Vagbhata: Astangahrdayasutra 42

तीक्ष्णोष्ण-रूक्ष-सूक्ष्माम्लं व्यवाय्य् आशु-करं लघु । विकाषि विशदं मद्यम् ओजसो ऽस्माद् विपर्ययः

tīkṣṇoṣṇa-rūkṣa-sūkṣmāmlaṃ vyavāyy āśu-karaṃ laghu | vikāṣi viśadaṃ madyam ojaso 'smād viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकाशि विशदं मद्यम् तीक्ष्णादयो विषे ऽप्य् उक्ताश् चित्तोपप्लाविनो गुणाः । जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्ष-वृत्तितः

vikāśi viśadaṃ madyam tīkṣṇādayo viṣe 'py uktāś cittopaplāvino guṇāḥ | jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣa-vṛttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णादिभिर् गुणैर् मद्यं मन्दादीन् ओजसो गुणान् । दशभिर् दश संक्षोभ्य चेतो नयति वि-क्रियाम्

tīkṣṇādibhir guṇair madyaṃ mandādīn ojaso guṇān | daśabhir daśa saṃkṣobhya ceto nayati vi-kriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्ये मदे द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः । दुर्-विकल्प-हतो मूढः सुखम् इत्य् अधिमुच्यते

ādye made dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ | dur-vikalpa-hato mūḍhaḥ sukham ity adhimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमोत्तमयोः संधिं प्राप्य राजस-तामसः । निर्-अङ्कुश इव व्यालो न किञ्-चिन् नाचरेज् जडः

madhyamottamayoḥ saṃdhiṃ prāpya rājasa-tāmasaḥ | nir-aṅkuśa iva vyālo na kiñ-cin nācarej jaḍaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं भूमिर् अ-वद्यानां दौःशील्यस्येदम् आस्पदम् । एको ऽयं बहु-मार्गाय दुर्-गतेर् देशिकः परम्

iyaṃ bhūmir a-vadyānāṃ dauḥśīlyasyedam āspadam | eko 'yaṃ bahu-mārgāya dur-gater deśikaḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्-चेष्टः शव-वच् छेते तृतीये तु मदे स्थितः । मरणाद् अपि पापात्मा गतः पाप-तरां दशाम्

niś-ceṣṭaḥ śava-vac chete tṛtīye tu made sthitaḥ | maraṇād api pāpātmā gataḥ pāpa-tarāṃ daśām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मा-धर्मं सुखं दुःखम् अर्थान्-अर्थं हिता-हितम् । यद् आसक्तो न जानाति कथं तच् छीलयेद् बुधः

dharmā-dharmaṃ sukhaṃ duḥkham arthān-arthaṃ hitā-hitam | yad āsakto na jānāti kathaṃ tac chīlayed budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश् च संश्रिताः । सोन्माद-मद-मूर्छायाः सापस्मारापतानकाः

madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuś ca saṃśritāḥ | sonmāda-mada-mūrchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रैकः स्मृति-विभ्रंशस् तत्र सर्वम् अ-साधु यत् । अ-युक्ति-युक्तम् अन्नं हि व्याधये मरणाय वा

yatraikaḥ smṛti-vibhraṃśas tatra sarvam a-sādhu yat | a-yukti-yuktam annaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यं त्रि-वर्ग-धी-धैर्य-लज्जादेर् अपि नाशनम् । नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः

madyaṃ tri-varga-dhī-dhairya-lajjāder api nāśanam | nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धाः सत्-त्व-वयो-युक्ता मद्य-नित्यास् तद्-अन्वयाः । मेदः-कफाधिका मन्द-वात-पित्ता दृढाग्नयः

snigdhāḥ sat-tva-vayo-yuktā madya-nityās tad-anvayāḥ | medaḥ-kaphādhikā manda-vāta-pittā dṛḍhāgnayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्यये ऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताश् च ये । मद्येन चाम्ल-रूक्षेण सा-जीर्णे बहुनाति च

viparyaye 'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāś ca ye | madyena cāmla-rūkṣeṇa sā-jīrṇe bahunāti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातात् पित्तात् कफात् सर्वैश् चत्वारः स्युर् मदात्ययाः । सर्वे ऽपि सर्वैर् जायन्ते व्यपदेशस् तु भूयसा

vātāt pittāt kaphāt sarvaiś catvāraḥ syur madātyayāḥ | sarve 'pi sarvair jāyante vyapadeśas tu bhūyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदय-व्यथा । विड्-भेदः प्रततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरो ऽ-रुचिः

sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdaya-vyathā | viḍ-bhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro '-ruciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरः-पार्श्वास्थि-रुक्-कम्पो मर्म-भेदस् त्रिक-ग्रहः । उरो-विबन्धस् तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः

