Vagbhata: Astangahrdayasutra 55

काकोली-क्षीर-काकोली-क्षीरशुक्ला-द्वि-जीरकैः । मृणाल-बिस-खर्जूर-शृङ्गाटक-कसेरुकैः

kākolī-kṣīra-kākolī-kṣīraśuklā-dvi-jīrakaiḥ | mṛṇāla-bisa-kharjūra-śṛṅgāṭaka-kaserukaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् नागबला-सर्पिः पित्त-रक्त-क्षत-क्षयान् । जयेत् तृड्-भ्रम-दाहांश् च बल-पुष्टि-करं परम्

etan nāgabalā-sarpiḥ pitta-rakta-kṣata-kṣayān | jayet tṛḍ-bhrama-dāhāṃś ca bala-puṣṭi-karaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ण्यम् आयुष्यम् ओजस्यं वली-पलित-नाशनम् । उपयुज्य च षण् मासान् वृद्धो ऽपि तरुणायते

varṇyam āyuṣyam ojasyaṃ valī-palita-nāśanam | upayujya ca ṣaṇ māsān vṛddho 'pi taruṇāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्ते ऽग्नौ विधिर् एष स्यान् मन्दे दीपन-पाचनः । यक्ष्मोक्तः क्षतिनां शस्तो ग्राही शकृति तु द्रवे

dīpte 'gnau vidhir eṣa syān mande dīpana-pācanaḥ | yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto grāhī śakṛti tu drave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश-मूलं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शठीं बलाम् । हस्ति-पिप्पल्य्-अपामार्ग-पिप्पली-मूल-चित्रकान्

daśa-mūlaṃ svayaṅguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām | hasti-pippaly-apāmārga-pippalī-mūla-citrakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भार्गीं पुष्कर-मूलं च द्वि-पलांशं यवाढकम् । हरीतकी-शतं चैकं जल-पञ्चाढके पचेत्

bhārgīṃ puṣkara-mūlaṃ ca dvi-palāṃśaṃ yavāḍhakam | harītakī-śataṃ caikaṃ jala-pañcāḍhake pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यव-स्वेदे कषायं तं पूतं तच् चाभया-शतम् । पचेद् गुड-तुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग् घृतात्

yava-svede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ tac cābhayā-śatam | paced guḍa-tulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthag ghṛtāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलात् स-पिप्पली-चूर्णात् सिद्ध-शीते च माक्षिकात् । लेहं द्वे चाभये नित्यम् अतः खादेद् रसायनात्

tailāt sa-pippalī-cūrṇāt siddha-śīte ca mākṣikāt | lehaṃ dve cābhaye nityam ataḥ khāded rasāyanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् वली-पलितं हन्याद् वर्णायुर्-बल-वर्धनम् । पञ्च-कासान् क्षयं श्वासं स-हिध्मं विषम-ज्वरम्

tad valī-palitaṃ hanyād varṇāyur-bala-vardhanam | pañca-kāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sa-hidhmaṃ viṣama-jvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेह-गुल्म-ग्रहण्य्-अर्शो-हृद्-रोगा-रुचि-पीनसान् । अगस्त्य-विहितं धन्यम् इदं श्रेष्ठं रसायनम्

meha-gulma-grahaṇy-arśo-hṛd-rogā-ruci-pīnasān | agastya-vihitaṃ dhanyam idaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश-मूलं बलां मूर्वां हरिद्रे पिप्पली-द्वयम् । पाठाश्वगन्धापामार्ग-स्वगुप्तातिविषामृताः

daśa-mūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalī-dvayam | pāṭhāśvagandhāpāmārga-svaguptātiviṣāmṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाल-बिल्वं त्रिवृद्-दन्ती-मूलं पत्त्रं च चित्रकात् । पयस्यां कुटजं हिंस्रां पुष्पं सारं च बीजकात्

bāla-bilvaṃ trivṛd-dantī-mūlaṃ pattraṃ ca citrakāt | payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃsrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोट-स्थविर-भल्लात-विकङ्कत-शतावरीः । पूति-करञ्ज-शम्याक-चन्द्रलेखा-सहाचरम्

boṭa-sthavira-bhallāta-vikaṅkata-śatāvarīḥ | pūti-karañja-śamyāka-candralekhā-sahācaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौभाञ्जनक-निम्ब-त्वग्-इक्षुरं च पलांशकम् । पथ्या-सहस्रं स-शतं यवानां चाढक-द्वयम्

