Library·Vagbhata: Astangahrdayasutra·56
श्वास-हिध्मा यतस् तुल्य-हेत्व्-आद्याः साधनं ततः । तुल्यम् एव तद्-आर्तं च पूर्वं स्वेदैर् उपाचरेत्
śvāsa-hidhmā yatas tulya-hetv-ādyāḥ sādhanaṃ tataḥ | tulyam eva tad-ārtaṃ ca pūrvaṃ svedair upācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धैर् लवण-तैलाक्तं तैः खेषु ग्रथितः कफः । सु-लीनो ऽपि विलीनो ऽस्य कोष्ठं प्राप्तः सु-निर्हरः
snigdhair lavaṇa-tailāktaṃ taiḥ kheṣu grathitaḥ kaphaḥ | su-līno 'pi vilīno 'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ su-nirharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रोतसां स्यान् मृदु-त्वं च मरुतश् चानुलोम-ता । स्विन्नं च भोजयेद् अन्नं स्निग्धम् आनूप-जै रसैः
srotasāṃ syān mṛdu-tvaṃ ca marutaś cānuloma-tā | svinnaṃ ca bhojayed annaṃ snigdham ānūpa-jai rasaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दध्य्-उत्तरेण वा दद्यात् ततो ऽस्मै वमनं मृदु । विशेषात् कास-वमथु-हृद्-ग्रह-स्वर-सादिने
dadhy-uttareṇa vā dadyāt tato 'smai vamanaṃ mṛdu | viśeṣāt kāsa-vamathu-hṛd-graha-svara-sādine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिप्पली-सैन्धव-क्षौद्र-युक्तं वाता-विरोधि यत् । निर्हृते सुखम् आप्नोति स कफे दुष्ट-विग्रहे
pippalī-saindhava-kṣaudra-yuktaṃ vātā-virodhi yat | nirhṛte sukham āpnoti sa kaphe duṣṭa-vigrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्य् अ-विहतो ऽनिलः । ध्मानोदावर्त-तमके मातुलुङ्गाम्ल-वेतसैः
srotaḥsu ca viśuddheṣu caraty a-vihato 'nilaḥ | dhmānodāvarta-tamake mātuluṅgāmla-vetasaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिङ्गु-पीलु-विडैर् युक्तम् अन्नं स्याद् अनुलोमनम् । स-सैन्धवं फलाम्लं वा कोष्णं दद्याद् विरेचनम्
hiṅgu-pīlu-viḍair yuktam annaṃ syād anulomanam | sa-saindhavaṃ phalāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyād virecanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते हि कफ-संरुद्ध-गति-प्राण-प्रकोप-जाः । तस्मात् तन्-मार्ग-शुद्ध्य्-अर्थम् ऊर्ध्वाधः शोधनं हितम्
ete hi kapha-saṃruddha-gati-prāṇa-prakopa-jāḥ | tasmāt tan-mārga-śuddhy-artham ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदीर्यते भृश-तरं मार्ग-रोधाद् वहज् जलम् । यथा तथानिलस् तस्य मार्गम् अस्माद् विशोधयेत्
udīryate bhṛśa-taraṃ mārga-rodhād vahaj jalam | yathā tathānilas tasya mārgam asmād viśodhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अ-शान्तौ कृत-संशुद्धेर् धूमैर् लीनं मलं हरेत् । हरिद्रा-पत्त्रम् एरण्ड-मूलं लाक्षां मनःशिलाम्
a-śāntau kṛta-saṃśuddher dhūmair līnaṃ malaṃ haret | haridrā-pattram eraṇḍa-mūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स-देवदार्व् अलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत् । तां घृताक्तां पिबेद् धूमं यवान् वा घृत-संयुतान्
sa-devadārv alaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet | tāṃ ghṛtāktāṃ pibed dhūmaṃ yavān vā ghṛta-saṃyutān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधूच्छिष्टं सर्ज-रसं घृतं वा गुरु वागुरु । चन्दनं वा तथा शृङ्गं वालान् वा स्नाव वा गवाम्
