nāti-vedanam | pramāda-dagdha-vat sarvaṃ dur-dagdhāty-artha-dagdhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्-धा तत् तु तुच्छेन सह तुच्छस्य लक्षणम् । त्वग् वि-वर्णोष्यते ऽत्य्-अर्थं न च स्फोट-समुद्भवः

catur-dhā tat tu tucchena saha tucchasya lakṣaṇam | tvag vi-varṇoṣyate 'ty-arthaṃ na ca sphoṭa-samudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-स्फोट-दाह-तीव्रोषं दुर्-दग्धम् अति-दाहतः । मांस-लम्बन-संकोच-दाह-धूपन-वेदनाः

sa-sphoṭa-dāha-tīvroṣaṃ dur-dagdham ati-dāhataḥ | māṃsa-lambana-saṃkoca-dāha-dhūpana-vedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिरादि-नाशस् तृण्-मूर्छा-व्रण-गाम्भीर्य-मृत्यवः । तुच्छस्याग्नि-प्रतपनं कार्यम् उष्णं च भेषजम्

sirādi-nāśas tṛṇ-mūrchā-vraṇa-gāmbhīrya-mṛtyavaḥ | tucchasyāgni-pratapanaṃ kāryam uṣṇaṃ ca bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्याने ऽस्रे वेदनात्य्-अर्थं विलीने मन्द-ता रुजः । दुर्-दग्धे शीतम् उष्णं च युञ्ज्याद् आदौ ततो हिमम्

styāne 'sre vedanāty-arthaṃ vilīne manda-tā rujaḥ | dur-dagdhe śītam uṣṇaṃ ca yuñjyād ādau tato himam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्-दग्धे तवक्षीरी-प्लक्ष-चन्दन-गैरिकैः । लिम्पेत् साज्यामृतैर् ऊर्ध्वं पित्त-विद्रधि-वत् क्रिया

samyag-dagdhe tavakṣīrī-plakṣa-candana-gairikaiḥ | limpet sājyāmṛtair ūrdhvaṃ pitta-vidradhi-vat kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्त-विद्रधि-वत् क्रियाः अति-दग्धे द्रुतं कुर्यात् सर्वं पित्त-विसर्प-वत् । स्नेह-दग्धे भृश-तरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्

pitta-vidradhi-vat kriyāḥ ati-dagdhe drutaṃ kuryāt sarvaṃ pitta-visarpa-vat | sneha-dagdhe bhṛśa-taraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्यते स्थानम् इदं हृदयस्य रहस्य-वत् । अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः

samāpyate sthānam idaṃ hṛdayasya rahasya-vat | atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.