Vagbhata: Astangahrdayasutra 71

आदाव् एव विसर्पेषु हितं लङ्घन-रूक्षणम् । रक्तावसेको वमनं विरेकः स्नेहनं न तु

ādāv eva visarpeṣu hitaṃ laṅghana-rūkṣaṇam | raktāvaseko vamanaṃ virekaḥ snehanaṃ na tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छर्दनं विसर्प-घ्नं स-यष्टीन्द्रयवं फलम् । पटोल-पिप्पली-निम्ब-पल्लवैर् वा समन्वितम्

pracchardanaṃ visarpa-ghnaṃ sa-yaṣṭīndrayavaṃ phalam | paṭola-pippalī-nimba-pallavair vā samanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसेन युक्तं त्रायन्त्या द्राक्षायास् त्रैफलेन वा । विरेचनं त्रिवृच्-चूर्णं पयसा सर्पिषाथ-वा

rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyās traiphalena vā | virecanaṃ trivṛc-cūrṇaṃ payasā sarpiṣātha-vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योज्यं कोष्ठ-गते दोषे विशेषेण विशोधनम् । अ-विशोध्यस्य दोषे ऽल्पे शमनं चन्दनोत्पलम्

yojyaṃ koṣṭha-gate doṣe viśeṣeṇa viśodhanam | a-viśodhyasya doṣe 'lpe śamanaṃ candanotpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुस्त-निम्ब-पटोलं वा पटोलादिकम् एव वा । शारिवामलकोशीर-मुस्तं वा क्वथितं जले

musta-nimba-paṭolaṃ vā paṭolādikam eva vā | śārivāmalakośīra-mustaṃ vā kvathitaṃ jale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुरालभां पर्पटकं गुडूचीं विश्व-भेषजम् । पाक्यं शीत-कषायं वा तृष्णा-विसर्प-वान् पिबेत्

durālabhāṃ parpaṭakaṃ guḍūcīṃ viśva-bheṣajam | pākyaṃ śīta-kaṣāyaṃ vā tṛṣṇā-visarpa-vān pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दार्वी-पटोल-कटुका-मसूर-त्रि-फलास् तथा । स-निम्ब-यष्टी-त्रायन्तीः क्वथिता घृत-मूर्छिताः

dārvī-paṭola-kaṭukā-masūra-tri-phalās tathā | sa-nimba-yaṣṭī-trāyantīḥ kvathitā ghṛta-mūrchitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृत-वृष-पटोलं मुस्तकं सप्तपर्णं ॥ ७+१अ ॥ खदिरम् असित-वेत्रं निम्ब-पत्त्रं हरिद्रे ॥ ७+१ब् ॥ विविध-विष-विसर्पान् कुष्ठ-विस्फोट-कण्डूर् ॥ ७+१च् ॥ अपनयति मसूरीं शीत-पित्तं ज्वरं च ॥ ७+१द् ॥ शाखा-दुष्टे तु रुधिरे रक्तम् एवादितो हरेत् । त्वङ्-मांस-स्नायु-संक्लेदो रक्त-क्लेदाद् धि जायते

amṛta-vṛṣa-paṭolaṃ mustakaṃ saptaparṇaṃ || 7+1a || khadiram asita-vetraṃ nimba-pattraṃ haridre || 7+1b || vividha-viṣa-visarpān kuṣṭha-visphoṭa-kaṇḍūr || 7+1c || apanayati masūrīṃ śīta-pittaṃ jvaraṃ ca || 7+1d || śākhā-duṣṭe tu rudhire raktam evādito haret | tvaṅ-māṃsa-snāyu-saṃkledo rakta-kledād dhi jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्-आमे श्लेष्मणि क्षीणे वात-पित्तोत्तरे हितम् । घृतं तिक्तं महा-तिक्तं शृतं वा त्रायमाणया

nir-āme śleṣmaṇi kṣīṇe vāta-pittottare hitam | ghṛtaṃ tiktaṃ mahā-tiktaṃ śṛtaṃ vā trāyamāṇayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्हृते ऽस्रे विशुद्धे ऽन्तर्-दोषे त्वङ्-मांस-संधि-गे । बहिः-क्रियाः प्रदेहाद्याः सद्यो विसर्प-शान्तये

nirhṛte 'sre viśuddhe 'ntar-doṣe tvaṅ-māṃsa-saṃdhi-ge | bahiḥ-kriyāḥ pradehādyāḥ sadyo visarpa-śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शताह्वा-मुस्त-वाराही-वंशार्तगल-धान्यकम् । सुराह्वा कृष्णगन्धा च कुष्ठं चालेपनं चले

