Vagbhata: Astangahrdayasutra 8

मात्राशी सर्व-कालं स्यान् मात्रा ह्य् अग्नेः प्रवर्तिका । मात्रां द्रव्याण्य् अपेक्षन्ते गुरूण्य् अपि लघून्य् अपि

mātrāśī sarva-kālaṃ syān mātrā hy agneḥ pravartikā | mātrāṃ dravyāṇy apekṣante gurūṇy api laghūny api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूणाम् अर्ध-सौहित्यं लघूनां नाति-तृप्त-ता । मात्रा-प्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद् विजीर्यति

gurūṇām ardha-sauhityaṃ laghūnāṃ nāti-tṛpta-tā | mātrā-pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ yāvad vijīryati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनं हीन-मात्रं तु न बलोपचयौजसे । सर्वेषां वात-रोगाणां हेतु-तां च प्रपद्यते

bhojanaṃ hīna-mātraṃ tu na balopacayaujase | sarveṣāṃ vāta-rogāṇāṃ hetu-tāṃ ca prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति-मात्रं पुनः सर्वान् आशु दोषान् प्रकोपयेत् । पीड्यमाना हि वाताद्या युग-पत् तेन कोपिताः

ati-mātraṃ punaḥ sarvān āśu doṣān prakopayet | pīḍyamānā hi vātādyā yuga-pat tena kopitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमेनान्नेन दुष्टेन तद् एवाविश्य कुर्वते । विष्टम्भयन्तो ऽलसकं च्यावयन्तो विषूचिकाम्

āmenānnena duṣṭena tad evāviśya kurvate | viṣṭambhayanto 'lasakaṃ cyāvayanto viṣūcikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधरोत्तर-मार्गाभ्यां सहसैवा-जितात्मनः । प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्-ताद् आहारो न च पच्यते

adharottara-mārgābhyāṃ sahasaivā-jitātmanaḥ | prayāti nordhvaṃ nādhas-tād āhāro na ca pacyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाशये ऽलसी-भूतस् तेन सो ऽलसकः स्मृतः । विविधैर् वेदनोद्भेदैर् वाय्व्-आदि-भृश-कोपतः

āmāśaye 'lasī-bhūtas tena so 'lasakaḥ smṛtaḥ | vividhair vedanodbhedair vāyv-ādi-bhṛśa-kopataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचीभिर् इव गात्राणि विध्यतीति विषूचिका । तत्र शूल-भ्रमानाह-कम्प-स्तम्भादयो ऽनिलात्

sūcībhir iva gātrāṇi vidhyatīti viṣūcikā | tatra śūla-bhramānāha-kampa-stambhādayo 'nilāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ताज् ज्वरातिसारान्तर्-दाह-तृट्-प्रलयादयः । कफाच् छर्द्य्-अङ्ग-गुरु-ता-वाक्-सङ्ग-ष्ठीवनादयः

pittāj jvarātisārāntar-dāha-tṛṭ-pralayādayaḥ | kaphāc chardy-aṅga-guru-tā-vāk-saṅga-ṣṭhīvanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाद् दुर्-बलस्याल्प-वह्नेर् वेग-विधारिणः । पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धम् अन्तरा

viśeṣād dur-balasyālpa-vahner vega-vidhāriṇaḥ | pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddham antarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलसं क्षोभितं दोषैः शल्य-त्वेनैव संस्थितम् । शूलादीन् कुरुते तीव्रांश् छर्द्य्-अतीसार-वर्जितान्

alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalya-tvenaiva saṃsthitam | śūlādīn kurute tīvrāṃś chardy-atīsāra-varjitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽलसो ऽत्य्-अर्थ-दुष्टास् तु दोषा दुष्टाम-बद्ध-खाः । यान्तस् तिर्यक् तनुं सर्वां दण्ड-वत् स्तम्भयन्ति चेत्

so 'laso 'ty-artha-duṣṭās tu doṣā duṣṭāma-baddha-khāḥ | yāntas tiryak tanuṃ sarvāṃ daṇḍa-vat stambhayanti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डकालसकं नाम तं त्यजेद् आशु-कारिणम् । विरुद्धाध्यशना-जीर्ण-शीलिनो विष-लक्षणम्

daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajed āśu-kāriṇam | viruddhādhyaśanā-jīrṇa-śīlino viṣa-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम-दोषं महा-घोरं वर्जयेद् विष-संज्ञकम् । विष-रूपाशु-कारि-त्वाद् विरुद्धोपक्रम-त्वतः

