Vagbhata: Astangahrdayasutra 40

कास-वृद्ध्या भवेच् छ्वासः पूर्वैर् वा दोष-कोपनैः । आमातीसार-वमथु-विष-पाण्डु-ज्वरैर् अपि

kāsa-vṛddhyā bhavec chvāsaḥ pūrvair vā doṣa-kopanaiḥ | āmātīsāra-vamathu-viṣa-pāṇḍu-jvarair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजो-धूमानिलैर् मर्म-घाताद् अति-हिमाम्बुना । क्षुद्रकस् तमकश् छिन्नो महान् ऊर्ध्वश् च पञ्चमः

rajo-dhūmānilair marma-ghātād ati-himāmbunā | kṣudrakas tamakaś chinno mahān ūrdhvaś ca pañcamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफोपरुद्ध-गमनः पवनो विष्वग्-आस्थितः । प्राणोदकान्न-वाहीनि दुष्टः स्रोतांसि दूषयन्

kaphoparuddha-gamanaḥ pavano viṣvag-āsthitaḥ | prāṇodakānna-vāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरः-स्थः कुरुते श्वासम् आमाशय-समुद्भवम् । प्राग्-रूपं तस्य हृत्-पार्श्व-शूलं प्राण-विलोम-ता

uraḥ-sthaḥ kurute śvāsam āmāśaya-samudbhavam | prāg-rūpaṃ tasya hṛt-pārśva-śūlaṃ prāṇa-viloma-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनाहः शङ्ख-भेदश् च तत्रायासाति-भोजनैः । प्रेरितः प्रेरयेत् क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्

ānāhaḥ śaṅkha-bhedaś ca tatrāyāsāti-bhojanaiḥ | preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिलोमं सिरा गच्छन्न् उदीर्य पवनः कफम् । परिगृह्य शिरो-ग्रीवम् उरः पार्श्वे च पीडयन्

pratilomaṃ sirā gacchann udīrya pavanaḥ kapham | parigṛhya śiro-grīvam uraḥ pārśve ca pīḍayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासं घुर्घुरकं मोहम् अ-रुचिम् पीनसं तृषम् । करोति तीव्र-वेगं च श्वासं प्राणोपतापिनम्

kāsaṃ ghurghurakaṃ moham a-rucim pīnasaṃ tṛṣam | karoti tīvra-vegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रताम्येत् तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी । कृच्छ्राच् छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यम् ऋच्छति

pratāmyet tasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī | kṛcchrāc chayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyam ṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशम् अर्ति-मान् । विशुष्कास्यो मुहुः-श्वासी काङ्क्षत्य् उष्णं स-वेपथुः

ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśam arti-mān | viśuṣkāsyo muhuḥ-śvāsī kāṅkṣaty uṣṇaṃ sa-vepathuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघाम्बु-शीत-प्राग्-वातैः श्लेष्मलैश् च विवर्धते । स याप्यस् तमको साध्यो नवो वा बलिनो भवेत्

meghāmbu-śīta-prāg-vātaiḥ śleṣmalaiś ca vivardhate | sa yāpyas tamako sādhyo navo vā balino bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वर-मूर्छा-युतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस् तु सः । छिन्नाच् छ्वसिति विच्छिन्नं मर्म-च्छेद-रुजार्दितः

jvara-mūrchā-yutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakas tu saḥ | chinnāc chvasiti vicchinnaṃ marma-ccheda-rujārditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-स्वेद-मूर्छः सानाहो वस्ति-दाह-निरोध-वान् । अधो-दृग् विप्लुताक्षश् च मुह्यन् रक्तैक-लोचनः

sa-sveda-mūrchaḥ sānāho vasti-dāha-nirodha-vān | adho-dṛg viplutākṣaś ca muhyan raktaika-locanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्कास्यः प्रलपन् दीनो नष्ट-च्छायो वि-चेतनः । महता महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्

śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭa-cchāyo vi-cetanaḥ | mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवा-निशम् । प्रणष्ट-ज्ञान-विज्ञानो विभ्रान्त-नयनाननः

uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivā-niśam | praṇaṣṭa-jñāna-vijñāno vibhrānta-nayanānanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्षः समाक्षिपन् बद्ध-मूत्र-वर्चा विशीर्ण-वाक् । शुष्क-कण्ठो मुहुर् मुह्यन् कर्ण-शङ्ख-शिरो-ऽति-रुक्

vakṣaḥ samākṣipan baddha-mūtra-varcā viśīrṇa-vāk | śuṣka-kaṇṭho muhur muhyan karṇa-śaṅkha-śiro-'ti-ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घम् ऊर्ध्वं श्वसित्य् ऊर्ध्वान् न च प्रत्याहरत्य् अधः । श्लेष्मावृत-मुख-स्रोताः क्रुद्ध-गन्ध-वहार्दितः

dīrgham ūrdhvaṃ śvasity ūrdhvān na ca pratyāharaty adhaḥ | śleṣmāvṛta-mukha-srotāḥ kruddha-gandha-vahārditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्व-दृग् वीक्षते भ्रान्तम् अक्षिणी परितः क्षिपन् । मर्मसु च्छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्ध-वाक्