śiraḥ-pārśvāsthi-ruk-kampo marma-bhedas trika-grahaḥ | uro-vibandhas timiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदो ऽति-मात्रं विष्टम्भः श्वयथुश् चित्त-विभ्रमः । प्रलापश् छर्दिर् उत्क्लेशो भ्रमो दुः-स्वप्न-दर्शनम्

svedo 'ti-mātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuś citta-vibhramaḥ | pralāpaś chardir utkleśo bhramo duḥ-svapna-darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाज् जागर-श्वास-कम्प-मूर्ध-रुजो ऽनिलात् । स्वप्ने भ्रमत्य् उत्पतति प्रेतैश् च सह भाषते

viśeṣāj jāgara-śvāsa-kampa-mūrdha-rujo 'nilāt | svapne bhramaty utpatati pretaiś ca saha bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ताद् दाह-ज्वर-स्वेद-मोहातीसार-तृड्-भ्रमाः । देहो हरित-हारिद्रो रक्त-नेत्र-कपोल-ता

pittād dāha-jvara-sveda-mohātīsāra-tṛḍ-bhramāḥ | deho harita-hāridro rakta-netra-kapola-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मणा छर्दि-हृल्-लास-निद्रोदर्दाङ्ग-गौरवम् । सर्व-जे सर्व-लिङ्ग-त्वं मुक्त्वा मद्यं पिबेत् तु यः

śleṣmaṇā chardi-hṛl-lāsa-nidrodardāṅga-gauravam | sarva-je sarva-liṅga-tvaṃ muktvā madyaṃ pibet tu yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसान्-उचितं वान्यत् तस्य ध्वंसक-विक्षयौ । भवेतां मारुतात् कष्टौ दुर्-बलस्य विशेषतः

sahasān-ucitaṃ vānyat tasya dhvaṃsaka-vikṣayau | bhavetāṃ mārutāt kaṣṭau dur-balasya viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वंसके श्लेष्म-निष्ठीवः कण्ठ-शोषो ऽति-निद्र-ता । शब्दा-सह-त्वं तन्द्रा च विक्षये ऽङ्ग-शिरो-ऽति-रुक्

dhvaṃsake śleṣma-niṣṭhīvaḥ kaṇṭha-śoṣo 'ti-nidra-tā | śabdā-saha-tvaṃ tandrā ca vikṣaye 'ṅga-śiro-'ti-ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृत्-कण्ठ-रोगः संमोहः कासस् तृष्णा वमिर् ज्वरः । निवृत्तो यस् तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धि-पूर्व-कृत्

hṛt-kaṇṭha-rogaḥ saṃmohaḥ kāsas tṛṣṇā vamir jvaraḥ | nivṛtto yas tu madyebhyo jitātmā buddhi-pūrva-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीर-मानसैः । रजो-मोहा-हिताहार-परस्य स्युस् त्रयो गदाः

vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīra-mānasaiḥ | rajo-mohā-hitāhāra-parasya syus trayo gadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसासृक्-चेतना-वाहि-स्रोतो-रोध-समुद्भवाः । मद-मूर्छाय-संन्यासा यथोत्तर-बलोत्तराः

rasāsṛk-cetanā-vāhi-sroto-rodha-samudbhavāḥ | mada-mūrchāya-saṃnyāsā yathottara-balottarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदो ऽत्र दोषैः सर्वैश् च रक्त-मद्य-विषैर् अपि । सक्तान्-अल्प-द्रुताभाषश् चलः स्खलित-चेष्टितः

mado 'tra doṣaiḥ sarvaiś ca rakta-madya-viṣair api | saktān-alpa-drutābhāṣaś calaḥ skhalita-ceṣṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्ष-श्यावारुण-तनुर् मदे वातोद्भवे भवेत् । पित्तेन क्रोधनो रक्त-पीताभः कलह-प्रियः