āma-doṣaṃ mahā-ghoraṃ varjayed viṣa-saṃjñakam | viṣa-rūpāśu-kāri-tvād viruddhopakrama-tvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथामम् अलसी-भूतं साध्यं त्वरितम् उल्लिखेत् । पीत्वा सोग्रा-पटु-फलं वार्य् उष्णं योजयेत् ततः

athāmam alasī-bhūtaṃ sādhyaṃ tvaritam ullikhet | pītvā sogrā-paṭu-phalaṃ vāry uṣṇaṃ yojayet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदनं फल-वर्तिं च मल-वातानुलोमनीम् । नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्

svedanaṃ phala-vartiṃ ca mala-vātānulomanīm | nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदनं पिप्पली कुष्ठं वचा गौराश् च सर्षपाः । गुड-क्षार-समायुक्ता फल-वर्तिः प्रशस्यते ॥ १६।१+१ ॥ विषूच्याम् अति-वृद्धायां पार्ष्ण्योर् दाहः प्रशस्यते । तद्-अहश् चोपवास्यैनं विरिक्त-वद् उपाचरेत्

madanaṃ pippalī kuṣṭhaṃ vacā gaurāś ca sarṣapāḥ | guḍa-kṣāra-samāyuktā phala-vartiḥ praśasyate || 16.1+1 || viṣūcyām ati-vṛddhāyāṃ pārṣṇyor dāhaḥ praśasyate | tad-ahaś copavāsyainaṃ virikta-vad upācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रार्तिर् अपि ना-जीर्णी पिबेच् छूल-घ्नम् औषधम् । आम-सन्नो ऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्

tīvrārtir api nā-jīrṇī pibec chūla-ghnam auṣadham | āma-sanno 'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहन्याद् अपि चैतेषां विभ्रमः सहसातुरम् । जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्ध-गुरूदरे

nihanyād api caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasāturam | jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyāt stabdha-gurūdare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोष-शेषस्य पाकार्थम् अग्नेः संधुक्षणाय च । शान्तिर् आम-विकाराणां भवति त्व् अपतर्पणात्

doṣa-śeṣasya pākārtham agneḥ saṃdhukṣaṇāya ca | śāntir āma-vikārāṇāṃ bhavati tv apatarpaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रि-विधं त्रि-विधे दोषे तत् समीक्ष्य प्रयोजयेत् । तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं मध्ये लङ्घन-पाचनम्

tri-vidhaṃ tri-vidhe doṣe tat samīkṣya prayojayet | tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ madhye laṅghana-pācanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभूते शोधनं तद् धि मूलाद् उन्मूलयेन् मलान् । एवम् अन्यान् अपि व्याधीन् स्व-निदान-विपर्ययात्

prabhūte śodhanaṃ tad dhi mūlād unmūlayen malān | evam anyān api vyādhīn sva-nidāna-viparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्सेद् अनुबन्धे तु सति हेतु-विपर्ययम् । त्यक्त्वा यथा-यथं वैद्यो युञ्ज्याद् व्याधि-विपर्ययम्

cikitsed anubandhe tu sati hetu-viparyayam | tyaktvā yathā-yathaṃ vaidyo yuñjyād vyādhi-viparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-अर्थ-कारि वा पक्वे दोषे त्व् इद्धे च पावके । हितम् अभ्यञ्जन-स्नेह-पान-वस्त्य्-आदि युक्तितः

tad-artha-kāri vā pakve doṣe tv iddhe ca pāvake | hitam abhyañjana-sneha-pāna-vasty-ādi yuktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-जीर्णं च कफाद् आमं तत्र शोफो ऽक्षि-गण्डयोः । सद्यो-भुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेश-गौरवम्

a-jīrṇaṃ ca kaphād āmaṃ tatra śopho 'kṣi-gaṇḍayoḥ | sadyo-bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśa-gauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्टब्धम् अनिलाच् छूल-विबन्धाध्मान-साद-कृत् । पित्ताद् विदग्धं तृण्-मोह-भ्रमाम्लोद्गार-दाह-वत्

viṣṭabdham anilāc chūla-vibandhādhmāna-sāda-kṛt | pittād vidagdhaṃ tṛṇ-moha-bhramāmlodgāra-dāha-vat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लङ्घनं कार्यम् आमे तु विष्टब्धे स्वेदनं भृशम् । विदग्धे वमनं यद् वा यथावस्थं हितं भवेत्

