Vagbhata: Astangahrdayasutra 48

रोगाः सर्वे ऽपि मन्दे ऽग्नौ सु-तराम् उदराणि तु । अ-जीर्णान् मलिनैश् चान्नैर् जायन्ते मल-संचयात्

rogāḥ sarve 'pi mande 'gnau su-tarām udarāṇi tu | a-jīrṇān malinaiś cānnair jāyante mala-saṃcayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वाधो धातवो रुद्ध्वा वाहिनीर् अम्बु-वाहिनीः । प्राणाग्न्य्-अपानान् संदूष्य कुर्युस् त्वङ्-मांस-संधि-गाः

ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīr ambu-vāhinīḥ | prāṇāgny-apānān saṃdūṣya kuryus tvaṅ-māṃsa-saṃdhi-gāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आध्माप्य कुक्षिम् उदरम् अष्ट-धा तच् च भिद्यते । पृथग् दोषैः समस्तैश् च प्लीह-बद्ध-क्षतोदकैः

ādhmāpya kukṣim udaram aṣṭa-dhā tac ca bhidyate | pṛthag doṣaiḥ samastaiś ca plīha-baddha-kṣatodakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनार्ताः शुष्क-ताल्व्-ओष्ठाः शून-पाद-करोदराः । नष्ट-चेष्टा-बलाहाराः कृशाः प्रध्मात-कुक्षयः

tenārtāḥ śuṣka-tālv-oṣṭhāḥ śūna-pāda-karodarāḥ | naṣṭa-ceṣṭā-balāhārāḥ kṛśāḥ pradhmāta-kukṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्युः प्रेत-रूपाः पुरुषा भाविनस् तस्य लक्षणम् । क्षुन्-नाशो ऽन्नं चिरात् सर्वं स-विदाहं च पच्यते

syuḥ preta-rūpāḥ puruṣā bhāvinas tasya lakṣaṇam | kṣun-nāśo 'nnaṃ cirāt sarvaṃ sa-vidāhaṃ ca pacyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णा-जीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च । क्षीयते बलतः शश्वच् छ्वसित्य् अल्पे ऽपि चेष्टिते

jīrṇā-jīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca | kṣīyate balataḥ śaśvac chvasity alpe 'pi ceṣṭite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिर् विषो ऽ-प्रवृत्तिश् च किञ्-चिच् छोफश् च पादयोः । रुग्-वस्ति-संधौ तत-ता लघ्व्-अल्पा-भोजनैर् अपि

vṛddhir viṣo '-pravṛttiś ca kiñ-cic chophaś ca pādayoḥ | rug-vasti-saṃdhau tata-tā laghv-alpā-bhojanair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजी-जन्म वली-नाशो जठरे जठरेषु तु । सर्वेषु तन्द्रा सदनं मल-सङ्गो ऽल्प-वह्नि-ता

rājī-janma valī-nāśo jaṭhare jaṭhareṣu tu | sarveṣu tandrā sadanaṃ mala-saṅgo 'lpa-vahni-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहः श्वयथुर् आध्मानम् अन्ते सलिल-संभवः । सर्वं त्व् अ-तोयम् अरुणम् अ-शोफं नाति-भारिकम्

dāhaḥ śvayathur ādhmānam ante salila-saṃbhavaḥ | sarvaṃ tv a-toyam aruṇam a-śophaṃ nāti-bhārikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गवाक्षितं सिरा-जालैः सदा गुडगुडायते । नाभिम् अन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति

gavākṣitaṃ sirā-jālaiḥ sadā guḍaguḍāyate | nābhim antraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारुतो हृत्-कटी-नाभि-पायु-वङ्क्षण-वेदनाः । स-शब्दो निश्चरेद् वायुर् विड् बद्धा मूत्रम् अल्पकम्

māruto hṛt-kaṭī-nābhi-pāyu-vaṅkṣaṇa-vedanāḥ | sa-śabdo niścared vāyur viḍ baddhā mūtram alpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाति-मन्दो ऽनलो लौल्यं न च स्याद् वि-रसं मुखम् । तत्र वातोदरे शोफः पाणि-पान्-मुष्क-कुक्षिषु