madhūcchiṣṭaṃ sarja-rasaṃ ghṛtaṃ vā guru vāguru | candanaṃ vā tathā śṛṅgaṃ vālān vā snāva vā gavām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋक्ष-गोधा-कुरङ्गैण-चर्म-शृङ्ग-खुराणि वा । गुग्गुलुं वा मनोह्वां वा शाल-निर्यासम् एव वा
ṛkṣa-godhā-kuraṅgaiṇa-carma-śṛṅga-khurāṇi vā | gugguluṃ vā manohvāṃ vā śāla-niryāsam eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शल्लकीं गुग्गुलुं लोहं पद्मकं वा घृताप्लुतम् । अवश्यं स्वेदनीयानाम् अ-स्वेद्यानाम् अपि क्षणम्
śallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ vā ghṛtāplutam | avaśyaṃ svedanīyānām a-svedyānām api kṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदयेत् स-सिता-क्षीर-सुखोष्ण-स्नेह-सेचनैः । उत्कारिकोपनाहैश् च स्वेदाध्यायोक्त-भेषजैः
svedayet sa-sitā-kṣīra-sukhoṣṇa-sneha-secanaiḥ | utkārikopanāhaiś ca svedādhyāyokta-bheṣajaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उरः कण्ठं च मृदुभिः सामे त्व् आम-विधिं चरेत् । अति-योगोद्धतं वातं दृष्ट्वा पवन-नाशनैः
uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ sāme tv āma-vidhiṃ caret | ati-yogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavana-nāśanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धै रसाद्यैर् नात्य्-उष्णैर् अभ्यङ्गैश् च शमं नयेत् । अन्-उत्क्लिष्ट-कफा-स्विन्न-दुर्-बलानां हि शोधनात्
snigdhai rasādyair nāty-uṣṇair abhyaṅgaiś ca śamaṃ nayet | an-utkliṣṭa-kaphā-svinna-dur-balānāṃ hi śodhanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुर् लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेद् असून् । कषाय-लेह-स्नेहाद्यैस् तेषां संशमयेद् अतः
vāyur labdhāspado marma saṃśoṣyāśu hared asūn | kaṣāya-leha-snehādyais teṣāṃ saṃśamayed ataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीण-क्षतातिसारासृक्-पित्त-दाहानुबन्ध-जान् । मधुर-स्निग्ध-शीताद्यैर् हिध्मा-श्वासान् उपाचरेत्
kṣīṇa-kṣatātisārāsṛk-pitta-dāhānubandha-jān | madhura-snigdha-śītādyair hidhmā-śvāsān upācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलत्थ-दश-मूलानां क्वाथे स्युर् जाङ्गला रसाः । यूषाश् च शिग्रु-वार्ताक-कासघ्न-वृष-मूलकैः
kulattha-daśa-mūlānāṃ kvāthe syur jāṅgalā rasāḥ | yūṣāś ca śigru-vārtāka-kāsaghna-vṛṣa-mūlakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पल्लवैर् निम्ब-कुलक-बृहती-मातुलुङ्ग-जैः । व्याघ्री-दुरालभा-शृङ्गी-बिल्व-मध्य-त्रिकण्टकैः
pallavair nimba-kulaka-bṛhatī-mātuluṅga-jaiḥ | vyāghrī-durālabhā-śṛṅgī-bilva-madhya-trikaṇṭakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामृताग्नि-कुलत्थैश् च यूषः स्यात् क्वथितैर् जले । तद्-वद् रास्ना-बृहत्य्-आदि-बला-मुद्गैः स-चित्रकैः
sāmṛtāgni-kulatthaiś ca yūṣaḥ syāt kvathitair jale | tad-vad rāsnā-bṛhaty-ādi-balā-mudgaiḥ sa-citrakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पेया च चित्रकाजाजी-शृङ्गी-सौवर्चलैः कृता । दश-मूलेन वा कास-श्वास-हिध्मा-रुजापहा
peyā ca citrakājājī-śṛṅgī-sauvarcalaiḥ kṛtā | daśa-mūlena vā kāsa-śvāsa-hidhmā-rujāpahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश-मूल-शठी-रास्ना-भार्गी-बिल्वर्द्धि-पौष्करैः । कुलीरशृङ्गी-चपला-तामलक्य्-अमृतौषधैः
