Vagbhata: Astangahrdayasutra 45

वस्ति-वस्ति-शिरो-मेढ्र-कटी-वृषण-पायवः । एक-संबन्धनाः प्रोक्ता गुदास्थि-विवराश्रयाः

vasti-vasti-śiro-meḍhra-kaṭī-vṛṣaṇa-pāyavaḥ | eka-saṃbandhanāḥ proktā gudāsthi-vivarāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो-मुखो ऽपि वस्तिर् हि मूत्र-वाहि-सिरा-मुखैः । पार्श्वेभ्यः पूर्यते सूक्ष्मैः स्यन्दमानैर् अन्-आरतम्

adho-mukho 'pi vastir hi mūtra-vāhi-sirā-mukhaiḥ | pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānair an-āratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यैस् तैर् एव प्रविश्यैनं दोषाः कुर्वन्ति विंशतिम् । मूत्राघातान् प्रमेहांश् च कृच्छ्रान् मर्म-समाश्रयान्

yais tair eva praviśyainaṃ doṣāḥ kurvanti viṃśatim | mūtrāghātān pramehāṃś ca kṛcchrān marma-samāśrayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्ति-वङ्क्षण-मेढ्रार्ति-युक्तो ऽल्पाल्पं मुहुर् मुहुः । मूत्रयेद् वात-जे कृच्छ्रे पैत्ते पीतं स-दाह-रुक्

vasti-vaṅkṣaṇa-meḍhrārti-yukto 'lpālpaṃ muhur muhuḥ | mūtrayed vāta-je kṛcchre paitte pītaṃ sa-dāha-ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तं वा कफ-जे वस्ति-मेढ्र-गौरव-शोफ-वान् । स-पिच्छं स-विबन्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः

raktaṃ vā kapha-je vasti-meḍhra-gaurava-śopha-vān | sa-picchaṃ sa-vibandhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा वायुर् मुखं वस्तेर् आवृत्य परिशोषयेत् । मूत्रं स-पित्तं स-कफं स-शुक्रं वा तदा क्रमात्

yadā vāyur mukhaṃ vaster āvṛtya pariśoṣayet | mūtraṃ sa-pittaṃ sa-kaphaṃ sa-śukraṃ vā tadā kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संजायते ऽश्मरी घोरा पित्ताद् गोर् इव रोचना । श्लेष्माश्रया च सर्वा स्याद् अथास्याः पूर्व-लक्षणम्

saṃjāyate 'śmarī ghorā pittād gor iva rocanā | śleṣmāśrayā ca sarvā syād athāsyāḥ pūrva-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्य्-आध्मानं तद्-आसन्न-देशेषु परितो ऽति-रुक् । मूत्रे च बस्त-गन्ध-त्वं मूत्र-कृच्छ्रं ज्वरो ऽ-रुचिः

vasty-ādhmānaṃ tad-āsanna-deśeṣu parito 'ti-ruk | mūtre ca basta-gandha-tvaṃ mūtra-kṛcchraṃ jvaro '-ruciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्य-लिङ्गं रुङ् नाभि-सेवनी-वस्ति-मूर्धसु । विशीर्ण-धारं मूत्रं स्यात् तया मार्ग-निरोधने

sāmānya-liṅgaṃ ruṅ nābhi-sevanī-vasti-mūrdhasu | viśīrṇa-dhāraṃ mūtraṃ syāt tayā mārga-nirodhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-व्यपायात् सुखं मेहेद् अच्छं गोमेदकोपमम् । तत्-संक्षोभात् क्षते सास्रम् आयासाच् चाति-रुग् भवेत्

tad-vyapāyāt sukhaṃ mehed acchaṃ gomedakopamam | tat-saṃkṣobhāt kṣate sāsram āyāsāc cāti-rug bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वाताद् भृशार्त्य्-आर्तो दन्तान् खादति वेपते । मृद्नाति मेहनं नाभिं पीडयत्य् अ-निशं क्वणन्

tatra vātād bhṛśārty-ārto dantān khādati vepate | mṛdnāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayaty a-niśaṃ kvaṇan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सानिलं मुञ्चति शकृन् मुहुर् मेहति बिन्दु-शः । श्यावा रूक्षाश्मरी चास्य स्याच् चिता कण्टकैर् इव

sānilaṃ muñcati śakṛn muhur mehati bindu-śaḥ | śyāvā rūkṣāśmarī cāsya syāc citā kaṇṭakair iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तेन दह्यते वस्तिः पच्यमान इवोष्म-वान् । भल्लातकास्थि-संस्थाना रक्ता पीतासिताश्मरी

