Library·Vagbhata: Astangahrdayasutra·53
क्वाथयेत् कल्कयेद् यष्टी-शताह्वा-फलिनी-फलम् । मुस्तं च वस्तिः स-गुड-क्षौद्र-सर्पिर् ज्वरापहः
kvāthayet kalkayed yaṣṭī-śatāhvā-phalinī-phalam | mustaṃ ca vastiḥ sa-guḍa-kṣaudra-sarpir jvarāpahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्पलीं मधुकं वचाम् । ऋद्धिं रास्नां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippalīṃ madhukaṃ vacām | ṛddhiṃ rāsnāṃ balāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस् तैलं चैक-त्र साधितम् । ज्वरे ऽनुवासनं दद्याद् यथा-स्नेहं यथा-मलम्
piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpis tailaṃ caika-tra sādhitam | jvare 'nuvāsanaṃ dadyād yathā-snehaṃ yathā-malam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-दोषं यथा-बलम् ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते वस्तयो ज्वर-नाशनाः । शिरो-रुग्-गौरव-श्लेष्म-हरम् इन्द्रिय-बोधनम्
yathā-doṣaṃ yathā-balam ye ca siddhiṣu vakṣyante vastayo jvara-nāśanāḥ | śiro-rug-gaurava-śleṣma-haram indriya-bodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्ण-ज्वरे रुचि-करं दद्यान् नस्यं विरेचनम् । स्नैहिकं शून्य-शिरसो दाहार्ते पित्त-नाशनम्
jīrṇa-jvare ruci-karaṃ dadyān nasyaṃ virecanam | snaihikaṃ śūnya-śiraso dāhārte pitta-nāśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूम-गण्डूष-कवडान् यथा-दोषं च कल्पयेत् । प्रतिश्यायास्य-वैरस्य-शिरः-कण्ठामयापहान्
dhūma-gaṇḍūṣa-kavaḍān yathā-doṣaṃ ca kalpayet | pratiśyāyāsya-vairasya-śiraḥ-kaṇṭhāmayāpahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अ-रुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्य-सैन्धवम् । धात्री-द्राक्षा-सितानां वा कल्कम् आस्येन धारयेत्
a-rucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājya-saindhavam | dhātrī-drākṣā-sitānāṃ vā kalkam āsyena dhārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोपशय-संस्पर्शान् शीतोष्ण-द्रव्य-कल्पितान् । अभ्यङ्गालेप-सेकादीञ् ज्वरे जीर्णे त्वग्-आश्रिते
yathopaśaya-saṃsparśān śītoṣṇa-dravya-kalpitān | abhyaṅgālepa-sekādīñ jvare jīrṇe tvag-āśrite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्याद् अञ्जन-धूमांश् च तथैवागन्तु-जे ऽपि तान् । दाहे सहस्र-धौतेन सर्पिषाभ्यङ्गम् आचरेत्
kuryād añjana-dhūmāṃś ca tathaivāgantu-je 'pi tān | dāhe sahasra-dhautena sarpiṣābhyaṅgam ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रोक्तैश् च गणैस् तैस् तैर् मधुराम्ल-कषायकैः । दूर्वादिभिर् वा पित्त-घ्नैः शोधनादि-गणोदितैः
sūtroktaiś ca gaṇais tais tair madhurāmla-kaṣāyakaiḥ | dūrvādibhir vā pitta-ghnaiḥ śodhanādi-gaṇoditaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीत-वीर्यैर् हिम-स्पर्शैः क्वाथ-कल्की-कृतैः पचेत् । तैलं स-क्षीरम् अभ्यङ्गात् सद्यो दाह-ज्वरोपहम्
śīta-vīryair hima-sparśaiḥ kvātha-kalkī-kṛtaiḥ pacet | tailaṃ sa-kṣīram abhyaṅgāt sadyo dāha-jvaropaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो गात्रं च तैर् एव नाति-पिष्टैः प्रलेपयेत् । तत्-क्वाथेन परीषेकम् अवगाहं च योजयेत्
