Vagbhata: Astangahrdayasutra 51

सर्वार्थान्-अर्थ-करणे विश्वस्यास्यैक-कारणम् । अ-दुष्ट-दुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः

sarvārthān-artha-karaṇe viśvasyāsyaika-kāraṇam | a-duṣṭa-duṣṭaḥ pavanaḥ śarīrasya viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विश्व-कर्मा विश्वात्मा विश्व-रूपः प्रजापतिः । स्रष्टा धाता विभुर् विष्णुः संहर्ता मृत्युर् अन्तकः

sa viśva-karmā viśvātmā viśva-rūpaḥ prajāpatiḥ | sraṣṭā dhātā vibhur viṣṇuḥ saṃhartā mṛtyur antakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-अ-दुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यम् अतः सदा । तस्योक्तं दोष-विज्ञाने कर्म प्राकृत-वैकृतम्

tad-a-duṣṭau prayatnena yatitavyam ataḥ sadā | tasyoktaṃ doṣa-vijñāne karma prākṛta-vaikṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासाद् व्यासतो दोष-भेदीये नाम धाम च । प्रत्य्-एकं पञ्च-धा चारो व्यापारश् चेह वैकृतम्

samāsād vyāsato doṣa-bhedīye nāma dhāma ca | praty-ekaṃ pañca-dhā cāro vyāpāraś ceha vaikṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योच्यते विभागेन स-निदानं स-लक्षणम् । धातु-क्षय-करैर् वायुः कुप्यत्य् अति-निषेवितैः

tasyocyate vibhāgena sa-nidānaṃ sa-lakṣaṇam | dhātu-kṣaya-karair vāyuḥ kupyaty ati-niṣevitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्य् एव पूरयन् । तेभ्यो ऽन्य-दोष-पूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली

caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tāny eva pūrayan | tebhyo 'nya-doṣa-pūrṇebhyaḥ prāpya vāvaraṇaṃ balī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्र-कूजनम् । मल-रोधाश्म-वर्ध्मार्शस्-त्रिक-पृष्ठ-कटी-ग्रहम्

tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntra-kūjanam | mala-rodhāśma-vardhmārśas-trika-pṛṣṭha-kaṭī-graham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोत्य् अधर-काये च तांस् तान् कृच्छ्रान् उपद्रवान् । आमाशये तृड्-वमथु-श्वास-कास-विषूचिकाः

karoty adhara-kāye ca tāṃs tān kṛcchrān upadravān | āmāśaye tṛḍ-vamathu-śvāsa-kāsa-viṣūcikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठोपरोधम् उद्गारान् व्याधीन् ऊर्ध्वं च नाभितः । श्रोत्रादिष्व् इन्द्रिय-वधं त्वचि स्फुटन-रूक्ष-ते

kaṇṭhoparodham udgārān vyādhīn ūrdhvaṃ ca nābhitaḥ | śrotrādiṣv indriya-vadhaṃ tvaci sphuṭana-rūkṣa-te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं वि-वर्ण-ताम् । अरूंष्य् अन्नस्य विष्टम्भम् अ-रुचिं कृश-तां भ्रमम्

rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vi-varṇa-tām | arūṃṣy annasya viṣṭambham a-ruciṃ kṛśa-tāṃ bhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांस-मेदो-गतो ग्रन्थींस् तोदाढ्यान् कर्कशाञ् छ्रमम् । गुर्व् अङ्गं चाति-रुक् स्तब्धं मुष्टि-दण्ड-हतोपमम्

māṃsa-medo-gato granthīṃs todāḍhyān karkaśāñ chramam | gurv aṅgaṃ cāti-ruk stabdhaṃ muṣṭi-daṇḍa-hatopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थि-स्थः सक्थि-संध्य्-अस्थि-शूलं तीव्रं बल-क्षयम् । मज्ज-स्थो ऽस्थिषु सौषिर्यम् अ-स्वप्नं संततां रुजम्

asthi-sthaḥ sakthi-saṃdhy-asthi-śūlaṃ tīvraṃ bala-kṣayam | majja-stho 'sthiṣu sauṣiryam a-svapnaṃ saṃtatāṃ rujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रस्य शीघ्रम् उत्सर्गं सङ्गं विकृतिम् एव वा । तद्-वद् गर्भस्य शुक्र-स्थः सिरास्व् आध्मान-रिक्त-ते

