Vagbhata: Astangahrdayasutra 4

वेगान् न धारयेद् वात-विण्-मूत्र-क्षव-तृट्-क्षुधाम् । निद्रा-कास-श्रम-श्वास-जृम्भाश्रु-च्छर्दि-रेतसाम्

vegān na dhārayed vāta-viṇ-mūtra-kṣava-tṛṭ-kṣudhām | nidrā-kāsa-śrama-śvāsa-jṛmbhāśru-cchardi-retasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो-वातस्य रोधेन गुल्मोदावर्त-रुक्-क्लमाः । वात-मूत्र-शकृत्-सङ्ग-दृष्ट्य्-अग्नि-वध-हृद्-गदाः

adho-vātasya rodhena gulmodāvarta-ruk-klamāḥ | vāta-mūtra-śakṛt-saṅga-dṛṣṭy-agni-vadha-hṛd-gadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेह-स्वेद-विधिस् तत्र वर्तयो भोजनानि च । पानानि वस्तयश् चैव शस्तं वातानुलोमनम् ॥ २+१ ॥ शकृतः पिण्डिकोद्वेष्ट-प्रतिश्याय-शिरो-रुजः । ऊर्ध्व-वायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्

sneha-sveda-vidhis tatra vartayo bhojanāni ca | pānāni vastayaś caiva śastaṃ vātānulomanam || 2+1 || śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭa-pratiśyāya-śiro-rujaḥ | ūrdhva-vāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखेन विट्-प्रवृत्तिश् च पूर्वोक्ताश् चामयाः स्मृताः । अङ्ग-भङ्गाश्मरी-वस्ति-मेढ्र-वङ्क्षण-वेदनाः

mukhena viṭ-pravṛttiś ca pūrvoktāś cāmayāḥ smṛtāḥ | aṅga-bhaṅgāśmarī-vasti-meḍhra-vaṅkṣaṇa-vedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रस्य रोधात् पूर्वे च प्रायो रोगास् तद्-औषधम् । वर्त्य्-अभ्यङ्गावगाहाश् च स्वेदनं वस्ति-कर्म च

mūtrasya rodhāt pūrve ca prāyo rogās tad-auṣadham | varty-abhyaṅgāvagāhāś ca svedanaṃ vasti-karma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्न-पानं च विड्-भेदि विड्-रोधोत्थेषु यक्ष्मसु । मूत्र-जेषु तु पाने च प्राग्-भक्तं शस्यते घृतम्

anna-pānaṃ ca viḍ-bhedi viḍ-rodhottheṣu yakṣmasu | mūtra-jeṣu tu pāne ca prāg-bhaktaṃ śasyate ghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चावपीडकम् जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजना-द्वयम् । अवपीडकम् एतच् च संज्ञितं धारणात् पुनः

cāvapīḍakam jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanā-dvayam | avapīḍakam etac ca saṃjñitaṃ dhāraṇāt punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गारस्या-रुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः । आध्मान-कास-हिध्माश् च हिध्मा-वत् तत्र भेषजम्

udgārasyā-ruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ | ādhmāna-kāsa-hidhmāś ca hidhmā-vat tatra bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरो-ऽर्तीन्द्रिय-दौर्बल्य-मन्या-स्तम्भार्दितं क्षुतेः । तीक्ष्ण-धूमाञ्जनाघ्राण-नावनार्क-विलोकनैः

śiro-'rtīndriya-daurbalya-manyā-stambhārditaṃ kṣuteḥ | tīkṣṇa-dhūmāñjanāghrāṇa-nāvanārka-vilokanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्तयेत् क्षुतिं सक्तां स्नेह-स्वेदौ च शीलयेत् । शोषाङ्ग-साद-बाधिर्य-संमोह-भ्रम-हृद्-गदाः

pravartayet kṣutiṃ saktāṃ sneha-svedau ca śīlayet | śoṣāṅga-sāda-bādhirya-saṃmoha-bhrama-hṛd-gadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णाया निग्रहात् तत्र शीतः सर्वो विधिर् हितः । अङ्ग-भङ्गा-रुचि-ग्लानि-कार्श्य-शूल-भ्रमाः क्षुधः

tṛṣṇāyā nigrahāt tatra śītaḥ sarvo vidhir hitaḥ | aṅga-bhaṅgā-ruci-glāni-kārśya-śūla-bhramāḥ kṣudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र योज्यं लघु स्निग्धम् उष्णम् अल्पं च भोजनम् । निद्राया मोह-मूर्धाक्षि-गौरवालस्य-जृम्भिकाः