laṅghanaṃ kāryam āme tu viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam | vidagdhe vamanaṃ yad vā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गरीयसो भवेल् लीनाद् आमाद् एव विलम्बिका । कफ-वातानुबद्धाम-लिङ्गा तत्-सम-साधना

garīyaso bhavel līnād āmād eva vilambikā | kapha-vātānubaddhāma-liṅgā tat-sama-sādhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-श्रद्धा हृद्-व्यथा शुद्धे ऽप्य् उद्गारे रस-शेषतः । शयीत किञ्-चिद् एवात्र सर्वश् चान्-आशितो दिवा

a-śraddhā hṛd-vyathā śuddhe 'py udgāre rasa-śeṣataḥ | śayīta kiñ-cid evātra sarvaś cān-āśito divā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्याद् अ-जीर्णी संजात-बुभुक्षो ऽद्यान् मितं लघु । विबन्धो ऽति-प्रवृत्तिर् वा ग्लानिर् मारुत-मूढ-ता

svapyād a-jīrṇī saṃjāta-bubhukṣo 'dyān mitaṃ laghu | vibandho 'ti-pravṛttir vā glānir māruta-mūḍha-tā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-जीर्ण-लिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः । न चाति-मात्रम् एवान्नम् आम-दोषाय केवलम्

a-jīrṇa-liṅgaṃ sāmānyaṃ viṣṭambho gauravaṃ bhramaḥ | na cāti-mātram evānnam āma-doṣāya kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विष्ट-विष्टम्भि-दग्धाम-गुरु-रूक्ष-हिमा-शुचि । विदाहि शुष्कम् अत्य्-अम्बु-प्लुतं चान्नं न जीर्यति

dviṣṭa-viṣṭambhi-dagdhāma-guru-rūkṣa-himā-śuci | vidāhi śuṣkam aty-ambu-plutaṃ cānnaṃ na jīryati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपतप्तेन भुक्तं च शोक-क्रोध-क्षुद्-आदिभिः । मिश्रं पथ्यम् अ-पथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्

upataptena bhuktaṃ ca śoka-krodha-kṣud-ādibhiḥ | miśraṃ pathyam a-pathyaṃ ca bhuktaṃ samaśanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याद् अध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम् । अ-काले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्

vidyād adhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam | a-kāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu viṣamāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रीण्य् अप्य् एतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन् सृजन्ति वा । काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्-मनाः

trīṇy apy etāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīn sṛjanti vā | kāle sātmyaṃ śuci hitaṃ snigdhoṣṇaṃ laghu tan-manāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्-रसं मधुर-प्रायं नाति-द्रुत-विलम्बितम् । स्नातः क्षुद्-वान् विविक्त-स्थो धौत-पाद-कराननः

ṣaḍ-rasaṃ madhura-prāyaṃ nāti-druta-vilambitam | snātaḥ kṣud-vān vivikta-stho dhauta-pāda-karānanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् अतिथीन् बालकान् गुरून् । प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चो ऽपि प्रतिपन्न-परिग्रहान्

tarpayitvā pitṝn devān atithīn bālakān gurūn | pratyavekṣya tiraśco 'pi pratipanna-parigrahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीक्ष्य सम्यग् आत्मानम् अ-निन्दन्न् अ-ब्रुवन् द्रवम् । इष्टम् इष्टैः सहाश्नीयाच् छुचि-भक्त-जनाहृतम्

samīkṣya samyag ātmānam a-nindann a-bruvan dravam | iṣṭam iṣṭaiḥ sahāśnīyāc chuci-bhakta-janāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनं तृण-केशादि-जुष्टम् उष्णी-कृतं पुनः । शाकावरान्न-भूयिष्ठम् अत्य्-उष्ण-लवणं त्यजेत्

bhojanaṃ tṛṇa-keśādi-juṣṭam uṣṇī-kṛtaṃ punaḥ | śākāvarānna-bhūyiṣṭham aty-uṣṇa-lavaṇaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलाट-दधि-कूचीका-क्षार-शुक्ताम-मूलकम् । कृश-शुष्क-वराहावि-गो-मत्स्य-महिषामिषम्

kilāṭa-dadhi-kūcīkā-kṣāra-śuktāma-mūlakam | kṛśa-śuṣka-varāhāvi-go-matsya-mahiṣāmiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माष-निष्पाव-शालूक-बिस-पिष्ट-विरूढकम् । शुष्क-शाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्

māṣa-niṣpāva-śālūka-bisa-piṣṭa-virūḍhakam | śuṣka-śākāni yavakān phāṇitaṃ ca na śīlayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलयेच् छालि-गोधूम-यव-षष्टिक-जाङ्गलम् । सुनिषण्णक-जीवन्ती-बाल-मूलक-वास्तुकम्

