Vagbhata: Astangahrdayasutra 54

ऊर्ध्व-गं बलिनो ऽ-वेगम् एक-दोषानुगं नवम् । रक्त-पित्तं सुखे काले साधयेन् निर्-उपद्रवम्

ūrdhva-gaṃ balino '-vegam eka-doṣānugaṃ navam | rakta-pittaṃ sukhe kāle sādhayen nir-upadravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो-गं यापयेद् रक्तं यच् च दोष-द्वयानुगम् । शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन् मार्गान् मार्गान्तरं च यत्

adho-gaṃ yāpayed raktaṃ yac ca doṣa-dvayānugam | śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyan mārgān mārgāntaraṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-प्रवृत्तं मन्दाग्नेस् त्रि-दोषं द्वि-पथं त्यजेत् । ज्ञात्वा निदानम् अयनं मलाव् अनु-बलौ बलम्

ati-pravṛttaṃ mandāgnes tri-doṣaṃ dvi-pathaṃ tyajet | jñātvā nidānam ayanaṃ malāv anu-balau balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देश-कालाद्य्-अवस्थां च रक्त-पित्ते प्रयोजयेत् । लङ्घनं बृंहणं वादौ शोधनं शमनं तथा

deśa-kālādy-avasthāṃ ca rakta-pitte prayojayet | laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vādau śodhanaṃ śamanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतर्पणोत्थं बलिनो बहु-दोषस्य साधयेत् । ऊर्ध्व-भागं विरेकेण वमनेन त्व् अधो-गतम्

saṃtarpaṇotthaṃ balino bahu-doṣasya sādhayet | ūrdhva-bhāgaṃ virekeṇa vamanena tv adho-gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमनैर् बृंहणैश् चान्यल् लङ्घ्य-बृंह्यान् अवेक्ष्य च । ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्त-कषायकौ

śamanair bṛṃhaṇaiś cānyal laṅghya-bṛṃhyān avekṣya ca | ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tikta-kaṣāyakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवासश् च निः-शुण्ठी-षड्-अङ्गोदक-पायिनः । अधो-गे रक्त-पित्ते तु बृंहणो मधुरो रसः

upavāsaś ca niḥ-śuṇṭhī-ṣaḍ-aṅgodaka-pāyinaḥ | adho-ge rakta-pitte tu bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्व-गे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया त्व् अधो-गते । अश्नतो बलिनो ऽ-शुद्धं न धार्यं तद् धि रोग-कृत्

ūrdhva-ge tarpaṇaṃ yojyaṃ prāk ca peyā tv adho-gate | aśnato balino '-śuddhaṃ na dhāryaṃ tad dhi roga-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेया त्व् अधो-गमे धारयेद् अन्य-था शीघ्रम् अग्नि-वच् छीघ्र-कारि तत् । त्रिवृच्-छ्यामा-कषायेण कल्केन च स-शर्करम्

peyā tv adho-game dhārayed anya-thā śīghram agni-vac chīghra-kāri tat | trivṛc-chyāmā-kaṣāyeṇa kalkena ca sa-śarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गल-ग्रहं पूति-नस्यं मूर्छायम् अ-रुचिं ज्वरम् । गुल्मं प्लीहानम् आनाहं किलासं मूत्र-कृच्छ्र-ताम् ॥ ९।१+१ ॥ कुष्ठान्य् अर्शांसि वीसर्पं वर्ण-नाशं भगन्दरम् । बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् स्तम्भितम् आदितः ॥ ९।१+२ ॥ साधयेद् विधि-वल् लेहं लिह्यात् पाणि-तलं ततः । त्रिवृता त्रि-फला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु

gala-grahaṃ pūti-nasyaṃ mūrchāyam a-ruciṃ jvaram | gulmaṃ plīhānam ānāhaṃ kilāsaṃ mūtra-kṛcchra-tām || 9.1+1 || kuṣṭhāny arśāṃsi vīsarpaṃ varṇa-nāśaṃ bhagandaram | buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt stambhitam āditaḥ || 9.1+2 || sādhayed vidhi-val lehaṃ lihyāt pāṇi-talaṃ tataḥ | trivṛtā tri-phalā śyāmā pippalī śarkarā madhu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोदकः संनिपातोर्ध्व-रक्त-शोफ-ज्वरापहः । त्रिवृत् सम-सिता तद्-वत् पिप्पली-पाद-संयुता

