Vagbhata: Astangahrdayasutra 76

वमने मदनं श्रेष्ठं त्रिवृन्-मूलं विरेचने । नित्यम् अन्यस्य तु व्याधि-विशेषेण विशिष्ट-ता

vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ trivṛn-mūlaṃ virecane | nityam anyasya tu vyādhi-viśeṣeṇa viśiṣṭa-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानि नाति-पाण्डूनि न चाति-हरितान्य् अपि । आदायाह्नि प्रशतर्क्षे मध्ये ग्रीष्म-वसन्तयोः

phalāni nāti-pāṇḍūni na cāti-haritāny api | ādāyāhni praśatarkṣe madhye grīṣma-vasantayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रमृज्य कुश-मुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बद्ध्वा प्रलेपयेत् । गो-मयेनानु मुत्तोलीं धान्य-मध्ये निधापयेत्

atha pramṛjya kuśa-muttolyāṃ kṣiptvā baddhvā pralepayet | go-mayenānu muttolīṃ dhānya-madhye nidhāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदु-भूतानि मध्व्-इष्ट-गन्धानि कुश-वेष्टनात् । निष्कृष्टानि गते ऽष्टाहे शोषयेत् तान्य् अथातपे

mṛdu-bhūtāni madhv-iṣṭa-gandhāni kuśa-veṣṭanāt | niṣkṛṣṭāni gate 'ṣṭāhe śoṣayet tāny athātape

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां ततः सु-शुष्काणाम् उद्धृत्य फल-पिप्पलीः । दधि-मध्व्-आज्य-पललैर् मृदित्वा शोषयेत् पुनः

teṣāṃ tataḥ su-śuṣkāṇām uddhṛtya phala-pippalīḥ | dadhi-madhv-ājya-palalair mṛditvā śoṣayet punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सु-गुप्तं संस्थाप्य कार्य-काले प्रयोजयेत् । अथादाय ततो मात्रां जर्जरी-कृत्य वासयेत्

tataḥ su-guptaṃ saṃsthāpya kārya-kāle prayojayet | athādāya tato mātrāṃ jarjarī-kṛtya vāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले । कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा

śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale | karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्य्-उदके ऽथ-वा । ततः पिबेत् कषायं तं प्रातर् मृदित-गालितम्

śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpy-udake 'tha-vā | tataḥ pibet kaṣāyaṃ taṃ prātar mṛdita-gālitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत् । श्लेष्म-ज्वर-प्रतिश्याय-गुल्मान्तर्-विद्रधीषु च

sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet | śleṣma-jvara-pratiśyāya-gulmāntar-vidradhīṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छर्दयेद् विशेषेण यावत् पित्तस्य दर्शनम् । फल-पिप्पली-चूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्

pracchardayed viśeṣeṇa yāvat pittasya darśanam | phala-pippalī-cūrṇaṃ vā kvāthena svena bhāvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रि-भाग-त्रि-फला-चूर्णं कोविदारादि-वारिणा । पिबेज् ज्वरा-रुचि-ष्ठेव-ग्रन्थ्य्-अपच्य्-अर्बुदोदरी

tri-bhāga-tri-phalā-cūrṇaṃ kovidārādi-vāriṇā | pibej jvarā-ruci-ṣṭheva-granthy-apacy-arbudodarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थ्य्-अपच्य्-अर्बुदोदरी पित्ते कफ-स्थान-गते जीमूतादि-जलेन तत् । हृद्-दाहे ऽधो-ऽस्र-पित्ते च क्षीरं तत्-पिप्पली-शृतम्

granthy-apacy-arbudodarī pitte kapha-sthāna-gate jīmūtādi-jalena tat | hṛd-dāhe 'dho-'sra-pitte ca kṣīraṃ tat-pippalī-śṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षैरेयीं वा कफ-च्छर्दि-प्रसेक-तमकेषु तु । दध्य्-उत्तरं वा दधि वा तच्-छृत-क्षीर-संभवम्

kṣaireyīṃ vā kapha-cchardi-praseka-tamakeṣu tu | dadhy-uttaraṃ vā dadhi vā tac-chṛta-kṣīra-saṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलादि-क्वाथ-कल्काभ्यां सिद्धं तत्-सिद्ध-दुग्ध-जम् । सर्पिः कफाभिभूते ऽग्नौ शुष्यद्-देहे च वामनम्

phalādi-kvātha-kalkābhyāṃ siddhaṃ tat-siddha-dugdha-jam | sarpiḥ kaphābhibhūte 'gnau śuṣyad-dehe ca vāmanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्व-रसं फल-मज्ज्ञो वा भल्लातक-विधि-शृतम् । आ-दर्वी-लेपनात् सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत् सुखम्