pittena dahyate vastiḥ pacyamāna ivoṣma-vān | bhallātakāsthi-saṃsthānā raktā pītāsitāśmarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तिर् निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः । अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधु-वर्णाथ-वा सिता

vastir nistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ | aśmarī mahatī ślakṣṇā madhu-varṇātha-vā sitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता भवन्ति बालानां तेषाम् एव च भूयसा । आश्रयोपचयाल्प-त्वाद् ग्रहणाहरणे सुखाः

etā bhavanti bālānāṃ teṣām eva ca bhūyasā | āśrayopacayālpa-tvād grahaṇāharaṇe sukhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्र-धारणात् । स्थानाच् च्युतम् अ-मुक्तं हि मुष्कयोर् अन्तरे ऽनिलः

śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukra-dhāraṇāt | sthānāc cyutam a-muktaṃ hi muṣkayor antare 'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषयत्य् उपसंगृह्य शुक्रं तच् छुष्कम् अश्मरी । वस्ति-रुक्-कृच्छ्र-मूत्र-त्व-मुष्क-श्वयथु-कारिणी

śoṣayaty upasaṃgṛhya śukraṃ tac chuṣkam aśmarī | vasti-ruk-kṛcchra-mūtra-tva-muṣka-śvayathu-kāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याम् उत्पन्न-मात्रायां शुक्रम् एति विलीयते । पीडिते त्व् अवकाशे ऽस्मिन्न् अश्मर्य् एव च शर्करा

tasyām utpanna-mātrāyāṃ śukram eti vilīyate | pīḍite tv avakāśe 'sminn aśmary eva ca śarkarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणु-शो वायुना भिन्ना सा त्व् अस्मिन्न् अनुलोम-गे । निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते

aṇu-śo vāyunā bhinnā sā tv asminn anuloma-ge | nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्र-संधारिणः कुर्याद् रुद्ध्वा वस्तेर् मुखं मरुत् । मूत्र-सङ्गं रुजं कण्डूं कदा-चिच् च स्व-धामतः

mūtra-saṃdhāriṇaḥ kuryād ruddhvā vaster mukhaṃ marut | mūtra-saṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadā-cic ca sva-dhāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्याव्य वस्तिम् उद्वृत्तं गर्भाभं स्थूल-विप्लुतम् । करोति तत्र रुग्-दाह-स्पन्दनोद्वेष्टनानि च

pracyāvya vastim udvṛttaṃ garbhābhaṃ sthūla-viplutam | karoti tatra rug-dāha-spandanodveṣṭanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिन्दु-शश् च प्रवर्तेत मूत्रं वस्तौ तु पीडिते । धारया द्वि-विधो ऽप्य् एष वात-वस्तिर् इति स्मृतः

bindu-śaś ca pravarteta mūtraṃ vastau tu pīḍite | dhārayā dvi-vidho 'py eṣa vāta-vastir iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुस्-तरो दुस्-तर-तरो द्वितीयः प्रबलानिलः । शकृन्-मार्गस्य वस्तेश् च वायुर् अन्तरम् आश्रितः

dus-taro dus-tara-taro dvitīyaḥ prabalānilaḥ | śakṛn-mārgasya vasteś ca vāyur antaram āśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्य् अ-चलम् उन्नतम् । वाताष्ठीलेति साध्मान-विण्-मूत्रानिल-सङ्ग-कृत्

aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karoty a-calam unnatam | vātāṣṭhīleti sādhmāna-viṇ-mūtrānila-saṅga-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वि-गुणः कुण्डली-भूतो वस्तौ तीव्र-व्यथो ऽनिलः । आविध्य मूत्रं भ्रमति स-स्तम्भोद्वेष्ट-गौरवः

vi-guṇaḥ kuṇḍalī-bhūto vastau tīvra-vyatho 'nilaḥ | āvidhya mūtraṃ bhramati sa-stambhodveṣṭa-gauravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रम् अल्पाल्पम् अथ-वा विमुञ्चति शकृत् सृजन् । वात-कुण्डलिकेत्य् एषा मूत्रं तु विधृतं चिरम्

mūtram alpālpam atha-vā vimuñcati śakṛt sṛjan | vāta-kuṇḍalikety eṣā mūtraṃ tu vidhṛtaṃ ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न निरेति विबद्धं वा मूत्रातीतं तद् अल्प-रुक् । विधारणात् प्रतिहतं वातोदावर्तितं यदा