modakaḥ saṃnipātordhva-rakta-śopha-jvarāpahaḥ | trivṛt sama-sitā tad-vat pippalī-pāda-saṃyutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनं फल-संयुक्तं तर्पणं स-सिता-मधु । स-सितं वा जलं क्षौद्र-युक्तं वा मधुकोदकम्

vamanaṃ phala-saṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sa-sitā-madhu | sa-sitaṃ vā jalaṃ kṣaudra-yuktaṃ vā madhukodakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरं वा रसम् इक्षोर् वा शुद्धस्यान्-अन्तरो विधिः । यथा-स्वं मन्थ-पेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्

kṣīraṃ vā rasam ikṣor vā śuddhasyān-antaro vidhiḥ | yathā-svaṃ mantha-peyādiḥ prayojyo rakṣatā balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः पित्त-घ्नैर् वा फलैः कृतः । मधु-खर्जूर-मृद्वीका-परूषक-सिताम्भसा

mantho jvarokto drākṣādiḥ pitta-ghnair vā phalaiḥ kṛtaḥ | madhu-kharjūra-mṛdvīkā-parūṣaka-sitāmbhasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थो वा पञ्च-सारेण स-घृतैर् लाज-सक्तुभिः । दाडिमामलकाम्लो वा मन्दाग्न्य्-अम्लाभिलाषिणाम्

mantho vā pañca-sāreṇa sa-ghṛtair lāja-saktubhiḥ | dāḍimāmalakāmlo vā mandāgny-amlābhilāṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कमलोत्पल-किञ्जल्क-पृश्निपर्णी-प्रियङ्गुकाः । उशीरं शबरं लोध्रं शृङ्गवेरं कु-चन्दनम्

kamalotpala-kiñjalka-pṛśniparṇī-priyaṅgukāḥ | uśīraṃ śabaraṃ lodhraṃ śṛṅgaveraṃ ku-candanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीवेरं धातकी-पुष्पं बिल्व-मध्यं दुरालभा । अर्धार्धैर् विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पाद-यौगिकाः

hrīveraṃ dhātakī-puṣpaṃ bilva-madhyaṃ durālabhā | ardhārdhair vihitāḥ peyā vakṣyante pāda-yaugikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूनिम्ब-सेव्य-जलदा मसूराः पृश्निपर्ण्य् अपि । विदारिगन्धा मुद्गाश् च बला सर्पिर् हरेणुकाः

bhūnimba-sevya-jaladā masūrāḥ pṛśniparṇy api | vidārigandhā mudgāś ca balā sarpir hareṇukāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाङ्गलानि च मांसानि शीत-वीर्याणि साधयेत् । पृथक् पृथग् जले तेषां यवागूः कल्पयेद् रसे

jāṅgalāni ca māṃsāni śīta-vīryāṇi sādhayet | pṛthak pṛthag jale teṣāṃ yavāgūḥ kalpayed rase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीताः स-शर्करा-क्षौद्रास् तद्-वन् मांस-रसान् अपि । ईषद्-अम्लान् अन्-अम्लान् वा घृत-भृष्टान् स-शर्करान्

śītāḥ sa-śarkarā-kṣaudrās tad-van māṃsa-rasān api | īṣad-amlān an-amlān vā ghṛta-bhṛṣṭān sa-śarkarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूक-शिम्बी-भवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते । अन्न-स्व-रूप-विज्ञाने यद् उक्तं लघु-शीतलम्

śūka-śimbī-bhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate | anna-sva-rūpa-vijñāne yad uktaṃ laghu-śītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तम् अम्बु पानीयं पञ्च-मूलेन वा शृतम् । लघुना शृत-शीतं वा मध्व्-अम्भो वा फलाम्बु वा

pūrvoktam ambu pānīyaṃ pañca-mūlena vā śṛtam | laghunā śṛta-śītaṃ vā madhv-ambho vā phalāmbu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशः स-वास्तुकः शस्तो विबन्धे तित्तिरिः पुनः । उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुते ऽधिके

śaśaḥ sa-vāstukaḥ śasto vibandhe tittiriḥ punaḥ | udumbarasya niryūhe sādhito mārute 'dhike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लक्षस्य बर्हिणस् तद्-वन् न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः । यत् किञ्-चिद् रक्त-पित्तस्य निदानं तच् च वर्जयेत्

plakṣasya barhiṇas tad-van nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ | yat kiñ-cid rakta-pittasya nidānaṃ tac ca varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासा-रसेन फलिनी-मृल्-लोध्राञ्जन-माक्षिकम् । पित्तासृक् शमयेत् पीतं निर्यासो वाटरूषकात्

vāsā-rasena phalinī-mṛl-lodhrāñjana-mākṣikam | pittāsṛk śamayet pītaṃ niryāso vāṭarūṣakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करा-मधु-संयुक्तः केवलो वा शृतो ऽपि वा । वृषः सद्यो जयत्य् अस्रं स ह्य् अस्य परम् औषधम्