daśa-mūla-śaṭhī-rāsnā-bhārgī-bilvarddhi-pauṣkaraiḥ | kulīraśṛṅgī-capalā-tāmalaky-amṛtauṣadhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिबेत् कषायं जीर्णे ऽस्मिन् पेयां तैर् एव साधिताम् । शालि-षष्टिक-गोधूम-यव-मुद्ग-कुलत्थ-भुक्
pibet kaṣāyaṃ jīrṇe 'smin peyāṃ tair eva sādhitām | śāli-ṣaṣṭika-godhūma-yava-mudga-kulattha-bhuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कास-हृद्-ग्रह-पार्श्वार्ति-हिध्मा-श्वास-प्रशान्तये । सक्तून् वार्काङ्कुर-क्षीर-भावितानां स-माक्षिकान्
kāsa-hṛd-graha-pārśvārti-hidhmā-śvāsa-praśāntaye | saktūn vārkāṅkura-kṣīra-bhāvitānāṃ sa-mākṣikān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवानां दश-मूलादि-निःक्वाथ-लुलितान् पिबेत् । अन्ने च योजयेत् क्षार-हिङ्ग्व्-आज्य-विड-दाडिमान्
yavānāṃ daśa-mūlādi-niḥkvātha-lulitān pibet | anne ca yojayet kṣāra-hiṅgv-ājya-viḍa-dāḍimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स-पौष्कर-शठी-व्योष-मातुलुङ्गाम्ल-वेतसान् । दश-मूलस्य वा क्वाथम् अथ-वा देवदारुणः
sa-pauṣkara-śaṭhī-vyoṣa-mātuluṅgāmla-vetasān | daśa-mūlasya vā kvātham atha-vā devadāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिबेद् वा वारुणी-मण्डं हिध्मा-श्वासी पिपासितः । पिप्पली-पिप्पली-मूल-पथ्या-जन्तुघ्न-चित्रकैः
pibed vā vāruṇī-maṇḍaṃ hidhmā-śvāsī pipāsitaḥ | pippalī-pippalī-mūla-pathyā-jantughna-citrakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्कितैर् लेपिते रूढे निःक्षिपेद् घृत-भाजने । तक्रं मास-स्थितं तद् धि दीपनं श्वास-कास-जित्
kalkitair lepite rūḍhe niḥkṣiped ghṛta-bhājane | takraṃ māsa-sthitaṃ tad dhi dīpanaṃ śvāsa-kāsa-jit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाठां मधुरसां दारु सरलं च निशि स्थितम् । सुरा-मण्डे ऽल्प-लवणं पिबेत् प्रसृत-संमितम्
pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam | surā-maṇḍe 'lpa-lavaṇaṃ pibet prasṛta-saṃmitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भार्गी-शुण्ठ्यौ सुखाम्भोभिः क्षारं वा मरिचान्वितम् । स्व-क्वाथ-पिष्टां लुलितां बाष्पिकां पाययेत वा
bhārgī-śuṇṭhyau sukhāmbhobhiḥ kṣāraṃ vā maricānvitam | sva-kvātha-piṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्व-रसः सप्तपर्णस्य पुष्पाणां वा शिरीषतः । हिध्मा-श्वासे मधु-कणा-युक्तः पित्त-कफानुगे
sva-rasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śirīṣataḥ | hidhmā-śvāse madhu-kaṇā-yuktaḥ pitta-kaphānuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्कारिका तुगा-कृष्णा-मधूली-घृत-नागरैः । पित्तानुबन्धे योक्तव्या पवने त्व् अनुबन्धिनि
utkārikā tugā-kṛṣṇā-madhūlī-ghṛta-nāgaraiḥ | pittānubandhe yoktavyā pavane tv anubandhini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वाविच्-छशामिष-कणा-घृत-शल्यक-शोणितैः । सुवर्चला-रस-व्योष-सर्पिर्भिः सहितं पयः
śvāvic-chaśāmiṣa-kaṇā-ghṛta-śalyaka-śoṇitaiḥ | suvarcalā-rasa-vyoṣa-sarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनु शाल्य्-ओदनं पेयम् वात-पित्तानुबन्धिनि । चतुर्-गुणाम्बु-सिद्धं वा छागं स-गुड-नागरम्