śukrasya śīghram utsargaṃ saṅgaṃ vikṛtim eva vā | tad-vad garbhasya śukra-sthaḥ sirāsv ādhmāna-rikta-te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-स्थः स्नाव-स्थितः कुर्याद् गृध्रस्य्-आयाम-कुब्ज-ताः । वात-पूर्ण-दृति-स्पर्शं शोफं संधि-गतो ऽनिलः

tat-sthaḥ snāva-sthitaḥ kuryād gṛdhrasy-āyāma-kubja-tāḥ | vāta-pūrṇa-dṛti-sparśaṃ śophaṃ saṃdhi-gato 'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च स-वेदनाम् । सर्वाङ्ग-संश्रयस् तोद-भेद-स्फुरण-भञ्जनम्

prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca sa-vedanām | sarvāṅga-saṃśrayas toda-bheda-sphuraṇa-bhañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भनाक्षेपण-स्वाप-संध्य्-आकुञ्चन-कम्पनम् । यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर् मुहुः

stambhanākṣepaṇa-svāpa-saṃdhy-ākuñcana-kampanam | yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhur muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाङ्गम् आक्षिपत्य् एष व्याधिर् आक्षेपकः स्मृतः । अधः प्रतिहतो वायुर् व्रजन्न् ऊर्ध्वं हृद्-आश्रिताः

tadāṅgam ākṣipaty eṣa vyādhir ākṣepakaḥ smṛtaḥ | adhaḥ pratihato vāyur vrajann ūrdhvaṃ hṛd-āśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन् । आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्-वच् चास्य नामयेत्

nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan | ākṣipet parito gātraṃ dhanur-vac cāsya nāmayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्राद् उच्छ्वसिति स्तब्ध-स्रस्त-मीलित-दृक् ततः । कपोत इव कूजेच् च निः-संज्ञः सो ऽपतन्त्रकः

kṛcchrād ucchvasiti stabdha-srasta-mīlita-dṛk tataḥ | kapota iva kūjec ca niḥ-saṃjñaḥ so 'patantrakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव चापतानाक्य्हो मुक्ते तु मरुता हृदि । अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुर् अ-स्वास्थ्यम् आवृते

sa eva cāpatānākyho mukte tu marutā hṛdi | aśnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhur a-svāsthyam āvṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भ-पात-समुत्पन्नः शोणिताति-स्रवोत्थितः । अभिघात-समुत्थश् च दुश्-चिकित्स्य-तमो हि सः

garbha-pāta-samutpannaḥ śoṇitāti-sravotthitaḥ | abhighāta-samutthaś ca duś-cikitsya-tamo hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्ये संस्तभ्य वातो ऽन्तर् आयच्छन् धमनीर् यदा । व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुर् आयम्यते तदा

manye saṃstabhya vāto 'ntar āyacchan dhamanīr yadā | vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrur āyamyate tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर् धनुर् इवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः । करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्

antar dhanur ivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ | karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वयोर् वेदनां वाक्य-हनु-पृष्ठ-शिरो-ग्रहम् । अन्तर्-आयाम इत्य् एष बाह्यायामश् च तद्-विधः

pārśvayor vedanāṃ vākya-hanu-pṛṣṭha-śiro-graham | antar-āyāma ity eṣa bāhyāyāmaś ca tad-vidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहस्य बहिर्-आयामात् पृष्ठतो नीयते शिरः । उरश् चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते

dehasya bahir-āyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ | uraś cotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तेष्व् आस्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्त-गात्र-ता । बाह्यायामं धनुः-ष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्

danteṣv āsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srasta-gātra-tā | bāhyāyāmaṃ dhanuḥ-ṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरण-समीरणात् । व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वाम् आ-पाद-मस्तकम्

vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇa-samīraṇāt | vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvām ā-pāda-mastakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्यतः पाण्डु-गात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः । गते वेगे भवेत् स्वास्थ्यं सर्वेष्व् आक्षेपकेषु च

tṛṣyataḥ pāṇḍu-gātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ | gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣv ākṣepakeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्वाति-लेखनाच् छुष्क-भक्षणाद् अभिघाततः । कुपितो हनु-मूल-स्थः स्रंसयित्वानिलो हनू

jihvāti-lekhanāc chuṣka-bhakṣaṇād abhighātataḥ | kupito hanu-mūla-sthaḥ sraṃsayitvānilo hanū