śarkarā-madhu-saṃyuktaḥ kevalo vā śṛto 'pi vā | vṛṣaḥ sadyo jayaty asraṃ sa hy asya param auṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोल-मालती-निम्ब-चन्दन-द्वय-पद्मकम् । लोध्रो वृषस् तण्डुलीयः कृष्णा मृन् मदयन्तिका

paṭola-mālatī-nimba-candana-dvaya-padmakam | lodhro vṛṣas taṇḍulīyaḥ kṛṣṇā mṛn madayantikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका । रक्त-पित्त-हराः क्वाथास् त्रयः स-मधु-शर्कराः

śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā | rakta-pitta-harāḥ kvāthās trayaḥ sa-madhu-śarkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलाश-वल्क-क्वाथो वा सु-शीतः शर्करान्वितः । लिह्याद् वा मधु-सर्पिर्भ्यां गवाश्व-शकृतो रसम्

palāśa-valka-kvātho vā su-śītaḥ śarkarānvitaḥ | lihyād vā madhu-sarpirbhyāṃ gavāśva-śakṛto rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-क्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावताच् छकृत् । अति-निःस्रुत-रक्तश् च क्षौद्रेण रुधिरं पिबेत्

sa-kṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvatāc chakṛt | ati-niḥsruta-raktaś ca kṣaudreṇa rudhiraṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाङ्गलं भक्षयेद् वाजम् आमं पित्त-युतं यकृत् । चन्दनोशीर-जलद-लाज-मुद्ग-कणा-यवैः

jāṅgalaṃ bhakṣayed vājam āmaṃ pitta-yutaṃ yakṛt | candanośīra-jalada-lāja-mudga-kaṇā-yavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बला-जले पर्युषितैः कषायो रक्त-पित्त-हा । प्रसादश् चन्दनाम्भो-ज-सेव्य-मृद्-भृष्ट-लोष्ट-जः

balā-jale paryuṣitaiḥ kaṣāyo rakta-pitta-hā | prasādaś candanāmbho-ja-sevya-mṛd-bhṛṣṭa-loṣṭa-jaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-शीतः स-सिता-क्षौद्रः शोणिताति-प्रवृत्ति-जित् । आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेद् इक्षु-गण्डिकाः

su-śītaḥ sa-sitā-kṣaudraḥ śoṇitāti-pravṛtti-jit | āpothya vā nave kumbhe plāvayed ikṣu-gaṇḍikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितं तद् गुप्तम् आकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम् । मधु-मद् विकचाम्भो-ज-कृतोत्तंसं च तद्-गुणम्

sthitaṃ tad guptam ākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam | madhu-mad vikacāmbho-ja-kṛtottaṃsaṃ ca tad-guṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च पित्त-ज्वरे चोक्ताः कषायास् तांश् च योजयेत् । कषायैर् विविधैर् एभिर् दीप्ते ऽग्नौ विजिते कफे

ye ca pitta-jvare coktāḥ kaṣāyās tāṃś ca yojayet | kaṣāyair vividhair ebhir dīpte 'gnau vijite kaphe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्त-पित्तं न चेच् छाम्येत् तत्र वातोल्बणे पयः । युञ्ज्याच् छागं शृतं तद्-वद् गव्यं पञ्च-गुणे ऽम्भसि

rakta-pittaṃ na cec chāmyet tatra vātolbaṇe payaḥ | yuñjyāc chāgaṃ śṛtaṃ tad-vad gavyaṃ pañca-guṇe 'mbhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च-मूलेन लघुना शृतं वा स-सिता-मधु । जीवकर्षभक-द्राक्षा-बला-गोक्षुर-नागरैः

pañca-mūlena laghunā śṛtaṃ vā sa-sitā-madhu | jīvakarṣabhaka-drākṣā-balā-gokṣura-nāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् पृथक् शृतं क्षीरं स-घृतं सितयाथ-वा । गोकण्टकाभीरु-शृतं पर्णिनीभिस् तथा पयः

