Vagbhata: Astangahrdayasutra 6

उरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरु शीतलम् । दाह-क्षत-क्षय-हरं रक्त-पित्त-प्रसादनम्

urumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam | dāha-kṣata-kṣaya-haraṃ rakta-pitta-prasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादु-पाक-रसं स्निग्धं विष्टम्भि कफ-शुक्र-कृत् । फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्य-जं हिमम्

svādu-pāka-rasaṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kapha-śukra-kṛt | phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmarya-jaṃ himam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकृन्-मूत्र-विबन्ध-घ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम् । वातामाद्य् उष्ण-वीर्यं तु कफ-पित्त-करं सरम्

śakṛn-mūtra-vibandha-ghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam | vātāmādy uṣṇa-vīryaṃ tu kapha-pitta-karaṃ saram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं वात-हरं स्निग्धम् अन्-उष्णं तु प्रियाल-जम् । प्रियाल-मज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः

paraṃ vāta-haraṃ snigdham an-uṣṇaṃ tu priyāla-jam | priyāla-majjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोल-मज्जा गुणैस् तद्-वत् तृट्-छर्दिः-कास-जिच् च सः । पक्वं सु-दुर्-जरं बिल्वं दोषलं पूति-मारुतम्

kola-majjā guṇais tad-vat tṛṭ-chardiḥ-kāsa-jic ca saḥ | pakvaṃ su-dur-jaraṃ bilvaṃ doṣalaṃ pūti-mārutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनं कफ-वात-घ्नं बालं ग्राह्य् उभयं च तत् । कपित्थम् आमं कण्ठ-घ्नं दोषलं दोष-घाति तु

dīpanaṃ kapha-vāta-ghnaṃ bālaṃ grāhy ubhayaṃ ca tat | kapittham āmaṃ kaṇṭha-ghnaṃ doṣalaṃ doṣa-ghāti tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वं हिध्मा-वमथु-जित् सर्वं ग्राहि विषापहम् । जाम्बवं गुरु विष्टम्भि शीतलं भृश-वातलम्

pakvaṃ hidhmā-vamathu-jit sarvaṃ grāhi viṣāpaham | jāmbavaṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ bhṛśa-vātalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संग्राहि मूत्र-शकृतोर् अ-कण्ठ्यं कफ-पित्त-जित् । वात-पित्तास्र-कृद् बालं बद्धास्थि कफ-पित्त-कृत्

saṃgrāhi mūtra-śakṛtor a-kaṇṭhyaṃ kapha-pitta-jit | vāta-pittāsra-kṛd bālaṃ baddhāsthi kapha-pitta-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्व् आम्रं वात-जित् पक्वं स्वाद्व् अम्लं कफ-शुक्र-कृत् । वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वात-श्लेष्म-हरं लघु

gurv āmraṃ vāta-jit pakvaṃ svādv amlaṃ kapha-śukra-kṛt | vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vāta-śleṣma-haraṃ laghu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णा-घ्नम् उष्णम् अम्लायाः फलं पित्त-करं सरम् ॥ १२९।१+१ ॥ शम्या गुरूष्णं केश-घ्नं रूक्षं पीलु तु पित्तलम् । कफ-वात-हरं भेदि प्लीहार्शः-कृमि-गुल्म-नुत्

tṛṣṇā-ghnam uṣṇam amlāyāḥ phalaṃ pitta-karaṃ saram || 129.1+1 || śamyā gurūṣṇaṃ keśa-ghnaṃ rūkṣaṃ pīlu tu pittalam | kapha-vāta-haraṃ bhedi plīhārśaḥ-kṛmi-gulma-nut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-तिक्तं स्वादु यत् पीलु नात्य्-उष्णं तत् त्रि-दोष-जित् । त्वक् तिक्त-कटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वात-जित्

sa-tiktaṃ svādu yat pīlu nāty-uṣṇaṃ tat tri-doṣa-jit | tvak tikta-kaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vāta-jit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणं मधुरं मांसं वात-पित्त-हरं गुरु । लघु तत्-केसरं कास-श्वास-हिध्मा-मदात्ययान्

bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vāta-pitta-haraṃ guru | laghu tat-kesaraṃ kāsa-śvāsa-hidhmā-madātyayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्य-शोषानिल-श्लेष्म-विबन्ध-च्छर्द्य्-अ-रोचकान् । गुल्मोदरार्शः-शूलानि मन्दाग्नि-त्वं च नाशयेत्

