Vagbhata: Astangahrdayasutra 39

भृशोष्ण-तीक्ष्ण-कट्व्-अम्ल-लवणादि-विदाहिभिः । कोद्रवोद्दालकैश् चान्नैस् तद्-युक्तैर् अति-सेवितैः

bhṛśoṣṇa-tīkṣṇa-kaṭv-amla-lavaṇādi-vidāhibhiḥ | kodravoddālakaiś cānnais tad-yuktair ati-sevitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्छिते । ते मिथस् तुल्य-रूप-त्वम् आगम्य व्याप्नुतस् तनुम्

kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite | te mithas tulya-rūpa-tvam āgamya vyāpnutas tanum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद् दूषणाद् अपि । गन्ध-वर्णानुवृत्तेश् च रक्तेन व्यपदिश्यते

pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇād api | gandha-varṇānuvṛtteś ca raktena vyapadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभवत्य् असृजः स्थानात् प्लीहतो यकृतश् च तत् । शिरो-गुरु-त्वम् अ-रुचिः शीतेच्छा धूमको ऽम्लकः

prabhavaty asṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaś ca tat | śiro-guru-tvam a-ruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छर्दिश् छर्दित-बैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः । लोह-लोहित-मत्स्याम-गन्धास्य-त्वं स्वर-क्षयः

chardiś chardita-baibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ | loha-lohita-matsyāma-gandhāsya-tvaṃ svara-kṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्त-हारिद्र-हरित-वर्ण-ता नयनादिषु । नील-लोहित-पीतानां वर्णानाम् अ-विवेचनम्

rakta-hāridra-harita-varṇa-tā nayanādiṣu | nīla-lohita-pītānāṃ varṇānām a-vivecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने तद्-वर्ण-दर्शि-त्वं भवत्य् अस्मिन् भविष्यति । ऊर्ध्वं नासाक्षि-कर्णास्यैर् मेढ्र-योनि-गुदैर् अधः

svapne tad-varṇa-darśi-tvaṃ bhavaty asmin bhaviṣyati | ūrdhvaṃ nāsākṣi-karṇāsyair meḍhra-yoni-gudair adhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुपितं रोम-कूपैश् च समस्तैस् तत् प्रवर्तते । ऊर्ध्वं साध्यं कफाद् यस्मात् तद् विरेचन-साधनम्

kupitaṃ roma-kūpaiś ca samastais tat pravartate | ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphād yasmāt tad virecana-sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्व्-औषधं च पित्तस्य विरेको हि वरौषधम् । अनुबन्धी कफो यश् च तत्र तस्यापि शुद्धि-कृत्

bahv-auṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham | anubandhī kapho yaś ca tatra tasyāpi śuddhi-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायाः स्वादवो ऽप्य् अस्य विशुद्ध-श्लेष्मणो हिताः । किम् उ तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात् कफापहाः

kaṣāyāḥ svādavo 'py asya viśuddha-śleṣmaṇo hitāḥ | kim u tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो याप्यं चलाद् यस्मात् तत् प्रच्छर्दन-साधनम् । अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्

adho yāpyaṃ calād yasmāt tat pracchardana-sādhanam | alpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुबन्धी चलो यश् च शान्तये ऽपि न तस्य तत् । कषायाश् च हितास् तस्य मधुरा एव केवलम्

anubandhī calo yaś ca śāntaye 'pi na tasya tat | kaṣāyāś ca hitās tasya madhurā eva kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफ-मारुत-संसृष्टम् अ-साध्यम् उभयायनम् । अ-शक्य-प्रातिलोम्य-त्वाद् अ-भावाद् औषधस्य च

kapha-māruta-saṃsṛṣṭam a-sādhyam ubhayāyanam | a-śakya-prātilomya-tvād a-bhāvād auṣadhasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि संशोधनं किञ्-चिद् अस्त्य् अस्य प्रतिलोम-गम् । शोधनं प्रतिलोमं च रक्त-पित्ते भिषग्-जितम्

na hi saṃśodhanaṃ kiñ-cid asty asya pratiloma-gam | śodhanaṃ pratilomaṃ ca rakta-pitte bhiṣag-jitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एवोपशमनं सर्व-शो नास्य विद्यते । संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्व-जिच् छमनं हितम्

evam evopaśamanaṃ sarva-śo nāsya vidyate | saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarva-jic chamanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत् । उपद्रवांश् च विकृति-ज्ञानतस् तेषु चाधिकम्

tatra doṣānugamanaṃ sirāsra iva lakṣayet | upadravāṃś ca vikṛti-jñānatas teṣu cādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशु-कारी यतः कासस् तम् एवातः प्रवक्ष्यति । पञ्च कासाः स्मृता वात-पित्त-श्लेष्म-क्षत-क्षयैः

āśu-kārī yataḥ kāsas tam evātaḥ pravakṣyati | pañca kāsāḥ smṛtā vāta-pitta-śleṣma-kṣata-kṣayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश् चोत्तरोत्तरम् । तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूर् अ-रोचकः

kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaś cottarottaram | teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūr a-rocakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूक-पूर्णाभ-कण्ठ-त्वं तत्राधो विहतो ऽनिलः । ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस् तस्मिन् कण्ठे च संसजन्

śūka-pūrṇābha-kaṇṭha-tvaṃ tatrādho vihato 'nilaḥ | ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyoras tasmin kaṇṭhe ca saṃsajan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरः-स्रोतांसि संपूर्य ततो ऽङ्गान्य् उत्क्षिपन्न् इव । क्षिपन्न् इवाक्षिणी पृष्ठम् उरः पार्श्वे च पीडयन्