tatra yojyaṃ laghu snigdham uṣṇam alpaṃ ca bhojanam | nidrāyā moha-mūrdhākṣi-gauravālasya-jṛmbhikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्ग-मर्दश् च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च । कासस्य रोधात् तद्-वृद्धिः श्वासा-रुचि-हृद्-आमयाः

aṅga-mardaś ca tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca | kāsasya rodhāt tad-vṛddhiḥ śvāsā-ruci-hṛd-āmayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषो हिध्मा च कार्यो ऽत्र कास-हा सु-तरां विधिः । गुल्म-हृद्-रोग-संमोहाः श्रम-श्वासाद् विधारितात्

śoṣo hidhmā ca kāryo 'tra kāsa-hā su-tarāṃ vidhiḥ | gulma-hṛd-roga-saṃmohāḥ śrama-śvāsād vidhāritāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितं विश्रमणं तत्र वात-घ्नश् च क्रिया-क्रमः । जृम्भायाः क्षव-वद् रोगाः सर्वश् चानिल-जिद् विधिः

hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vāta-ghnaś ca kriyā-kramaḥ | jṛmbhāyāḥ kṣava-vad rogāḥ sarvaś cānila-jid vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीनसाक्षि-शिरो-हृद्-रुङ्-मन्या-स्तम्भा-रुचि-भ्रमाः । स-गुल्मा बाष्पतस् तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः

pīnasākṣi-śiro-hṛd-ruṅ-manyā-stambhā-ruci-bhramāḥ | sa-gulmā bāṣpatas tatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्प-कोठ-कुष्ठाक्षि-कण्डू-पाण्ड्व्-आमय-ज्वराः । स-कास-श्वास-हृल्-लास-व्यङ्ग-श्वयथवो वमेः

visarpa-koṭha-kuṣṭhākṣi-kaṇḍū-pāṇḍv-āmaya-jvarāḥ | sa-kāsa-śvāsa-hṛl-lāsa-vyaṅga-śvayathavo vameḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गण्डूष-धूमान्-आहारा रूक्षं भुक्त्वा तद्-उद्वमः । व्यायामः स्रुतिर् अस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्

gaṇḍūṣa-dhūmān-āhārā rūkṣaṃ bhuktvā tad-udvamaḥ | vyāyāmaḥ srutir asrasya śastaṃ cātra virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-क्षार-लवणं तैलम् अभ्यङ्गार्थं च शस्यते । शुक्रात् तत्-स्रवणं गुह्य-वेदना-श्वयथु-ज्वराः

sa-kṣāra-lavaṇaṃ tailam abhyaṅgārthaṃ ca śasyate | śukrāt tat-sravaṇaṃ guhya-vedanā-śvayathu-jvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्-व्यथा-मूत्र-सङ्गाङ्ग-भङ्ग-वृद्ध्य्-अश्म-षण्ढ-ताः । ताम्र-चूड-सुरा-शालि-वस्त्य्-अभ्यङ्गावगाहनम्

hṛd-vyathā-mūtra-saṅgāṅga-bhaṅga-vṛddhy-aśma-ṣaṇḍha-tāḥ | tāmra-cūḍa-surā-śāli-vasty-abhyaṅgāvagāhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्ति-शुद्धि-करैः सिद्धं भजेत् क्षीरं प्रियाः स्त्रियः । तृट्-शूलार्तं त्यजेत् क्षीणं विड्-वमं वेग-रोधिनम्

vasti-śuddhi-karaiḥ siddhaṃ bhajet kṣīraṃ priyāḥ striyaḥ | tṛṭ-śūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ viḍ-vamaṃ vega-rodhinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगाः सर्वे ऽपि जायन्ते वेगोदीरण-धारणैः । निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान् प्रति

rogāḥ sarve 'pi jāyante vegodīraṇa-dhāraṇaiḥ | nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् चानेक-धा प्रायः पवनो यत् प्रकुप्यति । अन्न-पानौषधं तस्य युञ्जीतातो ऽनुलोमनम्

tataś cāneka-dhā prāyaḥ pavano yat prakupyati | anna-pānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto 'nulomanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयेत् तु सदा वेगान् हितैषी प्रेत्य चेह च । लोभेर्ष्या-द्वेष-मात्सर्य-रागादीनां जितेन्द्रियः