āsya-śoṣānila-śleṣma-vibandha-cchardy-a-rocakān | gulmodarārśaḥ-śūlāni mandāgni-tvaṃ ca nāśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरं किञ्-चिद् अम्लं च हृद्यं भक्त-प्ररोचकम् । गुरु वात-प्रशमनं विद्यान् नारङ्ग-जं फलम् ॥ १३३+१ ॥ भल्लातकस्य त्वङ्-मांसं बृंहणं स्वादु शीतलम् । तद्-अस्थ्य्-अग्नि-समं मेध्यं कफ-वात-हरं परम्

madhuraṃ kiñ-cid amlaṃ ca hṛdyaṃ bhakta-prarocakam | guru vāta-praśamanaṃ vidyān nāraṅga-jaṃ phalam || 133+1 || bhallātakasya tvaṅ-māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam | tad-asthy-agni-samaṃ medhyaṃ kapha-vāta-haraṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाद्व् अम्लं शीतम् उष्णं च द्वि-धा पालेवतं गुरु । रुच्यम् अत्य्-अग्नि-शमनं रुच्यं मधुरम् आरुकम्

svādv amlaṃ śītam uṣṇaṃ ca dvi-dhā pālevataṃ guru | rucyam aty-agni-śamanaṃ rucyaṃ madhuram ārukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वम् आशु जरां याति नात्य्-उष्ण-गुरु-दोषलम् । द्राक्षा-परूषकं चार्द्रम् अम्लं पित्त-कफ-प्रदम्

pakvam āśu jarāṃ yāti nāty-uṣṇa-guru-doṣalam | drākṣā-parūṣakaṃ cārdram amlaṃ pitta-kapha-pradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूष्ण-वीर्यं वात-घ्नं सरं स-करमर्दकम् । तथाम्लं कोल-कर्कन्धु-लिकुचाम्रातकारुकम्

gurūṣṇa-vīryaṃ vāta-ghnaṃ saraṃ sa-karamardakam | tathāmlaṃ kola-karkandhu-likucāmrātakārukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐरावतं दन्तशठं स-तूदं मृगलिण्डिकम् । नाति-पित्त-करं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्

airāvataṃ dantaśaṭhaṃ sa-tūdaṃ mṛgaliṇḍikam | nāti-pitta-karaṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनं भेदनं शुष्कम् अम्लीका-कोलयोः फलम् । तृष्णा-श्रम-क्लम-च्छेदि लघ्व् इष्टं कफ-वातयोः

dīpanaṃ bhedanaṃ śuṣkam amlīkā-kolayoḥ phalam | tṛṣṇā-śrama-klama-cchedi laghv iṣṭaṃ kapha-vātayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाद्व् अम्लं लघु कोलं तु शुष्कं जीर्णं च दीपनम् ॥ १३९।१+१ ॥ फलानाम् अवरं तत्र लिकुचं सर्व-दोष-कृत् । हिमानलोष्ण-दुर्-वात-व्याल-लालादि-दूषितम्

svādv amlaṃ laghu kolaṃ tu śuṣkaṃ jīrṇaṃ ca dīpanam || 139.1+1 || phalānām avaraṃ tatra likucaṃ sarva-doṣa-kṛt | himānaloṣṇa-dur-vāta-vyāla-lālādi-dūṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात-घ्नं दुर्-जरं प्रोक्तं नारङ्गं कफ-कृद् गुरु । तृष्णा-शूल-कफोत्क्लेद-च्छर्दि-श्वास-निवारणम् ॥ १४०।१+१ ॥ नारिकेलं गुरु स्निग्धं पित्त-घ्नं स्वादु शीतलम् । बल-मांस-करं हृद्यं बृंहणं वस्ति-शोधनम् ॥ १४०।१+२ ॥ जन्तु-जुष्टं जले मग्नम् अ-भूमि-जम् अन्-आर्तवम् । अन्य-धान्य-युतं हीन-वीर्यं जीर्ण-तयाति च

vāta-ghnaṃ dur-jaraṃ proktaṃ nāraṅgaṃ kapha-kṛd guru | tṛṣṇā-śūla-kaphotkleda-cchardi-śvāsa-nivāraṇam || 140.1+1 || nārikelaṃ guru snigdhaṃ pitta-ghnaṃ svādu śītalam | bala-māṃsa-karaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ vasti-śodhanam || 140.1+2 || jantu-juṣṭaṃ jale magnam a-bhūmi-jam an-ārtavam | anya-dhānya-yutaṃ hīna-vīryaṃ jīrṇa-tayāti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यं त्यजेत् तथा शाकं रूक्ष-सिद्धम् अ-कोमलम् । अ-संजात-रसं तद्-वच् छुष्कं चान्य-त्र मूलकात्

dhānyaṃ tyajet tathā śākaṃ rūkṣa-siddham a-komalam | a-saṃjāta-rasaṃ tad-vac chuṣkaṃ cānya-tra mūlakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण फलम् अप्य् एवं तथामं बिल्व-वर्जितम् । विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्ट-मलं विदुः

prāyeṇa phalam apy evaṃ tathāmaṃ bilva-varjitam | viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭa-malaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात-घ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफ-पित्त-कृत् । सैन्धवं तत्र स-स्वादु वृष्यं हृद्यं त्रि-दोष-नुत्

