Vagbhata: Astangahrdayasutra 7

राजा राज-गृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत् । सर्व-दा स भवत्य् एवं सर्व-त्र प्रतिजागृविः

rājā rāja-gṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet | sarva-dā sa bhavaty evaṃ sarva-tra pratijāgṛviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्न-पानं विषाद् रक्षेद् विशेषेण मही-पतेः । योग-क्षेमौ तद्-आयत्तौ धर्माद्या यन्-निबन्धनाः

anna-pānaṃ viṣād rakṣed viśeṣeṇa mahī-pateḥ | yoga-kṣemau tad-āyattau dharmādyā yan-nibandhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओदनो विष-वान् सान्द्रो यात्य् अ-विस्राव्य-ताम् इव । चिरेण पच्यते पक्वो भवेत् पर्युषितोपमः

odano viṣa-vān sāndro yāty a-visrāvya-tām iva | cireṇa pacyate pakvo bhavet paryuṣitopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयूर-कण्ठ-तुल्योष्मा मोह-मूर्छा-प्रसेक-कृत् । हीयते वर्ण-गन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिका-चितः

mayūra-kaṇṭha-tulyoṣmā moha-mūrchā-praseka-kṛt | hīyate varṇa-gandhādyaiḥ klidyate candrikā-citaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जनान्य् आशु शुष्यन्ति ध्याम-क्वाथानि तत्र च । हीनातिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा

vyañjanāny āśu śuṣyanti dhyāma-kvāthāni tatra ca | hīnātiriktā vikṛtā chāyā dṛśyeta naiva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फेनोर्ध्व-राजि-सीमन्त-तन्तु-बुद्बुद-संभवः । विच्छिन्न-वि-रसाः रागाः खाण्डवाः शाकम् आमिषम्

phenordhva-rāji-sīmanta-tantu-budbuda-saṃbhavaḥ | vicchinna-vi-rasāḥ rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākam āmiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकम् आमिषम् नीला राजी रसे ताम्रा क्षीरे दधनि दृश्यते । श्यावा-पीतासिता तक्रे घृते पानीय-संनिभा

śākam āmiṣam nīlā rājī rase tāmrā kṣīre dadhani dṛśyate | śyāvā-pītāsitā takre ghṛte pānīya-saṃnibhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मस्तुनि स्यात् कपोताभा राजी कृष्णा तुषोदके । काली मद्याम्भसोः क्षौद्रे हरित् तैले ऽरुणोपमा

mastuni syāt kapotābhā rājī kṛṣṇā tuṣodake | kālī madyāmbhasoḥ kṣaudre harit taile 'ruṇopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाकः फलानाम् आमानां पक्वानां परिकोथनम् । द्रव्याणाम् आर्द्र-शुष्काणां स्यातां म्लानि-विवर्ण-ते

pākaḥ phalānām āmānāṃ pakvānāṃ parikothanam | dravyāṇām ārdra-śuṣkāṇāṃ syātāṃ mlāni-vivarṇa-te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदूनां कठिनानां च भवेत् स्पर्श-विपर्ययः । माल्यस्य स्फुटिताग्र-त्वं म्लानिर् गन्धान्तरोद्भवः

mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavet sparśa-viparyayaḥ | mālyasya sphuṭitāgra-tvaṃ mlānir gandhāntarodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्लानि-गन्धान्तरोद्भवः ध्याम-मण्डल-ता वस्त्रे शदनं तन्तु-पक्ष्मणाम् । धातु-मौक्तिक-काष्ठाश्म-रत्नादिषु मलाक्त-ता

mlāni-gandhāntarodbhavaḥ dhyāma-maṇḍala-tā vastre śadanaṃ tantu-pakṣmaṇām | dhātu-mauktika-kāṣṭhāśma-ratnādiṣu malākta-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेह-स्पर्श-प्रभा-हानिः स-प्रभ-त्वं तु मृन्-मये । विष-दः श्याव-शुष्कास्यो वि-लक्षो वीक्षते दिशः

sneha-sparśa-prabhā-hāniḥ sa-prabha-tvaṃ tu mṛn-maye | viṣa-daḥ śyāva-śuṣkāsyo vi-lakṣo vīkṣate diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेद-वेपथु-मांस् त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते । प्राप्यान्नं स-विषं त्व् अग्निर् एकावर्तः स्फुटत्य् अति

sveda-vepathu-māṃs trasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate | prāpyānnaṃ sa-viṣaṃ tv agnir ekāvartaḥ sphuṭaty ati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखि-कण्ठाभ-धूमार्चिर् अन्-अर्चिर् वोग्र-गन्ध-वान् । म्रियन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षाम-स्वरो भवेत्