śiro gātraṃ ca tair eva nāti-piṣṭaiḥ pralepayet | tat-kvāthena parīṣekam avagāhaṃ ca yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथारनाल-सलिल-क्षीर-शुक्त-घृतादिभिः । कपित्थ-मातुलुङ्गाम्ल-विदारी-लोध्र-दाडिमैः
tathāranāla-salila-kṣīra-śukta-ghṛtādibhiḥ | kapittha-mātuluṅgāmla-vidārī-lodhra-dāḍimaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बदरी-पल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य वा । लिप्ते ऽङ्गे दाह-रुङ्-मोहाश् छर्दिस् तृष्णा च शाम्यति
badarī-pallavotthena phenenāriṣṭakasya vā | lipte 'ṅge dāha-ruṅ-mohāś chardis tṛṣṇā ca śāmyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वर्णितः पित्त-हरो दोषोपक्रमणे क्रमः । तं च शीलयतः शीघ्रं स-दाहो नश्यति ज्वरः
yo varṇitaḥ pitta-haro doṣopakramaṇe kramaḥ | taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sa-dāho naśyati jvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्योष्णैर् उष्ण-संस्पर्शैस् तगरागुरु-कुङ्कुमैः । कुष्ठ-स्थौणेय-शैलेय-सरलामरदारुभिः
vīryoṣṇair uṣṇa-saṃsparśais tagarāguru-kuṅkumaiḥ | kuṣṭha-sthauṇeya-śaileya-saralāmaradārubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नख-रास्ना-पुर-वचा-चण्डैला-द्वय-चोरकैः । पृथ्वीका-शिग्रु-सुरसा-हिंस्रा-ध्यामक-सर्षपैः
nakha-rāsnā-pura-vacā-caṇḍailā-dvaya-corakaiḥ | pṛthvīkā-śigru-surasā-hiṃsrā-dhyāmaka-sarṣapaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश-मूलामृतैरण्ड-द्वय-पत्तूर-रोहिषैः । तमाल-पत्त्र-भूतीक-शल्लकी-धान्य-दीप्यकैः
daśa-mūlāmṛtairaṇḍa-dvaya-pattūra-rohiṣaiḥ | tamāla-pattra-bhūtīka-śallakī-dhānya-dīpyakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिशि-माष-कुलत्थाग्नि-प्रकीर्या-नाकुली-द्वयैः । अन्यैश् च तद्-विधैर् द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्
miśi-māṣa-kulatthāgni-prakīryā-nākulī-dvayaiḥ | anyaiś ca tad-vidhair dravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वथितैः कल्कितैर् युक्तैः सुरा-सौवीरकादिभिः । तेनाभ्यञ्ज्यात् सुखोष्णेन तैः सु-पिष्टैश् च लेपयेत्
kvathitaiḥ kalkitair yuktaiḥ surā-sauvīrakādibhiḥ | tenābhyañjyāt sukhoṣṇena taiḥ su-piṣṭaiś ca lepayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कवोष्णैस् तैः परीषेकम् अवगाहं च कल्पयेत् । केवलैर् अपि तद्-वच् च शुक्त-गो-मूत्र-मस्तुभिः
kavoṣṇais taiḥ parīṣekam avagāhaṃ ca kalpayet | kevalair api tad-vac ca śukta-go-mūtra-mastubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आरग्वधादि-वर्गं च पानाभ्यञ्जन-लेपने । धूपान् अगुरु-जान् यांश् च वक्ष्यन्ते विषम-ज्वरे
āragvadhādi-vargaṃ ca pānābhyañjana-lepane | dhūpān aguru-jān yāṃś ca vakṣyante viṣama-jvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्न्य्-अन्-अग्नि-कृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषज-भोजनन् । गर्भ-भू-वेश्म-शयनं कुथ-कम्बल-रल्लकान्
agny-an-agni-kṛtān svedān svedi bheṣaja-bhojanan | garbha-bhū-veśma-śayanaṃ kutha-kambala-rallakān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्-धूम-दीप्तैर् अङ्गारैर् हसन्तीश् च हसन्तिकाः । मद्यं स-त्र्य्-ऊषणं तक्रं कुलत्थ-व्रीहि-कोद्रवान्