śatāhvā-musta-vārāhī-vaṃśārtagala-dhānyakam | surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ cālepanaṃ cale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यग्रोधादि-गणः पित्ते तथा पद्मोत्पलादिकम् । न्यग्रोध-पादास् तरुणाः कदली-गर्भ-संयुताः

nyagrodhādi-gaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam | nyagrodha-pādās taruṇāḥ kadalī-garbha-saṃyutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिस-ग्रन्थिश् च लेपः स्याच् छत-धौत-घृताप्लुतः । पद्मिनी-कर्दमः शीतः पिष्टं मौक्तिकम् एव वा

bisa-granthiś ca lepaḥ syāc chata-dhauta-ghṛtāplutaḥ | padminī-kardamaḥ śītaḥ piṣṭaṃ mauktikam eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खः प्रवालं शुक्तिर् वा गैरिकं वा घृतान्वितम् । त्रि-फला-पद्मकोशीर-समङ्गा-करवीरकम्

śaṅkhaḥ pravālaṃ śuktir vā gairikaṃ vā ghṛtānvitam | tri-phalā-padmakośīra-samaṅgā-karavīrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नल-मूलान्य् अनन्ता च लेपः श्लेष्म-विसर्प-हा । धव-सप्ताह्व-खदिर-देवदारु-कुरण्टकम्

nala-mūlāny anantā ca lepaḥ śleṣma-visarpa-hā | dhava-saptāhva-khadira-devadāru-kuraṇṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-मुस्तारग्वधं लेपो वर्गो वा वरुणादिकः । आरग्वधस्य पत्त्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः

sa-mustāragvadhaṃ lepo vargo vā varuṇādikaḥ | āragvadhasya pattrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्राणि-शाकं काकाह्वा शिरीष-कुसुमानि च । सेक-व्रणाभ्यङ्ग-हविर्-लेप-चूर्णान् यथा-यथम्

indrāṇi-śākaṃ kākāhvā śirīṣa-kusumāni ca | seka-vraṇābhyaṅga-havir-lepa-cūrṇān yathā-yatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर् एवौषधैः कुर्याद् वायौ लेपा घृताधिकाः । कफ-स्थान-गते सामे पित्त-स्थान-गते ऽथ-वा

etair evauṣadhaiḥ kuryād vāyau lepā ghṛtādhikāḥ | kapha-sthāna-gate sāme pitta-sthāna-gate 'tha-vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-शीतोष्णा हिता रूक्षा रक्त-पित्ते घृतान्विताः । अत्य्-अर्थ-शीतास् तनवस् तनु-वस्त्रान्तरा-स्थिताः

a-śītoṣṇā hitā rūkṣā rakta-pitte ghṛtānvitāḥ | aty-artha-śītās tanavas tanu-vastrāntarā-sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योज्याः क्षणे क्षणे ऽन्ये ऽन्ये मन्द-वीर्यास् त एव च । संसृष्ट-दोषे संसृष्टम् एतत् कर्म प्रशस्यते

yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nye 'nye manda-vīryās ta eva ca | saṃsṛṣṭa-doṣe saṃsṛṣṭam etat karma praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत-धौत-घृतेनाग्निं प्रदिह्यात् केवलेन वा । सेचयेद् घृत-मण्डेन शीतेन मधुकाम्बुना

śata-dhauta-ghṛtenāgniṃ pradihyāt kevalena vā | secayed ghṛta-maṇḍena śītena madhukāmbunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिताम्भसाम्भो-द-जलैः क्षीरेणेक्षु-रसेन वा । पान-लेपन-सेकेषु महा-तिक्तं परं हितम्

sitāmbhasāmbho-da-jalaiḥ kṣīreṇekṣu-rasena vā | pāna-lepana-sekeṣu mahā-tiktaṃ paraṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थ्य्-आख्ये रक्त-पित्त-घ्नं कृत्वा सम्यग् यथोदितम् । कफानिल-घ्नं कर्मेष्टं पिण्ड-स्वेदोपनाहनम्

granthy-ākhye rakta-pitta-ghnaṃ kṛtvā samyag yathoditam | kaphānila-ghnaṃ karmeṣṭaṃ piṇḍa-svedopanāhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थि-विसर्प-शूले तु तैलेनोष्णेन सेचयेत् । दश-मूल-विपक्वेन तद्-वन् मूत्रैर् जलेन वा