pṛthak pṛthak śṛtaṃ kṣīraṃ sa-ghṛtaṃ sitayātha-vā | gokaṇṭakābhīru-śṛtaṃ parṇinībhis tathā payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त्य् आशु रक्तं स-रुजं विशेषान् मूत्र-मार्ग-गम् । विण्-मार्ग-गे विशेषेण हितं मोच-रसेन तु

hanty āśu raktaṃ sa-rujaṃ viśeṣān mūtra-mārga-gam | viṇ-mārga-ge viśeṣeṇa hitaṃ moca-rasena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वट-प्ररोहैर् शुङ्गैर् वा शुण्ठ्य्-उदीच्योत्पलैर् अपि । रक्तातीसार-दुर्-नाम-चिकित्सां चात्र कल्पयेत्

vaṭa-prarohair śuṅgair vā śuṇṭhy-udīcyotpalair api | raktātīsāra-dur-nāma-cikitsāṃ cātra kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव च । कषाय-योगैर् एभिर् वा विपक्वं पाययेद् घृतम्

pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca | kaṣāya-yogair ebhir vā vipakvaṃ pāyayed ghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-मूल-मस्तकं क्षुण्णं वृषम् अष्ट-गुणे ऽम्भसि । पक्त्वाष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्

sa-mūla-mastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣam aṣṭa-guṇe 'mbhasi | paktvāṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-पुष्प-गर्भं तच् छीतं स-क्षौद्रं पित्त-शोणितम् । पित्त-गुल्म-ज्वर-श्वास-कास-हृद्-रोग-कामलाः

tat-puṣpa-garbhaṃ tac chītaṃ sa-kṣaudraṃ pitta-śoṇitam | pitta-gulma-jvara-śvāsa-kāsa-hṛd-roga-kāmalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिमिर-भ्रम-वीसर्प-स्वर-सादांश् च नाशयेत् । पलाश-वृन्त-स्व-रसे तद्-गर्भं च घृतं पचेत्

timira-bhrama-vīsarpa-svara-sādāṃś ca nāśayet | palāśa-vṛnta-sva-rase tad-garbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-क्षौद्रं तच् च रक्त-घ्नं तथैव त्रायमाणया । रक्ते स-पिच्छे स-कफे ग्रथिते कण्ठ-मार्ग-गे

sa-kṣaudraṃ tac ca rakta-ghnaṃ tathaiva trāyamāṇayā | rakte sa-picche sa-kaphe grathite kaṇṭha-mārga-ge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिह्यान् माक्षिक-सर्पिर्भ्यां क्षारम् उत्पल-नाल-जम् । पृथक् पृथक् तथाम्भो-ज-रेणु-श्यामा-मधूक-जम्

lihyān mākṣika-sarpirbhyāṃ kṣāram utpala-nāla-jam | pṛthak pṛthak tathāmbho-ja-reṇu-śyāmā-madhūka-jam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुदागमे विशेषेण शोणिते वस्तिर् इष्यते । घ्राण-गे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्

gudāgame viśeṣeṇa śoṇite vastir iṣyate | ghrāṇa-ge rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषाय-योगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्व्-आदि-रसाप्लुतान् । क्षीरादीन् स-सितांस् तोयं केवलं वा जलं हितं

kaṣāya-yogān pūrvoktān kṣīrekṣv-ādi-rasāplutān | kṣīrādīn sa-sitāṃs toyaṃ kevalaṃ vā jalaṃ hitaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसो दाडिम-पुष्पाणाम् आम्रास्थ्नः शाद्वलस्य वा । कल्पयेच् छीत-वर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु

raso dāḍima-puṣpāṇām āmrāsthnaḥ śādvalasya vā | kalpayec chīta-vargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-सूक्ष्मा माष-पिष्टी च घृत-भृष्टा शिवस्य च । रुणद्धि मूर्ध-लेपेन नासा-रक्तं न संशयः ॥ ४९।१+१ ॥ यच् च पित्त-ज्वरे प्रोक्तं बहिर् अन्तश् च भेषजम् । रक्त-पित्ते हितं तच् च क्षत-क्षीणे हितं च यत्

su-sūkṣmā māṣa-piṣṭī ca ghṛta-bhṛṣṭā śivasya ca | ruṇaddhi mūrdha-lepena nāsā-raktaṃ na saṃśayaḥ || 49.1+1 || yac ca pitta-jvare proktaṃ bahir antaś ca bheṣajam | rakta-pitte hitaṃ tac ca kṣata-kṣīṇe hitaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.