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोति विवृतास्य-त्वम् अथ-वा संवृतास्य-ताम् । हनु-स्रंसः स तेन स्यात् कृच्छ्राच् चर्वण-भाषणम्

karoti vivṛtāsya-tvam atha-vā saṃvṛtāsya-tām | hanu-sraṃsaḥ sa tena syāt kṛcchrāc carvaṇa-bhāṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्-वाहिनी-सिरा-संस्थो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः । जिह्वा-स्तम्भः स तेनान्न-पान-वाक्येष्व् अन्-ईश-ता

vāg-vāhinī-sirā-saṃstho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ | jihvā-stambhaḥ sa tenānna-pāna-vākyeṣv an-īśa-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसा भार-हरणाद् अति-हास्य-प्रभाषणात् । उत्त्रास-वक्त्र-क्षवथोः खर-कार्मुक-कर्षणात्

śirasā bhāra-haraṇād ati-hāsya-prabhāṣaṇāt | uttrāsa-vaktra-kṣavathoḥ khara-kārmuka-karṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

-खर-कार्मुक-कर्षणात् विषमाद् उपधानाच् च कठिनानां च चर्वणात् । वायुर् विवृद्धस् तैस् तैश् च वातलैर् ऊर्ध्वम् आस्थितः

-khara-kārmuka-karṣaṇāt viṣamād upadhānāc ca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt | vāyur vivṛddhas tais taiś ca vātalair ūrdhvam āsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्री-करोति वक्त्रार्धम् उक्तं हसितम् ईक्षितम् । ततो ऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्-सङ्गः स्तब्ध-नेत्र-ता

vakrī-karoti vaktrārdham uktaṃ hasitam īkṣitam | tato 'sya kampate mūrdhā vāk-saṅgaḥ stabdha-netra-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्त-चालः स्वर-भ्रंशः श्रुति-हानिः क्षव-ग्रहः । गन्धा-ज्ञानं स्मृतेर् मोहस् त्रासः सुप्तस्य जायते

danta-cālaḥ svara-bhraṃśaḥ śruti-hāniḥ kṣava-grahaḥ | gandhā-jñānaṃ smṛter mohas trāsaḥ suptasya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्ठीवः पार्श्वतो यायाद् एकस्याक्ष्णो निमीलनम् । जत्रोर् ऊर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धे ऽधरे ऽपि वा

niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyād ekasyākṣṇo nimīlanam | jatror ūrdhvaṃ rujā tīvrā śarīrārdhe 'dhare 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आहुर् अर्दितं के-चिद् एकायामम् अथापरे । रक्तम् आश्रित्य पवनः कुर्यान् मूर्ध-धराः सिराः

tam āhur arditaṃ ke-cid ekāyāmam athāpare | raktam āśritya pavanaḥ kuryān mūrdha-dharāḥ sirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षाः स-वेदनाः कृष्णाः सो ऽ-साध्यः स्यात् सिरा-ग्रहः । गृहीत्वार्धं तनोर् वायुः सिराः स्नायूर् विशोष्य च

rūkṣāḥ sa-vedanāḥ kṛṣṇāḥ so '-sādhyaḥ syāt sirā-grahaḥ | gṛhītvārdhaṃ tanor vāyuḥ sirāḥ snāyūr viśoṣya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षम् अन्य-तरं हन्ति संधि-बन्धान् विमोक्षयन् । कृत्स्नो ऽर्ध-कायस् तस्य स्याद् अ-कर्मण्यो वि-चेतनः

pakṣam anya-taraṃ hanti saṃdhi-bandhān vimokṣayan | kṛtsno 'rdha-kāyas tasya syād a-karmaṇyo vi-cetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाङ्ग-रोगं तं के-चिद् अन्ये पक्ष-वधं विदुः । सर्वाङ्ग-रोगं तद्-वच् च सर्व-कायाश्रिते ऽनिले

ekāṅga-rogaṃ taṃ ke-cid anye pakṣa-vadhaṃ viduḥ | sarvāṅga-rogaṃ tad-vac ca sarva-kāyāśrite 'nile

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्ध-वात-हतः पक्षः कृच्छ्र-साध्य-तमो मतः । कृच्छ्रस् त्व् अन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षय-हेतुकः