granthi-visarpa-śūle tu tailenoṣṇena secayet | daśa-mūla-vipakvena tad-van mūtrair jalena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखोष्णया प्रदिह्याद् वा पिष्टया कृष्णगन्धया । नक्तमाल-त्वचा शुष्क-मूलकैः कलिनाथ-वा

sukhoṣṇayā pradihyād vā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā | naktamāla-tvacā śuṣka-mūlakaiḥ kalinātha-vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्ती चित्रक-मूल-त्वक् सौधार्क-पयसी गुडः । भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच् छिलाम् अपि

dantī citraka-mūla-tvak saudhārka-payasī guḍaḥ | bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyāc chilām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहिर्-मार्गाश्रितं ग्रन्थिं किं पुनः कफ-संभवम् । दीर्घ-काल-स्थितं ग्रन्थिम् एभिर् भिन्द्याच् च भेषजैः

bahir-mārgāśritaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kapha-saṃbhavam | dīrgha-kāla-sthitaṃ granthim ebhir bhindyāc ca bheṣajaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलकानां कुलत्थानां यूषैः स-क्षार-दाडिमैः । गोधूमान्नैर् यवान्नैर् वा स-सीधु-मधु-शार्करैः

mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sa-kṣāra-dāḍimaiḥ | godhūmānnair yavānnair vā sa-sīdhu-madhu-śārkaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-क्षौद्रैर् वारुणी-मण्डैर् मातुलुङ्ग-रसान्वितैः । त्रि-फलायाः प्रयोगैश् च पिप्पल्याः क्षौद्र-संयुतैः

sa-kṣaudrair vāruṇī-maṇḍair mātuluṅga-rasānvitaiḥ | tri-phalāyāḥ prayogaiś ca pippalyāḥ kṣaudra-saṃyutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदारु-गुडूच्योश् च प्रयोगैर् गिरिजस्य च । मुस्त-भल्लात-सक्तूनां प्रयोगैर् माक्षिकस्य च

devadāru-guḍūcyoś ca prayogair girijasya ca | musta-bhallāta-saktūnāṃ prayogair mākṣikasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमैर् विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर् गुल्म-भेदनैः । तप्तायो-हेम-लवण-पाषाणादि-प्रपीडनैः

dhūmair virekaiḥ śirasaḥ pūrvoktair gulma-bhedanaiḥ | taptāyo-hema-lavaṇa-pāṣāṇādi-prapīḍanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर् विविधाभिर् बले स्थितः । ग्रन्थिः पाषाण-कठिनो यदि नैवोपशाम्यति

ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhir vividhābhir bale sthitaḥ | granthiḥ pāṣāṇa-kaṭhino yadi naivopaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्य दाहः क्षारेण शरैर् हेम्नापि वा हितः । पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा तम् उद्धरेत्

athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarair hemnāpi vā hitaḥ | pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tam uddharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षयेद् बहु-शश् चास्य रक्तम् उत्क्लेशम् आगतम् । पुनश् चापहृते रक्ते वात-श्लेष्म-जिद् औषधम्

mokṣayed bahu-śaś cāsya raktam utkleśam āgatam | punaś cāpahṛte rakte vāta-śleṣma-jid auṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्लिन्ने दाह-पाकाभ्यां बाह्यान्तर् व्रण-वत् क्रिया । दार्वी-विडङ्ग-कम्पिल्लैः सिद्धं तैलं व्रणे हितम्

praklinne dāha-pākābhyāṃ bāhyāntar vraṇa-vat kriyā | dārvī-viḍaṅga-kampillaiḥ siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूर्वा-स्व-रस-सिद्धं तु कफ-पित्तोत्तरे घृतम् । एकतः सर्व-कर्माणि रक्त-मोक्षणम् एकतः

dūrvā-sva-rasa-siddhaṃ tu kapha-pittottare ghṛtam | ekataḥ sarva-karmāṇi rakta-mokṣaṇam ekataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्पो न ह्य् अ-संसृष्टः स ऽस्र-पित्तेन जायते । रक्तम् एवाश्रयश् चास्य बहु-शो ऽस्रं हरेद् अतः

visarpo na hy a-saṃsṛṣṭaḥ sa 'sra-pittena jāyate | raktam evāśrayaś cāsya bahu-śo 'sraṃ hared ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न घृतं बहु-दोषाय देयं यन् न विरेचनम् । तेन दोषो ह्य् उपस्तब्धस् त्वग्-रक्त-पिशितं पचेत्

na ghṛtaṃ bahu-doṣāya deyaṃ yan na virecanam | tena doṣo hy upastabdhas tvag-rakta-piśitaṃ pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.