sva-rasaṃ phala-majjño vā bhallātaka-vidhi-śṛtam | ā-darvī-lepanāt siddhaṃ līḍhvā pracchardayet sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं लेहं भक्ष्य-भोज्येषु तत्-कषायांश् च योजयेत् । वत्सकादि-प्रतीवापः कषायः फल-मज्ज-जः

taṃ lehaṃ bhakṣya-bhojyeṣu tat-kaṣāyāṃś ca yojayet | vatsakādi-pratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phala-majja-jaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निम्बार्कान्य-तर-क्वाथ-समायुक्तो नियच्छति । बद्ध-मूलान् अपि व्याधीन् सर्वान् संतर्पणोद्भवान्

nimbārkānya-tara-kvātha-samāyukto niyacchati | baddha-mūlān api vyādhīn sarvān saṃtarpaṇodbhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राठ-पुष्प-फल-श्लक्ष्ण-चूर्णैर् माल्यं सु-रूक्षितम् । वमेन् मण्ड-रसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी

rāṭha-puṣpa-phala-ślakṣṇa-cūrṇair mālyaṃ su-rūkṣitam | vamen maṇḍa-rasādīnāṃ tṛpto jighran sukhaṃ sukhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एव फला-भावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा । जीमूताद्याश् च फल-वज् जीमूतं तु विशेषतः

evam eva phalā-bhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā | jīmūtādyāś ca phala-vaj jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोक्तव्यं ज्वर-श्वास-कास-हिध्मादि-रोगिणाम् । पयः पुष्पे ऽस्य निर्वृत्ते फले पेया पयस्-कृता

prayoktavyaṃ jvara-śvāsa-kāsa-hidhmādi-rogiṇām | payaḥ puṣpe 'sya nirvṛtte phale peyā payas-kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमशे क्षीर-संतानं दध्य्-उत्तरम् अ-रोमशे । शृते पयसि दध्य्-अम्लं जातं हरित-पाण्डुके

romaśe kṣīra-saṃtānaṃ dadhy-uttaram a-romaśe | śṛte payasi dadhy-amlaṃ jātaṃ harita-pāṇḍuke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरित-पाण्डुरे आसुत्य वारुणी-मण्डं पिबेन् मृदित-गालितम् । कफाद् अ-रोचके कासे पाण्डु-त्वे राज-यक्ष्मणि

harita-pāṇḍure āsutya vāruṇī-maṇḍaṃ piben mṛdita-gālitam | kaphād a-rocake kāse pāṇḍu-tve rāja-yakṣmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं च कल्पना कार्या तुम्बी-कोशातकीष्व् अपि । पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणि-जन्मनाम्

iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbī-kośātakīṣv api | paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ veṇi-janmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वात-पित्तार्दितः पिबेत् । द्वे वा त्रीण्य् अपि वापोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा

cūrṇasya payasā śuktiṃ vāta-pittārditaḥ pibet | dve vā trīṇy api vāpothya kvāthe tiktottamasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरग्वधादि-नवकाद् आसुत्यान्य-तमस्य वा । विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्त-श्लेष्म-ज्वरी पिबेत्

āragvadhādi-navakād āsutyānya-tamasya vā | vimṛdya pūtaṃ taṃ kvāthaṃ pitta-śleṣma-jvarī pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीमूत-कल्कं चूर्णं वा पिबेच् छीतेन वारिणा । ज्वरे पैत्ते कवोष्णेन कफ-वातात् कफाद् अपि

jīmūta-kalkaṃ cūrṇaṃ vā pibec chītena vāriṇā | jvare paitte kavoṣṇena kapha-vātāt kaphād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कास-श्वास-विष-च्छर्दि-ज्वरार्ते कफ-कर्शिते । इक्ष्वाकुर् वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे

kāsa-śvāsa-viṣa-cchardi-jvarārte kapha-karśite | ikṣvākur vamane śastaḥ pratāmyati ca mānave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फल-पुष्प-विहीनस्य प्रवालैस् तस्य साधितम् । पित्त-श्लेष्म-ज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्

phala-puṣpa-vihīnasya pravālais tasya sādhitam | pitta-śleṣma-jvare kṣīraṃ pittodrikte prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृत-मध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि । स्यात् तदा कफ-जे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्

hṛta-madhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi | syāt tadā kapha-je kāse śvāse vamyaṃ ca pāyayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मस्तुना वा फलान् मध्यं पाण्डु-कुष्ठ-विषार्दितः । तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेत् स-मधु-सैन्धवम्

mastunā vā phalān madhyaṃ pāṇḍu-kuṣṭha-viṣārditaḥ | tena takraṃ vipakvaṃ vā pibet sa-madhu-saindhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावयित्वाज-दुग्धेन बीजं तेनैव वा पिबेत् । विष-गुल्मोदर-ग्रन्थि-गण्डेषु श्लीपदेषु च