śaubhāñjanaka-nimba-tvag-ikṣuraṃ ca palāṃśakam | pathyā-sahasraṃ sa-śataṃ yavānāṃ cāḍhaka-dvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचेद् अष्ट-गुणे तोये यव-स्वेदे ऽवतारयेत् । पूते क्षिपेत् स-पथ्ये च तत्र जीर्ण-गुडात् तुलाम्

paced aṣṭa-guṇe toye yava-svede 'vatārayet | pūte kṣipet sa-pathye ca tatra jīrṇa-guḍāt tulām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलाज्य-धात्री-रसतः प्रस्थं प्रस्थं ततः पुनः । अधिश्रयेन् मृदाव् अग्नौ दर्वी-लेपे ऽवतार्य च

tailājya-dhātrī-rasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ | adhiśrayen mṛdāv agnau darvī-lepe 'vatārya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीते प्रस्थ-द्वयं क्षौद्रात् पिप्पली-कुडवं क्षिपेत् । चूर्णी-कृतं त्रि-जाताच् च त्रि-पलं निखनेत् ततः

śīte prastha-dvayaṃ kṣaudrāt pippalī-kuḍavaṃ kṣipet | cūrṇī-kṛtaṃ tri-jātāc ca tri-palaṃ nikhanet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्ये पुराण-कुम्भ-स्थं मासं खादेच् च पूर्व-वत् । रसायनं वसिष्ठोक्तम् एतत् पूर्व-गुणाधिकम्

dhānye purāṇa-kumbha-sthaṃ māsaṃ khādec ca pūrva-vat | rasāyanaṃ vasiṣṭhoktam etat pūrva-guṇādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थानां निष्-परीहारं सर्वर्तुषु च शस्यते । पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले

svasthānāṃ niṣ-parīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate | pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalāt pale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्त्रम् आर्जकात् । एकैकां मरिचाजाज्योर् धान्यकाद् द्वे चतुर्थिके

kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ pattram ārjakāt | ekaikāṃ maricājājyor dhānyakād dve caturthike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करायाः पलान्य् अत्र दश द्वे च प्रदापयेत् । कृत्वा चूर्णम् अतो मात्राम् अन्न-पानेषु दापयेत्

śarkarāyāḥ palāny atra daśa dve ca pradāpayet | kṛtvā cūrṇam ato mātrām anna-pāneṣu dāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुच्यं तद् दीपनं बल्यं पार्श्वार्ति-श्वास-कास-जित् । एकां षो-डशिकां धान्याद् द्वे द्वे चाजाजि-दीप्यकात्

rucyaṃ tad dīpanaṃ balyaṃ pārśvārti-śvāsa-kāsa-jit | ekāṃ ṣo-ḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājāji-dīpyakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां दाडिम-वृक्षाम्ले द्विर् द्विः सौवर्चलात् पलम् । शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्च पलानि च

tābhyāṃ dāḍima-vṛkṣāmle dvir dviḥ sauvarcalāt palam | śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyāt pañca palāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् चूर्णं षो-डश-पलैः शर्कराया विमिश्रयेत् । षाडवो ऽयं प्रदेयः स्याद् अन्न-पानेषु पूर्व-वत्

tac cūrṇaṃ ṣo-ḍaśa-palaiḥ śarkarāyā vimiśrayet | ṣāḍavo 'yaṃ pradeyaḥ syād anna-pāneṣu pūrva-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिश् च यक्ष्म-विहितो यथावस्थं क्षते हितः । निवृत्ते क्षत-दोषे तु कफे वृद्ध उरः शिरः