rūkṣa-śyāvāruṇa-tanur made vātodbhave bhavet | pittena krodhano rakta-pītābhaḥ kalaha-priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व्-अल्प-संबद्ध-वाक् पाण्डुः कफाद् ध्यान-परो ऽलसः । सर्वात्मा संनिपातेन रक्तात् स्तब्धाङ्ग-दृष्टि-ता

sv-alpa-saṃbaddha-vāk pāṇḍuḥ kaphād dhyāna-paro 'lasaḥ | sarvātmā saṃnipātena raktāt stabdhāṅga-dṛṣṭi-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्त-लिङ्गं च मद्येन विकृतेह-स्वराङ्ग-ता । विषे कम्पो ऽति-निद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकस् तु सः

pitta-liṅgaṃ ca madyena vikṛteha-svarāṅga-tā | viṣe kampo 'ti-nidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikas tu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षयेल् लक्षणोत्कर्षाद् वातादीन् शोणितादिषु । अरुणं कृष्ण-नीलं वा खं पश्यन् प्रविशेत् तमः

lakṣayel lakṣaṇotkarṣād vātādīn śoṇitādiṣu | aruṇaṃ kṛṣṇa-nīlaṃ vā khaṃ paśyan praviśet tamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्-पीडा वेपथुर् भ्रमः । कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्छाये मारुतात्मके

śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛt-pīḍā vepathur bhramaḥ | kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत् तमः । विबुध्येत च स-स्वेदो दाह-तृट्-ताप-पीडितः

pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśet tamaḥ | vibudhyeta ca sa-svedo dāha-tṛṭ-tāpa-pīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्न-विण् नील-पीताभो रक्त-पीताकुलेक्षणः । कफेन मेघ-संकाशं पश्यन्न् आकाशम् आविशेत्

bhinna-viṇ nīla-pītābho rakta-pītākulekṣaṇaḥ | kaphena megha-saṃkāśaṃ paśyann ākāśam āviśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमश् चिराच् च बुध्येत स-हृल्-लासः प्रसेक-वान् । गुरुभिः स्तिमितैर् अङ्गैर् आर्द्र-चर्मावनद्ध-वत्

tamaś cirāc ca budhyeta sa-hṛl-lāsaḥ praseka-vān | gurubhiḥ stimitair aṅgair ārdra-carmāvanaddha-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाकृतिस् त्रिभिर् दोषैर् अपस्मार इवापरः । पातयत्य् आशु निश्-चेष्टं विना बीभत्स-चेष्टितैः

sarvākṛtis tribhir doṣair apasmāra ivāparaḥ | pātayaty āśu niś-ceṣṭaṃ vinā bībhatsa-ceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषेषु मद-मूर्छायाः कृत-वेगेषु देहिनाम् । स्वयम् एवोपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर् विना

doṣeṣu mada-mūrchāyāḥ kṛta-vegeṣu dehinām | svayam evopaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhair vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्-देह-मनसां चेष्टाम् आक्षिप्याति-बला मलाः । संन्यासं संनिपतिताः प्राणायतन-संश्रयाः

vāg-deha-manasāṃ ceṣṭām ākṣipyāti-balā malāḥ | saṃnyāsaṃ saṃnipatitāḥ prāṇāyatana-saṃśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठी-भूतो मृतोपमः । म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच् चिकित्सा न प्रयुज्यते

kurvanti tena puruṣaḥ kāṣṭhī-bhūto mṛtopamaḥ | mriyeta śīghraṃ śīghraṃ cec cikitsā na prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-गाधे ग्राह-बहुले सलिलौघ इवाटते । संन्यासे विनिमज्जन्तं नरम् आशु निवर्तयेत्

a-gādhe grāha-bahule salilaugha ivāṭate | saṃnyāse vinimajjantaṃ naram āśu nivartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद-मान-रोष-तोष-प्रभृतिभिर् अरिभिर् निजैः परिष्वङ्गः । युक्ता-युक्तं च समं युक्ति-वियुक्तेन मद्येन

mada-māna-roṣa-toṣa-prabhṛtibhir aribhir nijaiḥ pariṣvaṅgaḥ | yuktā-yuktaṃ ca samaṃ yukti-viyuktena madyena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बल-काल-देश-सात्म्य-प्रकृति-सहायामय-वयांसि । प्रविभज्य तद्-अनुरूपं यदि पिबति ततः पिबत्य् अमृतम्

bala-kāla-deśa-sātmya-prakṛti-sahāyāmaya-vayāṃsi | pravibhajya tad-anurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibaty amṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.