śikhi-kaṇṭhābha-dhūmārcir an-arcir vogra-gandha-vān | mriyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāma-svaro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच् छुक-दात्यूह-सारिकाः । हंसः प्रस्खलति ग्लानिर् जीवञ्जीवस्य जायते

utkrośanti ca dṛṣṭvaitac chuka-dātyūha-sārikāḥ | haṃsaḥ praskhalati glānir jīvañjīvasya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चकोरस्याक्षि-वैराग्यं क्रौञ्चस्य स्यान् मदोदयः । कपोत-परभृद्-दक्ष-चक्रवाका जहत्य् असून्

cakorasyākṣi-vairāgyaṃ krauñcasya syān madodayaḥ | kapota-parabhṛd-dakṣa-cakravākā jahaty asūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्वेगं याति मार्जारः शकृन् मुञ्चति वानरः । हृष्येन् मयूरस् तद्-दृष्ट्या मन्द-तेजो भवेद् विषम्

udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛn muñcati vānaraḥ | hṛṣyen mayūras tad-dṛṣṭyā manda-tejo bhaved viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अन्नं विष-वज् ज्ञात्वा त्यजेद् एवं प्रयत्नतः । यथा तेन विपद्येरन्न् अपि न क्षुद्र-जन्तवः

ity annaṃ viṣa-vaj jñātvā tyajed evaṃ prayatnataḥ | yathā tena vipadyerann api na kṣudra-jantavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पृष्टे तु कण्डू-दाहोषा-ज्वरार्ति-स्फोट-सुप्तयः । नख-रोम-च्युतिः शोफः सेकाद्या विष-नाशनाः

spṛṣṭe tu kaṇḍū-dāhoṣā-jvarārti-sphoṭa-suptayaḥ | nakha-roma-cyutiḥ śophaḥ sekādyā viṣa-nāśanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्तास् तत्र प्रलेपाश् च सेव्य-चन्दन-पद्मकैः । स-सोमवल्क-तालीश-पत्त्र-कुष्ठामृता-नतैः

śastās tatra pralepāś ca sevya-candana-padmakaiḥ | sa-somavalka-tālīśa-pattra-kuṣṭhāmṛtā-nataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाला जिह्वौष्ठयोर् जाड्यम् ऊषा चिमिचिमायनम् । दन्त-हर्षो रसा-ज्ञ-त्वं हनु-स्तम्भश् च वक्त्र-गे

lālā jihvauṣṭhayor jāḍyam ūṣā cimicimāyanam | danta-harṣo rasā-jña-tvaṃ hanu-stambhaś ca vaktra-ge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेव्याद्यैस् तत्र गण्डूषाः सर्वं च विष-जिद् धितम् । आमाशय-गते स्वेद-मूर्छाध्मान-मद-भ्रमाः

sevyādyais tatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣa-jid dhitam | āmāśaya-gate sveda-mūrchādhmāna-mada-bhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोम-हर्षो वमिर् दाहश् चक्षुर्-हृदय-रोधनम् । बिन्दुभिश् चाचयो ऽङ्गानां पक्वाशय-गते पुनः

roma-harṣo vamir dāhaś cakṣur-hṛdaya-rodhanam | bindubhiś cācayo 'ṅgānāṃ pakvāśaya-gate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेक-वर्णं वमति मूत्रयत्य् अतिसार्यते । तन्द्रा कृश-त्वं पाण्डु-त्वम् उदरं बल-संक्षयः

aneka-varṇaṃ vamati mūtrayaty atisāryate | tandrā kṛśa-tvaṃ pāṇḍu-tvam udaraṃ bala-saṃkṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् वान्त-विरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम् । सिन्धुवारित-निष्पाव-बाष्पिका-शतपर्विकाः

tayor vānta-viriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam | sindhuvārita-niṣpāva-bāṣpikā-śataparvikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तण्डुलीयक-मूलानि कुक्कुटाण्डम् अवल्गुजम् । नावनाञ्जन-पानेषु योजयेद् विष-शान्तये

taṇḍulīyaka-mūlāni kukkuṭāṇḍam avalgujam | nāvanāñjana-pāneṣu yojayed viṣa-śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष-भुक्ताय दद्याच् च शुद्धायोर्ध्वम् अधस् तथा । सूक्ष्मं ताम्र-रजः काले स-क्षौद्रं हृद्-विशोधनम्

viṣa-bhuktāya dadyāc ca śuddhāyordhvam adhas tathā | sūkṣmaṃ tāmra-rajaḥ kāle sa-kṣaudraṃ hṛd-viśodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धे हृदि ततः शाणं हेम-चूर्णस्य दापयेत् । न सज्जते हेम-पाङ्गे पद्म-पत्त्रे ऽम्बु-वद् विषम्

śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hema-cūrṇasya dāpayet | na sajjate hema-pāṅge padma-pattre 'mbu-vad viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते विपुलं चायुर् गरे ऽप्य् एष विधिः स्मृतः । विरुद्धम् अपि चाहारं विद्याद् विष-गरोपमम्

jāyate vipulaṃ cāyur gare 'py eṣa vidhiḥ smṛtaḥ | viruddham api cāhāraṃ vidyād viṣa-garopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनूपम् आमिषं माष-क्षौद्र-क्षीर-विरूढकैः । विरुध्यते सह बिसैर् मूलकेन गुडेन वा

ānūpam āmiṣaṃ māṣa-kṣaudra-kṣīra-virūḍhakaiḥ | virudhyate saha bisair mūlakena guḍena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषात् पयसा मत्स्या मत्स्येष्व् अपि चिलीचिमः । विरुद्धम् अम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा

viśeṣāt payasā matsyā matsyeṣv api cilīcimaḥ | viruddham amlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-वत् कुलत्थ-चणक-कङ्गु-वल्ल-मकुष्टकाः । भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस् त्यजेत्

tad-vat kulattha-caṇaka-kaṅgu-valla-makuṣṭakāḥ | bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi payas tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

-मूलकादि पयस् त्यजेत् वाराहं श्वाविधा नाद्याद् दध्ना पृषत-कुक्कुटौ । आम-मांसानि पित्तेन माष-सूपेन मूलकम्

-mūlakādi payas tyajet vārāhaṃ śvāvidhā nādyād dadhnā pṛṣata-kukkuṭau | āma-māṃsāni pittena māṣa-sūpena mūlakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविं कुसुम्भ-शाकेन बिसैः सह विरूढकम् । माष-सूप-गुड-क्षीर-दध्य्-आज्यैर् लाकुचं फलम्

aviṃ kusumbha-śākena bisaiḥ saha virūḍhakam | māṣa-sūpa-guḍa-kṣīra-dadhy-ājyair lākucaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलं कदल्यास् तक्रेण दध्ना ताल-फलेन वा । कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा

phalaṃ kadalyās takreṇa dadhnā tāla-phalena vā | kaṇoṣaṇābhyāṃ madhunā kākamācīṃ guḍena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धां वा मत्स्य-पचने पचने नागरस्य वा । सिद्धाम् अन्य-त्र वा पात्रे कामात् ताम् उषितां निशाम्

siddhāṃ vā matsya-pacane pacane nāgarasya vā | siddhām anya-tra vā pātre kāmāt tām uṣitāṃ niśām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामाचीम् उषितां निशाम् मत्स्य-निस्तलन-स्नेहे साधिताः पिप्पलीस् त्यजेत् । कांस्ये दशाहम् उषितं सर्पिर् उष्णं त्व् अरुष्करे

kāmācīm uṣitāṃ niśām matsya-nistalana-snehe sādhitāḥ pippalīs tyajet | kāṃsye daśāham uṣitaṃ sarpir uṣṇaṃ tv aruṣkare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णं त्व् अरुष्करैः भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस् तक्र-साधितः । ऐकध्यं पायस-सुरा-कृशराः परिवर्जयेत्

uṣṇaṃ tv aruṣkaraiḥ bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillas takra-sādhitaḥ | aikadhyaṃ pāyasa-surā-kṛśarāḥ parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधु-सर्पिर्-वसा-तैल-पानीयानि द्वि-शश् त्रि-शः । एक-त्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्-परम्

madhu-sarpir-vasā-taila-pānīyāni dvi-śaś tri-śaḥ | eka-tra vā samāṃśāni virudhyante paras-param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नांशे अपि मध्व्-आज्ये दिव्य-वार्य् अनु-पानतः । मधु-पुष्कर-बीजं च मधु-मैरेय-शार्करम्