vidhiś ca yakṣma-vihito yathāvasthaṃ kṣate hitaḥ | nivṛtte kṣata-doṣe tu kaphe vṛddha uraḥ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाल्यते कासिनो यस्य स ना धूमान् पिबेद् इमान् । द्वि-मेदा-द्वि-बला-यष्टी-कल्कैः क्षौमे सु-भाविते

dālyate kāsino yasya sa nā dhūmān pibed imān | dvi-medā-dvi-balā-yaṣṭī-kalkaiḥ kṣaume su-bhāvite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तिं कृत्वा पिबेद् धूमं जीवनीय-घृतानुपः । मनःशिला-पलाशाजगन्धा-त्वक्क्षीरि-नागरैः

vartiṃ kṛtvā pibed dhūmaṃ jīvanīya-ghṛtānupaḥ | manaḥśilā-palāśājagandhā-tvakkṣīri-nāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-वद् एवानु-पानं तु शर्करेक्षु-गुडोदकम् । पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्याम् आर्द्रया वट-शुङ्गया

tad-vad evānu-pānaṃ tu śarkarekṣu-guḍodakam | piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyām ārdrayā vaṭa-śuṅgayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-सर्पिष्कं पिबेद् धूमं तित्तिरि-प्रतिभोजनम् । क्षय-जे बृंहणं पूर्वं कुर्याद् अग्नेश् च वर्धनम्

sa-sarpiṣkaṃ pibed dhūmaṃ tittiri-pratibhojanam | kṣaya-je bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryād agneś ca vardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहु-दोषाय स-स्नेहं मृदु दद्याद् विरेचनम् । शम्याकेन त्रिवृतया मृद्वीका-रस-युक्तया

bahu-doṣāya sa-snehaṃ mṛdu dadyād virecanam | śamyākena trivṛtayā mṛdvīkā-rasa-yuktayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिल्वकस्य कषायेण विदारी-स्व-रसेन च । सर्पिः सिद्धं पिबेद् युक्त्या क्षीण-देहो विशोधनम्

tilvakasya kaṣāyeṇa vidārī-sva-rasena ca | sarpiḥ siddhaṃ pibed yuktyā kṣīṇa-deho viśodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ते कफे धातुषु च क्षीणेषु क्षय-कास-वान् । घृतं कर्कटकी-क्षीर-द्वि-बला-साधितं पिबेत्

pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣaya-kāsa-vān | ghṛtaṃ karkaṭakī-kṣīra-dvi-balā-sādhitaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदारीभिः कदम्बैर् वा ताल-सस्यैश् च साधितम् । घृतं पयश् च मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्र-निर्गमे

vidārībhiḥ kadambair vā tāla-sasyaiś ca sādhitam | ghṛtaṃ payaś ca mūtrasya vaivarṇye kṛcchra-nirgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूने स-वेदने मेढ्रे पायौ स-श्रोणि-वङ्क्षणे । घृत-मण्डेन लघुनानुवास्यो मिश्रकेण वा

śūne sa-vedane meḍhre pāyau sa-śroṇi-vaṅkṣaṇe | ghṛta-maṇḍena laghunānuvāsyo miśrakeṇa vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाङ्गलैर् प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिले-शयाः । क्रम-शः प्रसहास् तद्-वत् प्रयोज्याः पिशिताशिनः

jāṅgalair pratibhuktasya vartakādyā bile-śayāḥ | krama-śaḥ prasahās tad-vat prayojyāḥ piśitāśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औष्ण्यात् प्रमाथि-भावाच् च स्रोतोभ्यश् च्यावयन्ति ते । कफं शुद्धैश् च तैः पुष्टिं कुर्यात् सम्यग् वहन् रसः