vāta-ghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kapha-pitta-kṛt | saindhavaṃ tatra sa-svādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tri-doṣa-nut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघ्व् अन्-उष्णं दृशः पथ्यम् अ-विदाह्य् अग्नि-दीपनम् । लघु सौवर्चलं हृद्यं सु-गन्ध्य् उद्गार-शोधनम्

laghv an-uṣṇaṃ dṛśaḥ pathyam a-vidāhy agni-dīpanam | laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ su-gandhy udgāra-śodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटु-पाकं विबन्ध-घ्नं दीपनीयं रुचि-प्रदम् । ऊर्ध्वाधः-कफ-वातानुलोमनं दीपनं विडम्

kaṭu-pākaṃ vibandha-ghnaṃ dīpanīyaṃ ruci-pradam | ūrdhvādhaḥ-kapha-vātānulomanaṃ dīpanaṃ viḍam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबन्धानाह-विष्टम्भ-शूल-गौरव-नाशनम् । विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्म-विवर्धनम्

vibandhānāha-viṣṭambha-śūla-gaurava-nāśanam | vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣma-vivardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-तिक्त-कटुक-क्षारं तीक्ष्णम् उत्क्लेदि चौद्भिदम् । कृष्णे सौवर्चल-गुणा लवणे गन्ध-वर्जिताः

sa-tikta-kaṭuka-kṣāraṃ tīkṣṇam utkledi caudbhidam | kṛṣṇe sauvarcala-guṇā lavaṇe gandha-varjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमकं लघु पांसूत्थं स-क्षारं श्लेष्मलं गुरु । लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादि प्रयोजयेत्

romakaṃ laghu pāṃsūtthaṃ sa-kṣāraṃ śleṣmalaṃ guru | lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādi prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्म-हृद्-ग्रहणी-पाण्डु-प्लीहानाह-गलामयान् । श्वासार्शः-कफ-कासांश् च शमयेद् यव-शूक-जः

gulma-hṛd-grahaṇī-pāṇḍu-plīhānāha-galāmayān | śvāsārśaḥ-kapha-kāsāṃś ca śamayed yava-śūka-jaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारः सर्वश् च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमि-जिल् लघुः । पित्तासृग्-दूषणः पाकी छेद्य् अ-हृद्यो विदारणः

kṣāraḥ sarvaś ca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmi-jil laghuḥ | pittāsṛg-dūṣaṇaḥ pākī chedy a-hṛdyo vidāraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-पथ्यः कटु-लावण्याच् छुक्रौजः-केश-चक्षुषाम् । हिङ्गु वात-कफानाह-शूल-घ्नं पित्त-कोपनम्

a-pathyaḥ kaṭu-lāvaṇyāc chukraujaḥ-keśa-cakṣuṣām | hiṅgu vāta-kaphānāha-śūla-ghnaṃ pitta-kopanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटु-पाक-रसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु । कषाया मधुरा पाके रूक्षा वि-लवणा लघुः

kaṭu-pāka-rasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu | kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vi-lavaṇā laghuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम् । उष्ण-वीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रिय-बल-प्रदा

dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param | uṣṇa-vīryā sarāyuṣyā buddhīndriya-bala-pradā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठ-वैवर्ण्य-वैस्वर्य-पुराण-विषम-ज्वरान् । शिरो-ऽक्षि-पाण्डु-हृद्-रोग-कामला-ग्रहणी-गदान्

kuṣṭha-vaivarṇya-vaisvarya-purāṇa-viṣama-jvarān | śiro-'kṣi-pāṇḍu-hṛd-roga-kāmalā-grahaṇī-gadān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-शोष-शोफातीसार-मेद-मोह-वमि-कृमीन् । श्वास-कास-प्रसेकार्शः-प्लीहानाह-गरोदरम्

sa-śoṣa-śophātīsāra-meda-moha-vami-kṛmīn | śvāsa-kāsa-prasekārśaḥ-plīhānāha-garodaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबन्धं स्रोतसां गुल्मम् ऊरु-स्तम्भम् अ-रोचकम् । हरीतकी जयेद् व्याधींस् तांस् तांश् च कफ-वात-जान्

vibandhaṃ srotasāṃ gulmam ūru-stambham a-rocakam | harītakī jayed vyādhīṃs tāṃs tāṃś ca kapha-vāta-jān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-वद् आमलकं शीतम् अम्लं पित्त-कफापहम् । कटु पाके हिमं केश्यम् अक्षम् ईषच् च तद्-गुणम्

tad-vad āmalakaṃ śītam amlaṃ pitta-kaphāpaham | kaṭu pāke himaṃ keśyam akṣam īṣac ca tad-guṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं रसायन-वरा त्रि-फलाक्ष्य्-आमयापहा । रोपणी त्वग् गद-क्लेद-मेदो-मेह-कफास्र-जित्