śīlayec chāli-godhūma-yava-ṣaṣṭika-jāṅgalam | suniṣaṇṇaka-jīvantī-bāla-mūlaka-vāstukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्यामलक-मृद्वीका-पटोली-मुद्ग-शर्कराः । घृत-दिव्योदक-क्षीर-क्षौद्र-दाडिम-सैन्धवम्

pathyāmalaka-mṛdvīkā-paṭolī-mudga-śarkarāḥ | ghṛta-divyodaka-kṣīra-kṣaudra-dāḍima-saindhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रि-फलां मधु-सर्पिर्भ्यां निशि नेत्र-बलाय च । स्वास्थ्यानुवृत्ति-कृद् यच् च रोगोच्छेद-करं च यत्

tri-phalāṃ madhu-sarpirbhyāṃ niśi netra-balāya ca | svāsthyānuvṛtti-kṛd yac ca rogoccheda-karaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिसेक्षु-मोच-चोचाम्र-मोदकोत्कारिकादिकम् । अद्याद् द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः

bisekṣu-moca-cocāmra-modakotkārikādikam | adyād dravyaṃ guru snigdhaṃ svādu mandaṃ sthiraṃ puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतम् अतश् चान्ते मध्ये ऽम्ल-लवणोत्कटम् । अन्नेन कुक्षेर् द्वाव् अंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्

viparītam ataś cānte madhye 'mla-lavaṇotkaṭam | annena kukṣer dvāv aṃśau pānenaikaṃ prapūrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयं पवनादीनां चतुर्थम् अवशेषयेत् । अनु-पानं हिमं वारि यव-गोधूमयोर् हितम्

āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturtham avaśeṣayet | anu-pānaṃ himaṃ vāri yava-godhūmayor hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे कोष्णं पिष्ट-मयेषु तु । शाक-मुद्गादि-विकृतौ मस्तु-तक्राम्ल-काञ्जिकम्

dadhni madye viṣe kṣaudre koṣṇaṃ piṣṭa-mayeṣu tu | śāka-mudgādi-vikṛtau mastu-takrāmla-kāñjikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरा कृशानां पुष्ट्य्-अर्थं स्थूलानां तु मधूदकम् । शोषे मांस-रसो मद्यं मांसे स्व्-अल्पे च पावके

surā kṛśānāṃ puṣṭy-arthaṃ sthūlānāṃ tu madhūdakam | śoṣe māṃsa-raso madyaṃ māṃse sv-alpe ca pāvake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याध्य्-औषधाध्व-भाष्य-स्त्री-लङ्घनातप-कर्मभिः । क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथामृतम्

vyādhy-auṣadhādhva-bhāṣya-strī-laṅghanātapa-karmabhiḥ | kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṃ yathāmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतं यद् अन्नस्य गुणैः स्याद् अ-विरोधि च । अनु-पानं समासेन सर्व-दा तत् प्रशस्यते

viparītaṃ yad annasya guṇaiḥ syād a-virodhi ca | anu-pānaṃ samāsena sarva-dā tat praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनु-पानं करोत्य् ऊर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्ग-ताम् । अन्न-संघात-शैथिल्य-विक्लित्ति-जरणानि च

anu-pānaṃ karoty ūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅga-tām | anna-saṃghāta-śaithilya-viklitti-jaraṇāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोर्ध्व-जत्रु-गद-श्वास-कासोरः-क्षत-पीनसे । गीत-भाष्य-प्रसङ्गे च स्वर-भेदे च तद् धितम्

nordhva-jatru-gada-śvāsa-kāsoraḥ-kṣata-pīnase | gīta-bhāṣya-prasaṅge ca svara-bhede ca tad dhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्लिन्न-देह-मेहाक्षि-गल-रोग-व्रणातुराः । पानं त्यजेयुः सर्वश् च भाष्याध्व-शयनं त्यजेत्

praklinna-deha-mehākṣi-gala-roga-vraṇāturāḥ | pānaṃ tyajeyuḥ sarvaś ca bhāṣyādhva-śayanaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.