śiraḥ-srotāṃsi saṃpūrya tato 'ṅgāny utkṣipann iva | kṣipann ivākṣiṇī pṛṣṭham uraḥ pārśve ca pīḍayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्न-कांस्योपम-ध्वनिः । हेतु-भेदात् प्रतीघात-भेदो वायोः स-रंहसः

pravartate sa vaktreṇa bhinna-kāṃsyopama-dhvaniḥ | hetu-bhedāt pratīghāta-bhedo vāyoḥ sa-raṃhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् रुजा-शब्द-वैषम्यं कासानां जायते ततः । कुपितो वातलैर् वातः शुष्कोरः-कण्ठ-वक्त्र-ताम्

yad rujā-śabda-vaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ | kupito vātalair vātaḥ śuṣkoraḥ-kaṇṭha-vaktra-tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृत्-पार्श्वोरः-शिरः-शूलं मोह-क्षोभ-स्वर-क्षयान् । करोति शुष्कं कासं च महा-वेग-रुजा-स्वनम्

hṛt-pārśvoraḥ-śiraḥ-śūlaṃ moha-kṣobha-svara-kṣayān | karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca mahā-vega-rujā-svanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽङ्ग-हर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान् मुक्त्वाल्प-तां व्रजेत् । पित्तात् पीताक्षि-कफ-ता तिक्तास्य-त्वं ज्वरो भ्रमः

so 'ṅga-harṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrān muktvālpa-tāṃ vrajet | pittāt pītākṣi-kapha-tā tiktāsya-tvaṃ jvaro bhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तासृग्-वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको ऽम्लकः । प्रततं कास-वेगेन ज्योतिषाम् इव दर्शनम्

pittāsṛg-vamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako 'mlakaḥ | pratataṃ kāsa-vegena jyotiṣām iva darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफाद् उरो ऽल्प-रुङ् मूर्ध-हृदयं स्तिमितं गुरु । कण्ठोपलेपः सदनं पीनस-च्छर्द्य्-अ-रोचकाः

kaphād uro 'lpa-ruṅ mūrdha-hṛdayaṃ stimitaṃ guru | kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasa-cchardy-a-rocakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोम-हर्षो घन-स्निग्ध-श्वेत-श्लेष्म-प्रवर्तनम् । युद्धाद्यैः साहसैस् तैस् तैः सेवितैर् अ-यथा-बलम्

roma-harṣo ghana-snigdha-śveta-śleṣma-pravartanam | yuddhādyaiḥ sāhasais tais taiḥ sevitair a-yathā-balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरस्य् अन्तः-क्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली । कुपितः कुरुते कासं कफं तेन स-शोणितम्

urasy antaḥ-kṣate vāyuḥ pittenānugato balī | kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena sa-śoṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु । ष्ठीवेत् कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा

pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu | ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचीभिर् इव तीक्ष्णाभिस् तुद्यमानेन शूलिना । पर्व-भेद-ज्वर-श्वास-तृष्णा-वैस्वर्य-कम्प-वान्

sūcībhir iva tīkṣṇābhis tudyamānena śūlinā | parva-bheda-jvara-śvāsa-tṛṣṇā-vaisvarya-kampa-vān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारावत इवाकूजन् पार्श्व-शूली ततो ऽस्य च । क्रमाद् वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश् च हीयते

pārāvata ivākūjan pārśva-śūlī tato 'sya ca | kramād vīryaṃ ruciḥ paktā balaṃ varṇaś ca hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणस्य सासृङ्-मूत्र-त्वं स्याच् च पृष्ठ-कटी-ग्रहः । वायु-प्रधानाः कुपिता धातवो राज-यक्ष्मिणः

kṣīṇasya sāsṛṅ-mūtra-tvaṃ syāc ca pṛṣṭha-kaṭī-grahaḥ | vāyu-pradhānāḥ kupitā dhātavo rāja-yakṣmiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत् कफं ततः । पूति-पूयोपमं पीतं विस्रं हरित-लोहितम्

kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ | pūti-pūyopamaṃ pītaṃ visraṃ harita-lohitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लुच्येते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च । अ-कस्माद् उष्ण-शीतेच्छा बह्व्-आशि-त्वं बल-क्षयः

lucyete iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca | a-kasmād uṣṇa-śītecchā bahv-āśi-tvaṃ bala-kṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्ध-प्रसन्न-वक्त्र-त्वं श्री-मद्-दर्शन-नेत्र-ता । ततो ऽस्य क्षय-रूपाणि सर्वाण्य् आविर्-भवन्ति च

snigdha-prasanna-vaktra-tvaṃ śrī-mad-darśana-netra-tā | tato 'sya kṣaya-rūpāṇi sarvāṇy āvir-bhavanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एष क्षय-जः कासः क्षीणानां देह-नाशनः । याप्यो वा बलिनां तद्-वत् क्षत-जो ऽभिनवौ तु तौ

ity eṣa kṣaya-jaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ deha-nāśanaḥ | yāpyo vā balināṃ tad-vat kṣata-jo 'bhinavau tu tau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिध्येताम् अपि सानाथ्यात् साध्या दोषैः पृथक् त्रयः । मिश्रा याप्या द्वयात् सर्वे जरसा स्थविरस्य च

sidhyetām api sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ | miśrā yāpyā dvayāt sarve jarasā sthavirasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासाच् छ्वास-क्षय-च्छर्दि-स्वर-सादादयो गदाः । भवन्त्य् उपेक्षया यस्मात् तस्मात् तं त्वरया जयेत्

kāsāc chvāsa-kṣaya-cchardi-svara-sādādayo gadāḥ | bhavanty upekṣayā yasmāt tasmāt taṃ tvarayā jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.