ūrdhva-dṛg vīkṣate bhrāntam akṣiṇī paritaḥ kṣipan | marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddha-vāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते सिध्येयुर् अ-व्यक्ता व्यक्ताः प्राण-हरा ध्रुवम् । श्वासैक-हेतु-प्राग्-रूप-संख्या-प्रकृति-संश्रयाः

ete sidhyeyur a-vyaktā vyaktāḥ prāṇa-harā dhruvam | śvāsaika-hetu-prāg-rūpa-saṃkhyā-prakṛti-saṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिध्मा भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च । गम्भीरा च मरुत् तत्र त्वरया-युक्ति-सेवितैः

hidhmā bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca | gambhīrā ca marut tatra tvarayā-yukti-sevitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्ष-तीक्ष्ण-खरा-सात्म्यैर् अन्न-पानैः प्रपीडितः । करोति हिध्माम् अ-रुजां मन्द-शब्दां क्षवानुगाम्

rūkṣa-tīkṣṇa-kharā-sātmyair anna-pānaiḥ prapīḍitaḥ | karoti hidhmām a-rujāṃ manda-śabdāṃ kṣavānugām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमं सात्म्यान्न-पानेन या प्रयाति च सान्न-जा । आयासात् पवनः क्षुद्रः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्तयेत्

śamaṃ sātmyānna-pānena yā prayāti ca sānna-jā | āyāsāt pavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जत्रु-मूल-प्रविसृताम् अल्प-वेगां मृदुं च सा । वृद्धिम् आयास्यतो याति भुक्त-मात्रे च मार्दवम्

jatru-mūla-pravisṛtām alpa-vegāṃ mṛduṃ ca sā | vṛddhim āyāsyato yāti bhukta-mātre ca mārdavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरेण यमलैर् वेगैर् आहारे या प्रवर्तते । परिणामोन्-मुखे वृद्धिं परिणामे च गच्छति

cireṇa yamalair vegair āhāre yā pravartate | pariṇāmon-mukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पयन्ती शिरो-ग्रीवम् आध्मातस्याति-तृष्यतः । प्रलाप-च्छर्द्य्-अतीसार-नेत्र-विप्लुति-जृम्भिणः

kampayantī śiro-grīvam ādhmātasyāti-tṛṣyataḥ | pralāpa-cchardy-atīsāra-netra-vipluti-jṛmbhiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमला वेगिनी हिध्मा परिणाम-वती च सा । स्तब्ध-भ्रू-शङ्ख-युग्मस्य सास्र-विप्लुत-चक्षुषः

yamalā veginī hidhmā pariṇāma-vatī ca sā | stabdha-bhrū-śaṅkha-yugmasya sāsra-vipluta-cakṣuṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मुष्णती । रुन्धती मार्गम् अन्नस्य कुर्वती मर्म-घट्टनम्

stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī | rundhatī mārgam annasya kurvatī marma-ghaṭṭanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्ठतो नमनं शोषं महा-हिध्मा प्रवर्तते । महा-मूला महा-शब्दा महा-वेगा महा-बला

pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahā-hidhmā pravartate | mahā-mūlā mahā-śabdā mahā-vegā mahā-balā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वाशयाद् वा नाभेर् वा पूर्व-वद् या प्रवर्तते । तद्-रूपा सा मुहुः कुर्याज् जृम्भाम् अङ्ग-प्रसारणम्

pakvāśayād vā nābher vā pūrva-vad yā pravartate | tad-rūpā sā muhuḥ kuryāj jṛmbhām aṅga-prasāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा तासु साधयेत् । आद्ये द्वे वर्जयेद् अन्त्ये सर्व-लिङ्गां च वेगिनीम्

gambhīreṇānunādena gambhīrā tāsu sādhayet | ādye dve varjayed antye sarva-liṅgāṃ ca veginīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाश् च संचितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः । व्याधिभिः क्षीण-देहस्य भक्त-च्छेद-क्षतस्य वा

sarvāś ca saṃcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ | vyādhibhiḥ kṣīṇa-dehasya bhakta-ccheda-kṣatasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे ऽपि रोगा नाशाय न त्व् एवं शीघ्र-कारिणः । हिध्मा-श्वासौ यथा तौ हि मृत्यु-काले कृतालयौ

sarve 'pi rogā nāśāya na tv evaṃ śīghra-kāriṇaḥ | hidhmā-śvāsau yathā tau hi mṛtyu-kāle kṛtālayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.