auṣṇyāt pramāthi-bhāvāc ca srotobhyaś cyāvayanti te | kaphaṃ śuddhaiś ca taiḥ puṣṭiṃ kuryāt samyag vahan rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चविका-त्रि-फला-भार्गी-दश-मूलैः स-चित्रकैः । कुलत्थ-पिप्पली-मूल-पाठा-कोल-यवैर् जले

cavikā-tri-phalā-bhārgī-daśa-mūlaiḥ sa-citrakaiḥ | kulattha-pippalī-mūla-pāṭhā-kola-yavair jale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृतैर् नागर-दुःस्पर्शा-पिप्पली-शठि-पौष्करैः । पिष्टैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर् विपाचयेत्

śṛtair nāgara-duḥsparśā-pippalī-śaṭhi-pauṣkaraiḥ | piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpir vipācayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धे ऽस्मिंश् चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च । दत्त्वा युक्त्या पिबेन् मात्रां क्षय-कास-निपीडितः

siddhe 'smiṃś cūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca | dattvā yuktyā piben mātrāṃ kṣaya-kāsa-nipīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासमर्दाभया-मुस्ता-पाठा-कट्फल-नागरैः । पिप्पल्या कटु-रोहिण्या काश्मर्या सुरसेन च

kāsamardābhayā-mustā-pāṭhā-kaṭphala-nāgaraiḥ | pippalyā kaṭu-rohiṇyā kāśmaryā surasena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्ष-मात्रैर् घृत-प्रस्थं क्षीर-द्राक्षा-रसाढके । पचेच् छोष-ज्वर-प्लीह-सर्व-कास-हरं शिवम्

akṣa-mātrair ghṛta-prasthaṃ kṣīra-drākṣā-rasāḍhake | pacec choṣa-jvara-plīha-sarva-kāsa-haraṃ śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष-व्याघ्री-गुडूचीनां पत्त्र-मूल-फलाङ्कुरात् । रस-कल्कैर् घृतं पक्वं हन्ति कास-ज्वरा-रुचीः

vṛṣa-vyāghrī-guḍūcīnāṃ pattra-mūla-phalāṅkurāt | rasa-kalkair ghṛtaṃ pakvaṃ hanti kāsa-jvarā-rucīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वि-गुणे दाडिम-रसे सिद्धं वा व्योष-संयुतम् । पिबेद् उपरि भुक्तस्य यव-क्षार-युतं नरः

dvi-guṇe dāḍima-rase siddhaṃ vā vyoṣa-saṃyutam | pibed upari bhuktasya yava-kṣāra-yutaṃ naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यव-क्षार-युतं घृतम् पिप्पली-गुड-सिद्धं वा छाग-क्षीर-युतं घृतम् । एतान्य् अग्नि-विवृद्ध्य्-अर्थं सर्पींषि क्षय-कासिनाम्

yava-kṣāra-yutaṃ ghṛtam pippalī-guḍa-siddhaṃ vā chāga-kṣīra-yutaṃ ghṛtam | etāny agni-vivṛddhy-arthaṃ sarpīṃṣi kṣaya-kāsinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्युर् दोष-बद्ध-कण्ठोरः-स्रोतसां च विशुद्धये । प्रस्थोन्मिते यव-क्वाथे विंशतिं विजयाः पचेत्

syur doṣa-baddha-kaṇṭhoraḥ-srotasāṃ ca viśuddhaye | prasthonmite yava-kvāthe viṃśatiṃ vijayāḥ pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्विन्ना मृदित्वा तास् तस्मिन् पुराणात् षट्-पलं गुडात् । पिप्पल्या द्वि-पलं कर्षं मनोह्वाया रसाञ्जनात्

svinnā mṛditvā tās tasmin purāṇāt ṣaṭ-palaṃ guḍāt | pippalyā dvi-palaṃ karṣaṃ manohvāyā rasāñjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्त्वार्धाक्षं पचेद् भूयः स लेहः श्वास-कास-जित् । श्वाविधां सूचयो दग्धाः स-घृत-क्षौद्र-शर्कराः

dattvārdhākṣaṃ paced bhūyaḥ sa lehaḥ śvāsa-kāsa-jit | śvāvidhāṃ sūcayo dagdhāḥ sa-ghṛta-kṣaudra-śarkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वास-कास-हरा बर्हि-पादौ वा मधु-सर्पिषा । एरण्ड-पत्त्र-क्षारं वा व्योष-तैल-गुडान्वितम्