bhinnāṃśe api madhv-ājye divya-vāry anu-pānataḥ | madhu-puṣkara-bījaṃ ca madhu-maireya-śārkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थानु-पानः क्षैरेयो हारिद्रः कटु-तैल-वान् । उपोदकातिसाराय तिल-कल्केन साधिता

manthānu-pānaḥ kṣaireyo hāridraḥ kaṭu-taila-vān | upodakātisārāya tila-kalkena sādhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलाका वारुणी-युक्ता कुल्माषैश् च विरुध्यते । भृष्टा वराह-वसया सैव सद्यो निहन्त्य् असून्

balākā vāruṇī-yuktā kulmāṣaiś ca virudhyate | bhṛṣṭā varāha-vasayā saiva sadyo nihanty asūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-वत् तित्तिरि-पत्त्राढ्य-गोधा-लाव-कपिञ्जलाः । ऐरण्डेनाग्निना सिद्धास् तत्-तैलेन विमूर्छिताः

tad-vat tittiri-pattrāḍhya-godhā-lāva-kapiñjalāḥ | airaṇḍenāgninā siddhās tat-tailena vimūrchitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हारीत-मांसं हारिद्र-शूलक-प्रोत-पाचितम् । हरिद्रा-वह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्

hārīta-māṃsaṃ hāridra-śūlaka-prota-pācitam | haridrā-vahninā sadyo vyāpādayati jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्म-पांसु-परिध्वस्तं तद् एव च स-माक्षिकम् । यत् किञ्-चिद् दोषम् उत्क्लेश्य न हरेत् तत् समासतः

bhasma-pāṃsu-paridhvastaṃ tad eva ca sa-mākṣikam | yat kiñ-cid doṣam utkleśya na haret tat samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धं शुद्धिर् अत्रेष्टा शमो वा तद्-विरोधिभिः । द्रव्यैस् तैर् एव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः

viruddhaṃ śuddhir atreṣṭā śamo vā tad-virodhibhiḥ | dravyais tair eva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायाम-स्निग्ध-दीप्ताग्नि-वयः-स्थ-बल-शालिनाम् । विरोध्य् अपि न पीडायै सात्म्यम् अल्पं च भोजनम्

vyāyāma-snigdha-dīptāgni-vayaḥ-stha-bala-śālinām | virodhy api na pīḍāyai sātmyam alpaṃ ca bhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादेना-पथ्यम् अभ्यस्तं पाद-पादेन वा त्यजेत् । निषेवेत हितं तद्-वद् एक-द्वि-त्र्य्-अन्तरी-कृतम्

pādenā-pathyam abhyastaṃ pāda-pādena vā tyajet | niṣeveta hitaṃ tad-vad eka-dvi-try-antarī-kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-पथ्यम् अपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यम् एव वा । सात्म्या-सात्म्य-विकाराय जायते सहसान्य-था

a-pathyam api hi tyaktaṃ śīlitaṃ pathyam eva vā | sātmyā-sātmya-vikārāya jāyate sahasānya-thā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः । सन्तो यान्त्य् अ-पुनर्-भावम् अ-प्रकम्प्या भवन्ति च

krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ | santo yānty a-punar-bhāvam a-prakampyā bhavanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-अन्त-संनिधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम् । अ-हितैर् दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुम् अर्हति

aty-anta-saṃnidhānānāṃ doṣāṇāṃ dūṣaṇātmanām | a-hitair dūṣaṇaṃ bhūyo na vidvān kartum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहार-शयना-ब्रह्म-चर्यैर् युक्त्या प्रयोजितैः । शरीरं धार्यते नित्यम् आगारम् इव धारणैः

āhāra-śayanā-brahma-caryair yuktyā prayojitaiḥ | śarīraṃ dhāryate nityam āgāram iva dhāraṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारो वर्णितस् तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते । निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बला-बलम्

āhāro varṇitas tatra tatra tatra ca vakṣyate | nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balā-balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष-ता क्लीब-ता ज्ञानम् अ-ज्ञानं जीवितं न च । अ-काले ऽति-प्रसङ्गाच् च न च निद्रा निषेविता

vṛṣa-tā klība-tā jñānam a-jñānaṃ jīvitaṃ na ca | a-kāle 'ti-prasaṅgāc ca na ca nidrā niṣevitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखायुषी पराकुर्यात् काल-रात्रिर् इवापरा । रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा

sukhāyuṣī parākuryāt kāla-rātrir ivāparā | rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ snigdhaṃ prasvapanaṃ divā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-रूक्षम् अन्-अभिष्यन्दि त्व् आसीन-प्रचलायितम् । ग्रीष्मे वायु-चयादान-रौक्ष्य-रात्र्य्-अल्प-भावतः