nāti-mando 'nalo laulyaṃ na ca syād vi-rasaṃ mukham | tatra vātodare śophaḥ pāṇi-pān-muṣka-kukṣiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुक्षि-पार्श्वोदर-कटी-पृष्ठ-रुक् पर्व-भेदनम् । शुष्क-कासो ऽङ्ग-मर्दो ऽधो-गुरु-ता मल-संग्रहः

kukṣi-pārśvodara-kaṭī-pṛṣṭha-ruk parva-bhedanam | śuṣka-kāso 'ṅga-mardo 'dho-guru-tā mala-saṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यावारुण-त्वग्-आदि-त्वम् अ-कस्माद् वृद्धि-ह्रास-वत् । स-तोद-भेदम् उदरं तनु-कृष्ण-सिरा-ततम्

śyāvāruṇa-tvag-ādi-tvam a-kasmād vṛddhi-hrāsa-vat | sa-toda-bhedam udaraṃ tanu-kṛṣṇa-sirā-tatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आध्मात-दृति-वच् छब्दम् आहतं प्रकरोति च । वायुश् चात्र स-रुक्-शब्दो विचरेत् सर्वतो-गतिः

ādhmāta-dṛti-vac chabdam āhataṃ prakaroti ca | vāyuś cātra sa-ruk-śabdo vicaret sarvato-gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस् तृट् कटुकास्य-ता । भ्रमो ऽतीसारः पीत-त्वं त्वग्-आदाव् उदरं हरित्

pittodare jvaro mūrchā dāhas tṛṭ kaṭukāsya-tā | bhramo 'tīsāraḥ pīta-tvaṃ tvag-ādāv udaraṃ harit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत-ताम्र-सिरानद्धं स-स्वेदं सोष्म दह्यते । धूमायति मृदु-स्पर्शं क्षिप्र-पाकं प्रदूयते

pīta-tāmra-sirānaddhaṃ sa-svedaṃ soṣma dahyate | dhūmāyati mṛdu-sparśaṃ kṣipra-pākaṃ pradūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मोदरे ऽङ्ग-सदनं स्वापः श्वयथु-गौरवम् । निद्रोत्क्लेशा-रुचि-श्वास-कास-शुक्ल-त्वग्-आदि-ता

śleṣmodare 'ṅga-sadanaṃ svāpaḥ śvayathu-gauravam | nidrotkleśā-ruci-śvāsa-kāsa-śukla-tvag-ādi-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदरं स्तिमितं श्लक्ष्णं शुक्ल-राजी-ततं महत् । चिराभिवृद्धि कठिनं शीत-स्पर्शं गुरु स्थिरम्

udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śukla-rājī-tataṃ mahat | cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śīta-sparśaṃ guru sthiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रि-दोष-कोपनैस् तैस् तैः स्त्री-दत्तैश् च रजो-मलैः । गर-दूषी-विषाद्यैश् च स-रक्ताः संचिता मलाः

tri-doṣa-kopanais tais taiḥ strī-dattaiś ca rajo-malaiḥ | gara-dūṣī-viṣādyaiś ca sa-raktāḥ saṃcitā malāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोष-मूर्छा-भ्रमान्वितम् । कुर्युस् त्रि-लिङ्गम् उदरं शीघ्र-पाकं सु-दारुणम्

koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣa-mūrchā-bhramānvitam | kuryus tri-liṅgam udaraṃ śīghra-pākaṃ su-dāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाधते तच् च सु-तरां शीत-वाताभ्र-दर्शने । अत्य्-आशितस्य संक्षोभाद् यान-यानादि-चेष्टितैः

bādhate tac ca su-tarāṃ śīta-vātābhra-darśane | aty-āśitasya saṃkṣobhād yāna-yānādi-ceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-व्यवाय-कर्माध्व-वमन-व्याधि-कर्शनैः । वाम-पार्श्वाश्रितः प्लीहा च्युतः स्थानाद् विवर्धते

ati-vyavāya-karmādhva-vamana-vyādhi-karśanaiḥ | vāma-pārśvāśritaḥ plīhā cyutaḥ sthānād vivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्धयेत् । सो ऽष्ठीलेवाति-कठिनः प्राक् ततः कूर्म-पृष्ठ-वत्

śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivardhayet | so 'ṣṭhīlevāti-kaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrma-pṛṣṭha-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेण वर्धमानश् च कुक्षाव् उदरम् आवहेत् । श्वास-कास-पिपासास्य-वैरस्याध्मान-रुग्-ज्वरैः

krameṇa vardhamānaś ca kukṣāv udaram āvahet | śvāsa-kāsa-pipāsāsya-vairasyādhmāna-rug-jvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डु-त्व-मूर्छा-छर्दीभिर् दाह-मोहैश् च संयुतम् । अरुणाभं वि-वर्णं वा नील-हारिद्र-राजि-मत्

pāṇḍu-tva-mūrchā-chardībhir dāha-mohaiś ca saṃyutam | aruṇābhaṃ vi-varṇaṃ vā nīla-hāridra-rāji-mat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदावर्त-रुजानाहैर् मोह-तृड्-दहन-ज्वरैः । गौरवा-रुचि-काठिन्यैर् विद्यात् तत्र मलान् क्रमात्

udāvarta-rujānāhair moha-tṛḍ-dahana-jvaraiḥ | gauravā-ruci-kāṭhinyair vidyāt tatra malān kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लीह-वद् दक्षिणात् पार्श्वात् कुर्याद् यकृद् अपि च्युतम् । पक्ष्म-वालैः सहान्नेन भुक्तैर् बद्धायने गुदे

plīha-vad dakṣiṇāt pārśvāt kuryād yakṛd api cyutam | pakṣma-vālaiḥ sahānnena bhuktair baddhāyane gude

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्-नामभिर् उदावर्तैर् अन्यैर् वान्त्रोपलेपिभिः । वर्चः-पित्त-कफान् रुद्ध्वा करोति कुपितो ऽनिलः

dur-nāmabhir udāvartair anyair vāntropalepibhiḥ | varcaḥ-pitta-kaphān ruddhvā karoti kupito 'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपानो जठरं तेन स्युर् दाह-ज्वर-तृट्-क्षवाः । कास-श्वासोरु-सदनं शिरो-हृन्-नाभि-पायु-रुक्

apāno jaṭharaṃ tena syur dāha-jvara-tṛṭ-kṣavāḥ | kāsa-śvāsoru-sadanaṃ śiro-hṛn-nābhi-pāyu-ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मल-सङ्गो ऽ-रुचिश् छर्दिर् उदरं मूढ-मारुतम् । स्थिरं नीलारुण-सिरा-राजी-नद्धम् अ-राजि वा

mala-saṅgo '-ruciś chardir udaraṃ mūḍha-mārutam | sthiraṃ nīlāruṇa-sirā-rājī-naddham a-rāji vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभेर् उपरि च प्रायो गो-पुच्छाकृति जायते । अस्थ्य्-आदि-शल्यैः सान्नैश् चेद् भुक्तैर् अत्य्-अशनेन वा

nābher upari ca prāyo go-pucchākṛti jāyate | asthy-ādi-śalyaiḥ sānnaiś ced bhuktair aty-aśanena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिद्यते पच्यते वान्त्रं तच्-छिद्रैश् च स्रवन् बहिः । आम एव गुदाद् एति ततो ऽल्पाल्पं स-विड्-रसः

bhidyate pacyate vāntraṃ tac-chidraiś ca sravan bahiḥ | āma eva gudād eti tato 'lpālpaṃ sa-viḍ-rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यः कुणप-गन्धेन पिच्छिलः पीत-लोहितः । शेषश् चापूर्य जठरं जठरं घोरम् आवहेत्