iyaṃ rasāyana-varā tri-phalākṣy-āmayāpahā | ropaṇī tvag gada-kleda-medo-meha-kaphāsra-jit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-केसरं चतुर्-जातं त्वक्-पत्त्रैलं त्रि-जातकम् । पित्त-प्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचन-दीपनम्

sa-kesaraṃ catur-jātaṃ tvak-pattrailaṃ tri-jātakam | pitta-prakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocana-dīpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु-गन्धि सर्व-पेयानां व्यञ्जनानां च वासनम् । लेहानां खाद्य-पाकानां चूर्णानां च प्रयोजयेत् ॥ १६०।१+१ ॥ रसे पाके च कटुकं कफ-घ्नं मरिचं लघु । श्लेष्मला स्वादु-शीतार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली

su-gandhi sarva-peyānāṃ vyañjanānāṃ ca vāsanam | lehānāṃ khādya-pākānāṃ cūrṇānāṃ ca prayojayet || 160.1+1 || rase pāke ca kaṭukaṃ kapha-ghnaṃ maricaṃ laghu | śleṣmalā svādu-śītārdrā gurvī snigdhā ca pippalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा शुष्का विपरीतातः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः । स्वादु-पाकानिल-श्लेष्म-श्वास-कासापहा सरा

sā śuṣkā viparītātaḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ | svādu-pākānila-śleṣma-śvāsa-kāsāpahā sarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ताम् अत्य् उपयुञ्जीत रसायन-विधिं विना । नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्ध-नुत्

na tām aty upayuñjīta rasāyana-vidhiṃ vinā | nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandha-nut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुच्यं लघु स्वादु-पाकं स्निग्धोष्णं कफ-वात-जित् । तद्-वद् आर्द्रकम् एतच् च त्रयं त्रि-कटुकं जयेत्

rucyaṃ laghu svādu-pākaṃ snigdhoṣṇaṃ kapha-vāta-jit | tad-vad ārdrakam etac ca trayaṃ tri-kaṭukaṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थौल्याग्नि-सदन-श्वास-कास-श्लीपद-पीनसान् । चविका-पिप्पली-मूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः

sthaulyāgni-sadana-śvāsa-kāsa-ślīpada-pīnasān | cavikā-pippalī-mūlaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रको ऽग्नि-समः पाके शोफार्शः-कृमि-कुष्ठ-हा । पञ्च-कोलकम् एतच् च मरिचेन विना स्मृतम्

citrako 'gni-samaḥ pāke śophārśaḥ-kṛmi-kuṣṭha-hā | pañca-kolakam etac ca maricena vinā smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्म-प्लीहोदरानाह-शूल-घ्नं दीपनं परम् । बिल्व-काश्मर्य-तर्कारी-पाटला-टुण्टुकैर् महत्

gulma-plīhodarānāha-śūla-ghnaṃ dīpanaṃ param | bilva-kāśmarya-tarkārī-pāṭalā-ṭuṇṭukair mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयेत् कषाय-तिक्तोष्णं पञ्च-मूलं कफानिलौ । ह्रस्वं बृहत्य्-अंशुमती-द्वय-गोक्षुरकैः स्मृतम्

jayet kaṣāya-tiktoṣṇaṃ pañca-mūlaṃ kaphānilau | hrasvaṃ bṛhaty-aṃśumatī-dvaya-gokṣurakaiḥ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादु-पाक-रसं नाति-शीतोष्णं सर्व-दोष-जित् । बला-पुनर्नवैरण्ड-शूर्पपर्णी-द्वयेन तु

svādu-pāka-rasaṃ nāti-śītoṣṇaṃ sarva-doṣa-jit | balā-punarnavairaṇḍa-śūrpaparṇī-dvayena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमं कफ-वात-घ्नं नाति-पित्त-करं सरम् । अभीरु-वीरा-जीवन्ती-जीवकर्षभकैः स्मृतम्

madhyamaṃ kapha-vāta-ghnaṃ nāti-pitta-karaṃ saram | abhīru-vīrā-jīvantī-jīvakarṣabhakaiḥ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम् । तृणाख्यं पित्त-जिद् दर्भ-काशेक्षु-शर-शालिभिः

jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham | tṛṇākhyaṃ pitta-jid darbha-kāśekṣu-śara-śālibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूक-शिम्बी-ज-पक्वान्न-मांस-शाक-फलौषधैः । वर्गितैर् अन्न-लेशो ऽयम् उक्तो नित्योपयोगिकः

śūka-śimbī-ja-pakvānna-māṃsa-śāka-phalauṣadhaiḥ | vargitair anna-leśo 'yam ukto nityopayogikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.