a-rūkṣam an-abhiṣyandi tv āsīna-pracalāyitam | grīṣme vāyu-cayādāna-raukṣya-rātry-alpa-bhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा-स्वप्नो हितो ऽन्यस्मिन् कफ-पित्त-करो हि सः । मुक्त्वा तु भाष्य-यानाध्व-मद्य-स्त्री-भार-कर्मभिः

divā-svapno hito 'nyasmin kapha-pitta-karo hi saḥ | muktvā tu bhāṣya-yānādhva-madya-strī-bhāra-karmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोध-शोक-भयैः क्लान्तान् श्वास-हिध्मातिसारिणः । वृद्ध-बाला-बल-क्षीण-क्षत-तृट्-शूल-पीडितान्

krodha-śoka-bhayaiḥ klāntān śvāsa-hidhmātisāriṇaḥ | vṛddha-bālā-bala-kṣīṇa-kṣata-tṛṭ-śūla-pīḍitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-जीर्ण्य्-अभिहतोन्मत्तान् दिवा-स्वप्नोचितान् अपि । धातु-साम्यं तथा ह्य् एषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति

a-jīrṇy-abhihatonmattān divā-svapnocitān api | dhātu-sāmyaṃ tathā hy eṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहु-मेदः-कफाः स्वप्युः स्नेह-नित्याश् च नाहनि । विषार्तः कण्ठ-रोगी च नैव जातु निशास्व् अपि

bahu-medaḥ-kaphāḥ svapyuḥ sneha-nityāś ca nāhani | viṣārtaḥ kaṇṭha-rogī ca naiva jātu niśāsv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-काल-शयनान् मोह-ज्वर-स्तैमित्य-पीनसाः । शिरो-रुक्-शोफ-हृल्-लास-स्रोतो-रोधाग्नि-मन्द-ताः

a-kāla-śayanān moha-jvara-staimitya-pīnasāḥ | śiro-ruk-śopha-hṛl-lāsa-sroto-rodhāgni-manda-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोपवास-वमन-स्वेद-नावनम् औषधम् । योजयेद् अति-निद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्

tatropavāsa-vamana-sveda-nāvanam auṣadham | yojayed ati-nidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchardanāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोक-भी-क्रुधः । एभिर् एव च निद्राया नाशः श्लेष्माति-संक्षयात्

nāvanaṃ laṅghanaṃ cintāṃ vyavāyaṃ śoka-bhī-krudhaḥ | ebhir eva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmāti-saṃkṣayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रा-नाशाद् अङ्ग-मर्द-शिरो-गौरव-जृम्भिकाः । जाड्य-ग्लानि-भ्रमा-पक्ति-तन्द्रा रोगाश् च वात-जाः

nidrā-nāśād aṅga-marda-śiro-gaurava-jṛmbhikāḥ | jāḍya-glāni-bhramā-pakti-tandrā rogāś ca vāta-jāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफो ऽल्पो वायुनोद्धूतो धमनीः संनिरुध्य तु । कुर्यात् संज्ञापहां तन्द्रां दारुणां मोह-कारिणीम् ॥ ६४+१ ॥ उन्मीलित-विनिर्भुग्ने परिवर्तित-तारके । भवतस् तत्र नयने स्रुते लुलित-पक्ष्मणी ॥ ६४+२ ॥ अर्ध-त्रि-रात्रात् सा साध्या न सा साध्या ततः परम् ॥ ६४+३अब् ॥ यथा-कालम् अतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः । अ-सात्म्याज् जागराद् अर्धं प्रातः स्वप्याद् अ-भुक्त-वान्

kapho 'lpo vāyunoddhūto dhamanīḥ saṃnirudhya tu | kuryāt saṃjñāpahāṃ tandrāṃ dāruṇāṃ moha-kāriṇīm || 64+1 || unmīlita-vinirbhugne parivartita-tārake | bhavatas tatra nayane srute lulita-pakṣmaṇī || 64+2 || ardha-tri-rātrāt sā sādhyā na sā sādhyā tataḥ param || 64+3ab || yathā-kālam ato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ | a-sātmyāj jāgarād ardhaṃ prātaḥ svapyād a-bhukta-vān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलयेन् मन्द-निद्रस् तु क्षीर-मद्य-रसान् दधि । अभ्यङ्गोद्वर्तन-स्नान-मूर्ध-कर्णाक्षि-तर्पणम्