bhāvayitvāja-dugdhena bījaṃ tenaiva vā pibet | viṣa-gulmodara-granthi-gaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्तुभिर् वा पिबेन् मन्थं तुम्बी-स्व-रस-भावितैः । कफोद्भवे ज्वरे कासे गल-रोगेष्व् अ-रोचके

saktubhir vā piben manthaṃ tumbī-sva-rasa-bhāvitaiḥ | kaphodbhave jvare kāse gala-rogeṣv a-rocake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांस-रसैः पिबेत् । नरः साधु वमत्य् एवं न च दौर्बल्यम् अश्नुते

gulme jvare prasakte ca kalkaṃ māṃsa-rasaiḥ pibet | naraḥ sādhu vamaty evaṃ na ca daurbalyam aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुम्ब्याः फल-रसैः शुष्कैः स-पुष्पैर् अवचूर्णितम् । छर्दयेन् माल्यम् आघ्राय गन्ध-संपत्-सुखोचितः

tumbyāḥ phala-rasaiḥ śuṣkaiḥ sa-puṣpair avacūrṇitam | chardayen mālyam āghrāya gandha-saṃpat-sukhocitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कास-गुल्मोदर-गरे वाते श्लेष्माशय-स्थिते । कफे च कण्ठ-वक्त्र-स्थे कफ-संचय-जेषु च

kāsa-gulmodara-gare vāte śleṣmāśaya-sthite | kaphe ca kaṇṭha-vaktra-sthe kapha-saṃcaya-jeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धामार्गवो गदेष्व् इष्टः स्थिरेषु च महत्सु च । जीवकर्षभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी

dhāmārgavo gadeṣv iṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca | jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकोली श्रावणी मेदा महामेदा मधूलिका । तद्-रजोभिः पृथग् लेहा धामार्गव-रजो-ऽन्विताः

kākolī śrāvaṇī medā mahāmedā madhūlikā | tad-rajobhiḥ pṛthag lehā dhāmārgava-rajo-'nvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासे हृदय-दाहे च शस्ता मधु-सिता-द्रुताः । ते सुखाम्भो-ऽनु-पानाः स्युः पित्तोष्म-सहिते कफे

kāse hṛdaya-dāhe ca śastā madhu-sitā-drutāḥ | te sukhāmbho-'nu-pānāḥ syuḥ pittoṣma-sahite kaphe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्य-तुम्बुरु-यूषेण कल्कस् तस्य विषापहः । बिम्ब्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे

dhānya-tumburu-yūṣeṇa kalkas tasya viṣāpahaḥ | bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत् । तच्-छृत-क्षीर-जं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः

ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā mānase mṛditaṃ pibet | tac-chṛta-kṣīra-jaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्ष्वेडो ऽति-कटु-तीक्ष्णोष्णः प्रगाढेषु प्रशस्यते । कुष्ठ-पाण्ड्व्-आमय-प्लीह-शोफ-गुल्म-गरादिषु

kṣveḍo 'ti-kaṭu-tīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate | kuṣṭha-pāṇḍv-āmaya-plīha-śopha-gulma-garādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् फलादि-षट्कस्य क्वाथे मांसम् अनूप-जम् । कोशातक्या समं सिद्धं तद्-रसं लवणं पिबेत्

pṛthak phalādi-ṣaṭkasya kvāthe māṃsam anūpa-jam | kośātakyā samaṃ siddhaṃ tad-rasaṃ lavaṇaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलादि-पिप्पली-तुल्यं सिद्धं क्ष्वेड-रसे ऽथ-वा । क्ष्वेड-क्वाथं पिबेत् सिद्धं मिश्रम् इक्षु-रसेन वा

phalādi-pippalī-tulyaṃ siddhaṃ kṣveḍa-rase 'tha-vā | kṣveḍa-kvāthaṃ pibet siddhaṃ miśram ikṣu-rasena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौटजं सु-कुमारेषु पित्त-रक्त-कफोदये । ज्वरे विसर्पे हृद्-रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्

kauṭajaṃ su-kumāreṣu pitta-rakta-kaphodaye | jvare visarpe hṛd-roge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा । पाययेत् कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाथ-वा

sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ toyena lavaṇasya vā | pāyayet kauṭajaṃ bījaṃ yuktaṃ kṛśarayātha-vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताहं वार्क-दुग्धाक्तं तच्-चूर्णं पाययेत् पृथक् । फल-जीमूतकेक्ष्वाकु-जीवन्ती-जीवकोदकैः

saptāhaṃ vārka-dugdhāktaṃ tac-cūrṇaṃ pāyayet pṛthak | phala-jīmūtakekṣvāku-jīvantī-jīvakodakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनौषध-मुख्यानाम् इति कल्प-दिग् ईरिता । बीजेनानेन मति-मान् अन्यान्य् अपि च कल्पयेत्

vamanauṣadha-mukhyānām iti kalpa-dig īritā | bījenānena mati-mān anyāny api ca kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.