śuddha-vāta-hataḥ pakṣaḥ kṛcchra-sādhya-tamo mataḥ | kṛcchras tv anyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣaya-hetukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम-बद्धायनः कुर्यात् संस्थभ्याङ्गं कफान्वितः । अ-साध्यं हत-सर्वेहं दण्ड-वद् दण्डकं मरुत्

āma-baddhāyanaḥ kuryāt saṃsthabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ | a-sādhyaṃ hata-sarvehaṃ daṇḍa-vad daṇḍakaṃ marut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंस-मूल-स्थितो वायुः सिराः संकोच्य तत्र-गाः । बाहु-प्रस्पन्दित-हरं जनयत्य् अव-बाहुकम्

aṃsa-mūla-sthito vāyuḥ sirāḥ saṃkocya tatra-gāḥ | bāhu-praspandita-haraṃ janayaty ava-bāhukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तलं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा बाहु-पृष्ठतः । बाहु-चेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता

talaṃ praty aṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhu-pṛṣṭhataḥ | bāhu-ceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डराम् आक्षिपेद् यदा । तदा खञ्जो भवेज् जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर् द्वयोर् अपि

vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā | tadā khañjo bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्न् इव च याति यः । कलाय-खञ्जं तं विद्यान् मुक्त-संधि-प्रबन्धनम्

kampate gamanārambhe khañjann iva ca yāti yaḥ | kalāya-khañjaṃ taṃ vidyān mukta-saṃdhi-prabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतोष्ण-द्रव-संशुष्क-गुरु-स्निग्धैर् निषेवितैः । जीर्णा-जीर्णे तथायास-संक्षोभ-स्वप्न-जागरैः

śītoṣṇa-drava-saṃśuṣka-guru-snigdhair niṣevitaiḥ | jīrṇā-jīrṇe tathāyāsa-saṃkṣobha-svapna-jāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-श्लेष्म-मेदः-पवनम् आमम् अत्य्-अर्थ-संचितम् । अभिभूयेतरं दोषम् ऊरू चेत् प्रतिपद्यते

sa-śleṣma-medaḥ-pavanam āmam aty-artha-saṃcitam | abhibhūyetaraṃ doṣam ūrū cet pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्थ्य्-अस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत् । तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ

sakthy-asthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat | tadā skabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परकीयाव् इव गुरू स्याताम् अति-भृश-व्यथौ । ध्यानाङ्ग-मर्द-स्तैमित्य-तन्द्रा-छर्द्य्-अ-रुचि-ज्वरैः

parakīyāv iva gurū syātām ati-bhṛśa-vyathau | dhyānāṅga-marda-staimitya-tandrā-chardy-a-ruci-jvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयुतौ पाद-सदन-कृच्छ्रोद्धरण-सुप्तिभिः । तम् ऊरु-स्तम्भम् इत्य् आहुर् आढ्य-वातम् अथापरे

saṃyutau pāda-sadana-kṛcchroddharaṇa-suptibhiḥ | tam ūru-stambham ity āhur āḍhya-vātam athāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात-शोणित-जः शोफो जानु-मध्ये महा-रुजः । ज्ञेयः क्रोष्टुक-शीर्षश् च स्थूलः क्रोष्टुक-शीर्ष-वत्

vāta-śoṇita-jaḥ śopho jānu-madhye mahā-rujaḥ | jñeyaḥ kroṣṭuka-śīrṣaś ca sthūlaḥ kroṣṭuka-śīrṣa-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुक् पादे विषम-न्यस्ते श्रमाद् वा जायते यदा । वातेन गुल्फम् आश्रित्य तम् आहुर् वात-कण्टकम्

ruk pāde viṣama-nyaste śramād vā jāyate yadā | vātena gulpham āśritya tam āhur vāta-kaṇṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्ष्णिं प्रत्य् अङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता । सक्थ्य्-उत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते

pārṣṇiṃ praty aṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā | sakthy-utkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्लिस् तीव्र-रुजान्विते । हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्त-वत्

viśvācī gṛdhrasī coktā khallis tīvra-rujānvite | hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ ca prasupta-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाद-हर्षः स विज्ञेयः कफ-मारुत-कोप-जः । पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्-सहितो ऽनिलः

pāda-harṣaḥ sa vijñeyaḥ kapha-māruta-kopa-jaḥ | pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛk-sahito 'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.