anu śāly-odanaṃ peyam vāta-pittānubandhini | catur-guṇāmbu-siddhaṃ vā chāgaṃ sa-guḍa-nāgaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिप्पली-मूल-मधुक-गुड-गो-ऽश्व-शकृद्-रसान् । हिध्माभिष्यन्द-कास-घ्नाō̃ लिह्यान् मधु-घृतान्वितान्
pippalī-mūla-madhuka-guḍa-go-'śva-śakṛd-rasān | hidhmābhiṣyanda-kāsa-ghnāō̃ lihyān madhu-ghṛtānvitān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गो-गजाश्व-वराहोष्ट्र-खर-मेषाज-विड्-रसम् । स-मध्व् एकैक-शो लिह्याद् बहु-श्लेष्माथ-वा पिबेत्
go-gajāśva-varāhoṣṭra-khara-meṣāja-viḍ-rasam | sa-madhv ekaika-śo lihyād bahu-śleṣmātha-vā pibet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुष्-पाच्-चर्म-रोमास्थि-खुर-शृङ्गोद्भवां मषीम् । तथैव वाजिगन्धाया लिह्याच् छ्वासी कफोल्बणः
catuṣ-pāc-carma-romāsthi-khura-śṛṅgodbhavāṃ maṣīm | tathaiva vājigandhāyā lihyāc chvāsī kapholbaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शठी-पौष्कर-धात्रीर् वा पौष्करं वा कणान्वितम् । गैरिकाञ्जन-कृष्णा वा स्व-रसं वा कपित्थ-जम्
śaṭhī-pauṣkara-dhātrīr vā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam | gairikāñjana-kṛṣṇā vā sva-rasaṃ vā kapittha-jam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसेन वा कपित्थस्य धात्री-सैन्धव-पिप्पलीः । घृत-क्षौद्रेण वा पथ्या-विडङ्गोषण-पिप्पलीः
rasena vā kapitthasya dhātrī-saindhava-pippalīḥ | ghṛta-kṣaudreṇa vā pathyā-viḍaṅgoṣaṇa-pippalīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोल-लाजामल-द्राक्षा-पिप्पली-नागराणि वा । गुड-तैल-निशा-द्राक्षा-कणा-रास्नोषणानि वा
kola-lājāmala-drākṣā-pippalī-nāgarāṇi vā | guḍa-taila-niśā-drākṣā-kaṇā-rāsnoṣaṇāni vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिबेद् रसाम्बु-मद्याम्लैर् लेहौषध-रजांसि वा । जीवन्ती-मुस्त-सुरस-त्वग्-एला-द्वय-पौष्करम्
pibed rasāmbu-madyāmlair lehauṣadha-rajāṃsi vā | jīvantī-musta-surasa-tvag-elā-dvaya-pauṣkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चण्डा-तामलकी-लोह-भार्गी-नागर-वालकम् । कर्कटाख्या-शठी-कृष्णा-नागकेसर-चोरकम्
caṇḍā-tāmalakī-loha-bhārgī-nāgara-vālakam | karkaṭākhyā-śaṭhī-kṛṣṇā-nāgakesara-corakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपयुक्तं यथा-कामं चूर्णं द्वि-गुण-शर्करम् । पार्श्व-रुग्-ज्वर-कास-घ्नं हिध्मा-श्वास-हरं परम्
upayuktaṃ yathā-kāmaṃ cūrṇaṃ dvi-guṇa-śarkaram | pārśva-rug-jvara-kāsa-ghnaṃ hidhmā-śvāsa-haraṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शठी-तामलकी-भार्गी-चण्डा-वालक-पौष्करम् । शर्कराष्ट-गुणं चूर्णं हिध्मा-श्वास-हरं परम्
śaṭhī-tāmalakī-bhārgī-caṇḍā-vālaka-pauṣkaram | śarkarāṣṭa-guṇaṃ cūrṇaṃ hidhmā-śvāsa-haraṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यं गुडं नागरं च भक्षयेन् नावयेत वा । लशुनस्य पलाण्डोर् वा मूलं गृञ्जनकस्य वा
tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣayen nāvayeta vā | laśunasya palāṇḍor vā mūlaṃ gṛñjanakasya vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चन्दनाद् वा रसं दद्यान् नारी-क्षीरेण नावनम् । स्तन्येन मक्षिका-विष्ठाम् अलक्तक-रसेन वा