nir-dhūma-dīptair aṅgārair hasantīś ca hasantikāḥ | madyaṃ sa-try-ūṣaṇaṃ takraṃ kulattha-vrīhi-kodravān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संशीलयेद् वेपथु-मान् यच् चान्यद् अपि पित्तलम् । दयिताः स्तन-शालिन्यः पीना विभ्रम-भूषणाः
saṃśīlayed vepathu-mān yac cānyad api pittalam | dayitāḥ stana-śālinyaḥ pīnā vibhrama-bhūṣaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौवनासव-मत्ताश् च तम् आलिङ्गेयुर् अङ्गनाः । वीत-शीतं च विज्ञाय तास् ततो ऽपनयेत् पुनः
yauvanāsava-mattāś ca tam āliṅgeyur aṅganāḥ | vīta-śītaṃ ca vijñāya tās tato 'panayet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्धनेनैक-दोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा । कफ-स्थानानुपूर्व्या वा तुल्य-कक्षाञ् जयेन् मलान्
vardhanenaika-doṣasya kṣapaṇenocchritasya vā | kapha-sthānānupūrvyā vā tulya-kakṣāñ jayen malān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शमयेत् पित्तम् एवादौ ज्वरेषु समवायिषु । दुर्-निवार-तरं तद् धि ज्वरार्तानां विशेषतः ॥ १४८+१ ॥ छर्दि-मूर्छा-पिपासादीन् अ-विरोधाञ् ज्वरस्य तु ॥ १४८+२अब् ॥ संनिपात-ज्वरस्यान्ते कर्ण-मूले सु-दारुणः । शोफः संजायते येन कश्-चिद् एव विमुच्यते
śamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu | dur-nivāra-taraṃ tad dhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ || 148+1 || chardi-mūrchā-pipāsādīn a-virodhāñ jvarasya tu || 148+2ab || saṃnipāta-jvarasyānte karṇa-mūle su-dāruṇaḥ | śophaḥ saṃjāyate yena kaś-cid eva vimucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिः-पानैश् च तं जयेत् । प्रदेहैः कफ-पित्त-घ्नैर् नावनैः कवड-ग्रहैः
raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiḥ-pānaiś ca taṃ jayet | pradehaiḥ kapha-pitta-ghnair nāvanaiḥ kavaḍa-grahaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतोष्ण-स्निग्ध-रूक्षाद्यैर् ज्वरो यस्य न शाम्यति । शाखानुसारी तस्याशु मुञ्चेद् बाह्वोः क्रमात् सिराम्
śītoṣṇa-snigdha-rūkṣādyair jvaro yasya na śāmyati | śākhānusārī tasyāśu muñced bāhvoḥ kramāt sirām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् एव विधिः कार्यो विषमे ऽपि यथा-यथम् । ज्वरे विभज्य वातादीन् यश् चान्-अन्तरम् उच्यते
ayam eva vidhiḥ kāryo viṣame 'pi yathā-yatham | jvare vibhajya vātādīn yaś cān-antaram ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटोल-कटुका-मुस्ता-प्राणदा-मधुकैः कृताः । त्रि-चतुः-पञ्च-शः क्वाथा विषम-ज्वर-नाशनाः
paṭola-kaṭukā-mustā-prāṇadā-madhukaiḥ kṛtāḥ | tri-catuḥ-pañca-śaḥ kvāthā viṣama-jvara-nāśanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजयेत् त्रि-फलां पथ्यां गुडूचीं पिप्पलीं पृथक् । तैस् तैर् विधानैः स-गुडं भल्लातकम् अथापि वा
yojayet tri-phalāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak | tais tair vidhānaiḥ sa-guḍaṃ bhallātakam athāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लङ्घनं बृंहणं वादौ ज्वरागमन-वासरे । प्रातः स-तैलं लशुनं प्राग्-भक्तं वा तथा घृतम्
laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vādau jvarāgamana-vāsare | prātaḥ sa-tailaṃ laśunaṃ prāg-bhaktaṃ vā tathā ghṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णं तद्-वद् दधि पयस् तक्रं सर्पिश् च षट्-पलम् । कल्याणकं पञ्च-गव्यं तिक्ताख्यं वृष-साधितम्
jīrṇaṃ tad-vad dadhi payas takraṃ sarpiś ca ṣaṭ-palam | kalyāṇakaṃ pañca-gavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣa-sādhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रि-फला-कोल-तर्कारी-क्वाथे दध्ना शृतं घृतम् । तिल्वक-त्वक्-कृतावापं विषम-ज्वर-जित् परम्
tri-phalā-kola-tarkārī-kvāthe dadhnā śṛtaṃ ghṛtam | tilvaka-tvak-kṛtāvāpaṃ viṣama-jvara-jit param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरां तीक्ष्णं च यन् मद्यं शिखि-तित्तिरि-दक्ष-जम् । मांसं मेद्योष्ण-वीर्यं च सहान्नेन प्र-कामतः
surāṃ tīkṣṇaṃ ca yan madyaṃ śikhi-tittiri-dakṣa-jam | māṃsaṃ medyoṣṇa-vīryaṃ ca sahānnena pra-kāmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेवित्वा तद्-अहः स्वप्याद् अथ-वा पुनर् उल्लिखेत् । सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः
sevitvā tad-ahaḥ svapyād atha-vā punar ullikhet | sarpiṣo mahatīṃ mātrāṃ pītvā vā chardayet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीलिनीम् अजगन्धां च त्रिवृतां कटु-रोहिणीम् । पिबेज् ज्वरस्यागमने स्नेह-स्वेदोपपादितः
nīlinīm ajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭu-rohiṇīm | pibej jvarasyāgamane sneha-svedopapāditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोह्वा सैन्धवं कृष्णा तैलेन नयनाञ्जनम् । योज्यं हिङ्गु-समा व्याघ्री-वसा नस्यं स-सैन्धवम्
manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam | yojyaṃ hiṅgu-samā vyāghrī-vasā nasyaṃ sa-saindhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुराण-सर्पिः सिंहस्य वसा तद्-वत् स-सैन्धवा । पलङ्कषा निम्ब-पत्त्रं वचा कुष्ठं हरीतकी
purāṇa-sarpiḥ siṃhasya vasā tad-vat sa-saindhavā | palaṅkaṣā nimba-pattraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्षपाः स-यवाः सर्पिर् धूपो विड् वा बिडाल-जा । पुर-ध्याम-वचा-सर्ज-निम्बार्कागुरु-दारुभिः
sarṣapāḥ sa-yavāḥ sarpir dhūpo viḍ vā biḍāla-jā | pura-dhyāma-vacā-sarja-nimbārkāguru-dārubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूपो ज्वरेषु सर्वेषु कार्यो ऽयम् अ-पराजितः । धूप-नस्याञ्जनोत्त्रासा ये चोक्ताश् चित्त-वैकृते
dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo 'yam a-parājitaḥ | dhūpa-nasyāñjanottrāsā ye coktāś citta-vaikṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवाश्रयं च भैषज्यं ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति । विशेषाद् विषमान् प्रायस् ते ह्य् आगन्त्व्-अनुबन्ध-जाः
daivāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvān vyapohati | viśeṣād viṣamān prāyas te hy āgantv-anubandha-jāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-स्वं च सिरां विध्येद् अ-शान्तौ विषम-ज्वरे । केवलानिल-वीसर्प-विस्फोटाभिहत-ज्वरे