śīlayen manda-nidras tu kṣīra-madya-rasān dadhi | abhyaṅgodvartana-snāna-mūrdha-karṇākṣi-tarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कान्ता-बाहु-लताश्लेषो निर्वृतिः कृत-कृत्य-ता । मनो-ऽनुकूला विषयाः कामं निद्रा-सुख-प्रदाः

kāntā-bāhu-latāśleṣo nirvṛtiḥ kṛta-kṛtya-tā | mano-'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrā-sukha-pradāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म-चर्य-रतेर् ग्राम्य-सुख-निः-स्पृह-चेतसः । निद्रा संतोष-तृप्तस्य स्वं कालं नातिवर्तते

brahma-carya-rater grāmya-sukha-niḥ-spṛha-cetasaḥ | nidrā saṃtoṣa-tṛptasya svaṃ kālaṃ nātivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राम्य-धर्मे त्यजेन् नारीम् अन्-उत्तानां रजस्वलाम् । अ-प्रियाम् अ-प्रियाचारां दुष्ट-संकीर्ण-मेहनाम्

grāmya-dharme tyajen nārīm an-uttānāṃ rajasvalām | a-priyām a-priyācārāṃ duṣṭa-saṃkīrṇa-mehanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-स्थूल-कृशाम् सूतां गर्भिणीम् अन्य-योषितम् । वर्णिनीम् अन्य-योनिं च गुरु-देव-नृपालयम्

ati-sthūla-kṛśām sūtāṃ garbhiṇīm anya-yoṣitam | varṇinīm anya-yoniṃ ca guru-deva-nṛpālayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्य-श्मशानायतन-चत्वराम्बु-चतुष्-पथम् । पर्वाण्य् अन्-अङ्गं दिवसं शिरो-हृदय-ताडनम्

caitya-śmaśānāyatana-catvarāmbu-catuṣ-patham | parvāṇy an-aṅgaṃ divasaṃ śiro-hṛdaya-tāḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्य्-आशितो ऽ-धृतिः क्षुद्-वान् दुः-स्थिताङ्गः पिपासितः । बालो वृद्धो ऽन्य-वेगार्तस् त्यजेद् रोगी च मैथुनम्

aty-āśito '-dhṛtiḥ kṣud-vān duḥ-sthitāṅgaḥ pipāsitaḥ | bālo vṛddho 'nya-vegārtas tyajed rogī ca maithunam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजी-कृताम् हिमे । त्र्य्-अहाद् वसन्त-शरदोः पक्षाद् वर्षा-निदाघयोः

seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājī-kṛtām hime | try-ahād vasanta-śaradoḥ pakṣād varṣā-nidāghayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रम-क्लमोरु-दौर्बल्य-बल-धात्व्-इन्द्रिय-क्षयाः । अ-पर्व-मरणं च स्याद् अन्य-था गच्छतः स्त्रियम्

bhrama-klamoru-daurbalya-bala-dhātv-indriya-kṣayāḥ | a-parva-maraṇaṃ ca syād anya-thā gacchataḥ striyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृति-मेधायुर्-आरोग्य-पुष्टीन्द्रिय-यशो-बलैः । अधिका मन्द-जरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः

smṛti-medhāyur-ārogya-puṣṭīndriya-yaśo-balaiḥ | adhikā manda-jaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानानुलेपन-हिमानिल-खण्ड-खाद्य-शीताम्बु-दुग्ध-रस-यूष-सुरा-प्रसन्नाः । सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवम् आशु वपुषः पुनर् एति धाम

snānānulepana-himānila-khaṇḍa-khādya-śītāmbu-dugdha-rasa-yūṣa-surā-prasannāḥ | seveta cānu śayanaṃ viratau ratasya tasyaivam āśu vapuṣaḥ punar eti dhāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत-चरित-समृद्धे कर्म-दक्षे दयालौ भिषजि निर्-अनुबन्धं देह-रक्षां निवेश्य । भवति विपुल-तेजः-स्वास्थ्य-कीर्ति-प्रभावः स्व-कुशल-फल-भोगी भूमि-पालश् चिरायुः

śruta-carita-samṛddhe karma-dakṣe dayālau bhiṣaji nir-anubandhaṃ deha-rakṣāṃ niveśya | bhavati vipula-tejaḥ-svāsthya-kīrti-prabhāvaḥ sva-kuśala-phala-bhogī bhūmi-pālaś cirāyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.