śvāsa-kāsa-harā barhi-pādau vā madhu-sarpiṣā | eraṇḍa-pattra-kṣāraṃ vā vyoṣa-taila-guḍānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेहयेत् क्षारम् एवं वा सुरसैरण्ड-पत्त्र-जम् । लिह्यात् त्र्य्-ऊषण-चूर्णं वा पुराण-गुड-सर्पिषा

lehayet kṣāram evaṃ vā surasairaṇḍa-pattra-jam | lihyāt try-ūṣaṇa-cūrṇaṃ vā purāṇa-guḍa-sarpiṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकं त्रि-फला व्योषं विडङ्गं देवदारु च । बला रास्ना च तच्-चूर्णं समस्तं सम-शर्करम्

padmakaṃ tri-phalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca | balā rāsnā ca tac-cūrṇaṃ samastaṃ sama-śarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खादेन् मधु-घृताभ्यां वा लिह्यात् कास-हरं परम् । तद्-वन् मरिच-चूर्णं वा स-घृत-क्षौद्र-शर्करम्

khāden madhu-ghṛtābhyāṃ vā lihyāt kāsa-haraṃ param | tad-van marica-cūrṇaṃ vā sa-ghṛta-kṣaudra-śarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्या-शुण्ठी-घन-गुडैर् गुटिकां धारयेन् मुखे । सर्वेषु श्वास-कासेषु केवलं वा विभीतकम्

pathyā-śuṇṭhī-ghana-guḍair guṭikāṃ dhārayen mukhe | sarveṣu śvāsa-kāseṣu kevalaṃ vā vibhītakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्त्र-कल्कं घृत-भृष्टं तिल्वकस्य स-शर्करम् । पेया वोत्कारिका छर्दि-तृट्-कासामातिसार-जित्

pattra-kalkaṃ ghṛta-bhṛṣṭaṃ tilvakasya sa-śarkaram | peyā votkārikā chardi-tṛṭ-kāsāmātisāra-jit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्टकारी-रसे सिद्धो क्षीरं यूषान् रसान् अपि । स-गौरामलकः साम्लः सर्व-कास-भिषग्-जितम्

kaṇṭakārī-rase siddho kṣīraṃ yūṣān rasān api | sa-gaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarva-kāsa-bhiṣag-jitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात-घ्नौषध-निःक्वाथे क्षीरं यूषान् रसान् अपि । वैष्किरान् प्रातुदान् बैलान् दापयेत् क्षय-कासिने

vāta-ghnauṣadha-niḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasān api | vaiṣkirān prātudān bailān dāpayet kṣaya-kāsine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षत-कासे च ये धूमाः सानु-पाना निदर्शिताः । क्षय-कासे ऽपि ते योज्या वक्ष्यते यच् च यक्ष्मणि

kṣata-kāse ca ye dhūmāḥ sānu-pānā nidarśitāḥ | kṣaya-kāse 'pi te yojyā vakṣyate yac ca yakṣmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणं दीपनं चाग्नेः स्रोतसां च विशोधनम् । व्यत्यासात् क्षय-कासिभ्यो बल्यं सर्वं प्रशस्यते

bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam | vyatyāsāt kṣaya-kāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संनिपातोद्भवो घोरः क्षय-कासो यतस् ततः । यथा-दोष-बलं तस्य संनिपात-हितं हितम्

saṃnipātodbhavo ghoraḥ kṣaya-kāso yatas tataḥ | yathā-doṣa-balaṃ tasya saṃnipāta-hitaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.