candanād vā rasaṃ dadyān nārī-kṣīreṇa nāvanam | stanyena makṣikā-viṣṭhām alaktaka-rasena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स-सैन्धवं घृताच्छं वा सिद्धं स्तन्येन वा घृतम् । कल्कितैर् मधुर-द्रव्यैस् तत् पिबेन् नावयेत वा
sa-saindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā siddhaṃ stanyena vā ghṛtam | kalkitair madhura-dravyais tat piben nāvayeta vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृद् उष्णं सकृच् छीतं व्यत्यासात् स-सिता-मधु । तद्-वत् पयस् तथा सिद्धम् अधो-भागौषधैर् घृतम्
sakṛd uṣṇaṃ sakṛc chītaṃ vyatyāsāt sa-sitā-madhu | tad-vat payas tathā siddham adho-bhāgauṣadhair ghṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कणा-सौवर्चल-क्षार-वयःस्था-हिङ्गु-चोरकैः । स-कायस्थैर् घृतं मस्तु-दश-मूल-रसे पचेत्
kaṇā-sauvarcala-kṣāra-vayaḥsthā-hiṅgu-corakaiḥ | sa-kāyasthair ghṛtaṃ mastu-daśa-mūla-rase pacet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् पिबेज् जीवनीयैर् वा लिह्यात् स-मधु साधितम् । तेजोवत्य् अभया कुष्ठं पिप्पली कटु-रोहिणी
tat pibej jīvanīyair vā lihyāt sa-madhu sādhitam | tejovaty abhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭu-rohiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतिकं पौष्करं मूलं पलाशश् चित्रकः शठी । पटु-द्वयं तामलकी जीवन्ती बिल्व-पेशिका
bhūtikaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaś citrakaḥ śaṭhī | paṭu-dvayaṃ tāmalakī jīvantī bilva-peśikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वचा पत्त्रं च तालीशं कर्षांशैस् तैर् विपाचयेत् । हिङ्गु-पादैर् घृत-प्रस्थं पीतम् आशु निहन्ति तत्
vacā pattraṃ ca tālīśaṃ karṣāṃśais tair vipācayet | hiṅgu-pādair ghṛta-prasthaṃ pītam āśu nihanti tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाखानिलार्शो-ग्रहणी-हिध्मा-हृत्-पार्श्व-वेदनाः । अर्धांशेन पिबेत् सर्पिः क्षारेण पटुनाथ-वा
śākhānilārśo-grahaṇī-hidhmā-hṛt-pārśva-vedanāḥ | ardhāṃśena pibet sarpiḥ kṣāreṇa paṭunātha-vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धान्वन्तरं वृष-घृतं दाधिकं हपुषादि वा । शीताम्बु-सेकः सहसा त्रास-विक्षेप-भी-शुचः
dhānvantaraṃ vṛṣa-ghṛtaṃ dādhikaṃ hapuṣādi vā | śītāmbu-sekaḥ sahasā trāsa-vikṣepa-bhī-śucaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षेर्ष्योच्छ्वास-रोधाश् च हितं कीटैश् च दंशनम् । यत् किञ्-चित् कफ-वात-घ्नम् उष्णं वातानुलोमनम्
harṣerṣyocchvāsa-rodhāś ca hitaṃ kīṭaiś ca daṃśanam | yat kiñ-cit kapha-vāta-ghnam uṣṇaṃ vātānulomanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् सेव्यं प्राय-शो यच् च सु-तरां मारुतापहम् । सर्वेषां बृंहणे ह्य् अल्पः शक्यश् च प्राय-शो भवेत्
tat sevyaṃ prāya-śo yac ca su-tarāṃ mārutāpaham | sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hy alpaḥ śakyaś ca prāya-śo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नात्य्-अर्थं शमने ऽपायो भृशो ऽ-शक्यश् च कर्षणे । शमनैर् बृंहणैश् चातो भूयिष्ठं तान् उपाचरेत्
nāty-arthaṃ śamane 'pāyo bhṛśo '-śakyaś ca karṣaṇe | śamanair bṛṃhaṇaiś cāto bhūyiṣṭhaṃ tān upācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.