yathā-svaṃ ca sirāṃ vidhyed a-śāntau viṣama-jvare | kevalānila-vīsarpa-visphoṭābhihata-jvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिः-पान-हिमालेप-सेक-मांस-रसाशनम् । कुर्याद् यथा-स्वम् उक्तं च रक्त-मोक्षादि साधनम्
sarpiḥ-pāna-himālepa-seka-māṃsa-rasāśanam | kuryād yathā-svam uktaṃ ca rakta-mokṣādi sādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहोत्थे भूत-विद्योक्तं बलि-मन्त्रादि साधनम् । ओषधि-गन्ध-जे पित्त-शमनं विष-जिद् विषे
grahotthe bhūta-vidyoktaṃ bali-mantrādi sādhanam | oṣadhi-gandha-je pitta-śamanaṃ viṣa-jid viṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टैर् अर्थैर् मनो-ज्ञैश् च यथा-दोष-शमेन च । हिता-हित-विवेकैश् च ज्वरं क्रोधादि-जं जयेत्
iṣṭair arthair mano-jñaiś ca yathā-doṣa-śamena ca | hitā-hita-vivekaiś ca jvaraṃ krodhādi-jaṃ jayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोध-जो याति कामेन शान्तिं क्रोधेन काम-जः । भय-शोकोद्भवौ ताभ्यां भी-शोकाभ्यां तथेतरौ
krodha-jo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāma-jaḥ | bhaya-śokodbhavau tābhyāṃ bhī-śokābhyāṃ tathetarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शापाथर्वण-मन्त्रोत्थे विधिर् दैव-व्यपाश्रयः । ते ज्वराः केवलाः पूर्वं व्याप्यन्ते ऽन्-अन्तरम् मलैः
śāpātharvaṇa-mantrotthe vidhir daiva-vyapāśrayaḥ | te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante 'n-antaram malaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् दोषानुसारेण तेष्व् आहारादि कल्पयेत् । न हि ज्वरो ऽनुबध्नाति मारुताद्यैर् विना कृतः
tasmād doṣānusāreṇa teṣv āhārādi kalpayet | na hi jvaro 'nubadhnāti mārutādyair vinā kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वर-काल-स्मृतिं चास्य हारिभिर् विषयैर् हरेत् । करुणार्द्रं मनः शुद्धं सर्व-ज्वर-विनाशनम्
jvara-kāla-smṛtiṃ cāsya hāribhir viṣayair haret | karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarva-jvara-vināśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यजेद् आ-बल-लाभाच् च व्यायाम-स्नान-मैथुनम् । गुर्व्-अ-सात्म्य-विदाह्य् अन्नं यच् चान्यज् ज्वर-कारणम्
tyajed ā-bala-lābhāc ca vyāyāma-snāna-maithunam | gurv-a-sātmya-vidāhy annaṃ yac cānyaj jvara-kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वि-ज्वरो ऽपि सहसा सर्वान्नीनो भवेत् तथा । निवृत्तो ऽपि ज्वरः शीघ्रं व्यापादयति दुर्-बलम्
na vi-jvaro 'pi sahasā sarvānnīno bhavet tathā | nivṛtto 'pi jvaraḥ śīghraṃ vyāpādayati dur-balam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद्यः प्राण-हरो यस्मात् तस्मात् तस्य विशेषतः । तस्यां तस्याम् अवस्थायां तत् तत् कुर्याद् भिषग्-जितम्
sadyaḥ prāṇa-haro yasmāt tasmāt tasya viśeṣataḥ | tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat tat kuryād bhiṣag-jitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओषधयो मणयश् च सु-मन्त्राः साधु-गुरु-द्वि-ज-दैवत-पूजाः । प्रीति-करा मनसो विषयाश् च घ्नन्त्य् अपि विष्णु-कृतं ज्वरम् उग्रम्
oṣadhayo maṇayaś ca su-mantrāḥ sādhu-guru-dvi-ja-daivata-pūjāḥ | prīti-karā manaso viṣayāś ca ghnanty api viṣṇu-kṛtaṃ jvaram ugram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.