dhārayet tu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca | lobherṣyā-dveṣa-mātsarya-rāgādīnāṃ jitendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतेत च यथा-कालं मलानां शोधनं प्रति । अत्य्-अर्थ-संचितास् ते हि क्रुद्धाः स्युर् जीवित-च्छिदः

yateta ca yathā-kālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati | aty-artha-saṃcitās te hi kruddhāḥ syur jīvita-cchidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाः कदा-चित् कुप्यन्ति जिता लङ्घन-पाचनैः । ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनर्-उद्भवः

doṣāḥ kadā-cit kupyanti jitā laṅghana-pācanaiḥ | ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punar-udbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-क्रमं यथा-योगम् अत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत् । रसायनानि सिद्धानि वृष्य-योगांश् च काल-वित्

yathā-kramaṃ yathā-yogam ata ūrdhvaṃ prayojayet | rasāyanāni siddhāni vṛṣya-yogāṃś ca kāla-vit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेषज-क्षपिते पथ्यम् आहारैर् बृंहणं क्रमात् । शालि-षष्टिक-गोधूम-मुद्ग-मांस-घृतादिभिः

bheṣaja-kṣapite pathyam āhārair bṛṃhaṇaṃ kramāt | śāli-ṣaṣṭika-godhūma-mudga-māṃsa-ghṛtādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्य-दीपन-भैषज्य-संयोगाद् रुचि-पक्ति-दैः । साभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नान-निरूह-स्नेह-वस्तिभिः

hṛdya-dīpana-bhaiṣajya-saṃyogād ruci-pakti-daiḥ | sābhyaṅgodvartana-snāna-nirūha-sneha-vastibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा स लभते शर्म सर्व-पावक-पाटवम् । धी-वर्णेन्द्रिय-वैमल्यं वृष-तां दैर्घ्यम् आयुषः

tathā sa labhate śarma sarva-pāvaka-pāṭavam | dhī-varṇendriya-vaimalyaṃ vṛṣa-tāṃ dairghyam āyuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये भूत-विष-वाय्व्-अग्नि-क्षत-भङ्गादि-संभवाः । राग-द्वेष-भयाद्याश् च ते स्युर् आगन्तवो गदाः

ye bhūta-viṣa-vāyv-agni-kṣata-bhaṅgādi-saṃbhavāḥ | rāga-dveṣa-bhayādyāś ca te syur āgantavo gadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागः प्रज्ञापराधानाम् इन्द्रियोपशमः स्मृतिः । देश-कालात्म-विज्ञानं सद्-वृत्तस्यानुवर्तनम्

tyāgaḥ prajñāparādhānām indriyopaśamaḥ smṛtiḥ | deśa-kālātma-vijñānaṃ sad-vṛttasyānuvartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथर्व-विहिता शान्तिः प्रतिकूल-ग्रहार्चनम् । भूताद्य-स्पर्शनोपायो निर्दिष्टश् च पृथक् पृथक्

atharva-vihitā śāntiḥ pratikūla-grahārcanam | bhūtādya-sparśanopāyo nirdiṣṭaś ca pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्-उत्पत्त्यै समासेन विधिर् एष प्रदर्शितः । निजागन्तु-विकाराणाम् उत्पन्नानां च शान्तये

an-utpattyai samāsena vidhir eṣa pradarśitaḥ | nijāgantu-vikārāṇām utpannānāṃ ca śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतोद्भवं दोष-चयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्म-जम् अभ्र-काले । घनात्यये वार्षिकम् आशु सम्यक् प्राप्नोति रोगान् ऋतु-जान् न जातु

śītodbhavaṃ doṣa-cayaṃ vasante viśodhayan grīṣma-jam abhra-kāle | ghanātyaye vārṣikam āśu samyak prāpnoti rogān ṛtu-jān na jātu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं हिताहार-विहार-सेवी समीक्ष्य-कारी विषयेष्व् अ-सक्तः । दाता समः सत्य-परः क्षमा-वान् आप्तोपसेवी च भवत्य् अ-रोगः

nityaṃ hitāhāra-vihāra-sevī samīkṣya-kārī viṣayeṣv a-saktaḥ | dātā samaḥ satya-paraḥ kṣamā-vān āptopasevī ca bhavaty a-rogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.