tulyaḥ kuṇapa-gandhena picchilaḥ pīta-lohitaḥ | śeṣaś cāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoram āvahet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्धयेत् तद् अधो नाभेर् आशु चैति जलात्म-ताम् । उद्रिक्त-दोष-रूपं च व्याप्तं च श्वास-तृड्-भ्रमैः

vardhayet tad adho nābher āśu caiti jalātma-tām | udrikta-doṣa-rūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsa-tṛḍ-bhramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिद्रोदरम् इदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे । प्रवृत्त-स्नेह-पानादेः सहसामाम्बु-पायिनः

chidrodaram idaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare | pravṛtta-sneha-pānādeḥ sahasāmāmbu-pāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-अम्बु-पानान् मन्दाग्नेः क्षीणस्याति-कृशस्य वा । रुद्ध्वाम्बु-मार्गान् अनिलः कफश् च जल-मूर्छितः

aty-ambu-pānān mandāgneḥ kṣīṇasyāti-kṛśasya vā | ruddhvāmbu-mārgān anilaḥ kaphaś ca jala-mūrchitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्धयेतां तद् एवाम्बु तत्-स्थानाद् उदराश्रितौ । ततः स्याद् उदरं तृष्णा-गुद-स्रुति-रुजान्वितम्

vardhayetāṃ tad evāmbu tat-sthānād udarāśritau | tataḥ syād udaraṃ tṛṣṇā-guda-sruti-rujānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कास-श्वासा-रुचि-युतं नाना-वर्ण-सिरा-ततम् । तोय-पूर्ण-दृति-स्पर्श-शब्द-प्रक्षोभ-वेपथु

kāsa-śvāsā-ruci-yutaṃ nānā-varṇa-sirā-tatam | toya-pūrṇa-dṛti-sparśa-śabda-prakṣobha-vepathu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाना-वर्ण-सिरावृतम् दकोदरं महत् स्निग्धं स्थिरम् आवृत्त-नाभि तत् । उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्व-स्थानतश् च्युताः

nānā-varṇa-sirāvṛtam dakodaraṃ mahat snigdhaṃ sthiram āvṛtta-nābhi tat | upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ sva-sthānataś cyutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाकाद् द्रवा द्रवी-कुर्युः संधि-स्रोतो-मुखान्य् अपि । स्वेदश् च बाह्य-स्रोतःसु विहतस् तिर्यग्-आस्थितः

pākād dravā dravī-kuryuḥ saṃdhi-sroto-mukhāny api | svedaś ca bāhya-srotaḥsu vihatas tiryag-āsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवोदकम् आप्याय्य पिच्छां कुर्यात् तदा भवेत् । गुरूदरं स्थिरं वृत्तम् आहतं च न शब्द-वत्

tad evodakam āpyāyya picchāṃ kuryāt tadā bhavet | gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttam āhataṃ ca na śabda-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदु व्यपेत-राजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति । तद् अनूदक-जन्मास्मिन् कुक्षि-वृद्धिस् ततो ऽधिकम्

mṛdu vyapeta-rājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati | tad anūdaka-janmāsmin kukṣi-vṛddhis tato 'dhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिरान्तर्धानम् उदक-जठरोक्तं च लक्षणम् । वात-पित्त-कफ-प्लीह-संनिपातोदकोदरम्

sirāntardhānam udaka-jaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam | vāta-pitta-kapha-plīha-saṃnipātodakodaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्रं यथोत्तरं पक्षात् परं प्रायो ऽपरे हतः । सर्वं च जात-सलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम्

kṛcchraṃ yathottaraṃ pakṣāt paraṃ prāyo 'pare hataḥ | sarvaṃ ca jāta-salilaṃ riṣṭoktopadravānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्र-तमं मतम् । बलिनस् तद् अ-जाताम्बु यत्न-साध्यं नवोत्थितम्

janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchra-tamaṃ matam | balinas tad a-jātāmbu yatna-sādhyaṃ navotthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.