na nireti vibaddhaṃ vā mūtrātītaṃ tad alpa-ruk | vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभेर् अधस्-ताद् उदरं मूत्रम् आपूरयेत् तदा । कुर्यात् तीव्र-रुग् आध्मानम् अ-पक्तिं मल-संग्रहम्

nābher adhas-tād udaraṃ mūtram āpūrayet tadā | kuryāt tīvra-rug ādhmānam a-paktiṃ mala-saṃgraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मूत्र-जठरं छिद्र-वैगुण्येनानिलेन वा । आक्षिप्तम् अल्पं मूत्रं तद् वस्तौ नाले ऽथ-वा मणौ

tan mūtra-jaṭharaṃ chidra-vaiguṇyenānilena vā | ākṣiptam alpaṃ mūtraṃ tad vastau nāle 'tha-vā maṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थित्वा स्रवेच् छनैः पश्चात् स-रुजं वाथ नी-रुजम् । मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्न-तच्-छेष-गुरु-शेफसः

sthitvā sravec chanaiḥ paścāt sa-rujaṃ vātha nī-rujam | mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinna-tac-cheṣa-guru-śephasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर् वस्ति-मुखे वृत्तः स्थिरो ऽल्पः सहसा भवेत् । अश्मरी-तुल्य-रुग् ग्रन्थिर् मूत्र-ग्रन्थिः स उच्यते

antar vasti-mukhe vṛttaḥ sthiro 'lpaḥ sahasā bhavet | aśmarī-tulya-rug granthir mūtra-granthiḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रम् उद्धतम् । स्थानाच् च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद् वा प्रवर्तते

mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukram uddhatam | sthānāc cyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścād vā pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्मोदक-प्रतीकाशं मूत्र-शुक्रं तद् उच्यते । रूक्ष-दुर्-बलयोर् वाताद् उदावर्तं शकृद् यदा

bhasmodaka-pratīkāśaṃ mūtra-śukraṃ tad ucyate | rūkṣa-dur-balayor vātād udāvartaṃ śakṛd yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्र-स्रोतो ऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा । मूत्रं विट्-तुल्य-गन्धं स्याद् विड्-विघातं तम् आदिशेत्

mūtra-sroto 'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā | mūtraṃ viṭ-tulya-gandhaṃ syād viḍ-vighātaṃ tam ādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं व्यायाम-तीक्ष्णोष्ण-भोजनाध्वातपादिभिः । प्रवृद्धं वायुना क्षिप्तं वस्त्य्-उपस्थार्ति-दाह-वत्

pittaṃ vyāyāma-tīkṣṇoṣṇa-bhojanādhvātapādibhiḥ | pravṛddhaṃ vāyunā kṣiptaṃ vasty-upasthārti-dāha-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रं प्रवर्तयेत् पीतं स-रक्तं रक्तम् एव वा । उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्राद् उष्ण-वातं वदन्ति तम्

mūtraṃ pravartayet pītaṃ sa-raktaṃ raktam eva vā | uṣṇaṃ punaḥ punaḥ kṛcchrād uṣṇa-vātaṃ vadanti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षस्य क्लान्त-देहस्य वस्ति-स्थौ पित्त-मारुतौ । मूत्र-क्षयं स-रुग्-दाहं जनयेतां तद्-आह्वयम्

rūkṣasya klānta-dehasya vasti-sthau pitta-mārutau | mūtra-kṣayaṃ sa-rug-dāhaṃ janayetāṃ tad-āhvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं कफो द्वाव् अपि वा संहन्येते ऽनिलेन चेत् । कृच्छ्रान् मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत्

pittaṃ kapho dvāv api vā saṃhanyete 'nilena cet | kṛcchrān mūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-दाहं रोचना-शङ्ख-चूर्ण-वर्णं भवेच् च तत् । शुष्कं समस्त-वर्णं वा मूत्र-सादं वदन्ति तम्

sa-dāhaṃ rocanā-śaṅkha-cūrṇa-varṇaṃ bhavec ca tat | śuṣkaṃ samasta-varṇaṃ vā mūtra-sādaṃ vadanti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्रा-प्रवृत्ति-जाः । निदान-लक्षणैर् ऊर्ध्वं वक्ष्यन्ते ऽति-प्रवृत्ति-जाः

iti vistarataḥ proktā rogā mūtrā-pravṛtti-jāḥ | nidāna-lakṣaṇair ūrdhvaṃ vakṣyante 'ti-pravṛtti-jāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.