Vagbhata: Astangahrdayasutra 82

जात-मात्रं विशोध्योल्बाद् बालं सैन्धव-सर्पिषा । प्रसूति-क्लेशितं चानु बला-तैलेन सेचयेत्

jāta-mātraṃ viśodhyolbād bālaṃ saindhava-sarpiṣā | prasūti-kleśitaṃ cānu balā-tailena secayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्मनोर् वादनं चास्य कर्ण-मूले समाचरेत् । अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रम् उच्चारयेद् इमम्

aśmanor vādanaṃ cāsya karṇa-mūle samācaret | athāsya dakṣiṇe karṇe mantram uccārayed imam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गाद् अङ्गात् संभवसि हृदयाद् अभिजायसे । आत्मा वै पुत्र-नामासि संजीव शरदां शतम्

aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād abhijāyase | ātmā vai putra-nāmāsi saṃjīva śaradāṃ śatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतायुः शत-वर्षो ऽसि दीर्घम् आयुर् अवाप्नुहि । नक्षत्राणि दिशो रात्रिर् अहश् च त्वाभिरक्षतु

śatāyuḥ śata-varṣo 'si dīrgham āyur avāpnuhi | nakṣatrāṇi diśo rātrir ahaś ca tvābhirakṣatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थी-भूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुर्-अङ्गुलात् । बद्ध्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायाम् अवसञ्जयेत्

svasthī-bhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa catur-aṅgulāt | baddhvordhvaṃ vardhayitvā ca grīvāyām avasañjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिं च कुष्ठ-तैलेन सेचयेत् स्नापयेद् अनु । क्षीरि-वृक्ष-कषायेण सर्व-गन्धोदकेन वा

nābhiṃ ca kuṣṭha-tailena secayet snāpayed anu | kṣīri-vṛkṣa-kaṣāyeṇa sarva-gandhodakena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्णेन तप्त-रजत-तपनीय-निमज्जनैः । ततो दक्षिण-तर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत्

koṣṇena tapta-rajata-tapanīya-nimajjanaiḥ | tato dakṣiṇa-tarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसि स्नेह-पिचुना प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत् । हरेणु-मात्रं मेधायुर्-बलार्थम् अभिमन्त्रितम्

śirasi sneha-picunā prāśyaṃ cāsya prayojayet | hareṇu-mātraṃ medhāyur-balārtham abhimantritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐन्द्री-ब्राह्मी-वचा-शङ्खपुष्पी-कल्कं घृतं मधु । चामीकर-वचा-ब्राह्मी-ताप्य-पथ्या रजी-कृताः

aindrī-brāhmī-vacā-śaṅkhapuṣpī-kalkaṃ ghṛtaṃ madhu | cāmīkara-vacā-brāhmī-tāpya-pathyā rajī-kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिह्यान् मधु-घृतोपेता हेम-धात्री-रजो ऽथ-वा । गर्भाम्भः सैन्धव-वता सर्पिषा वामयेत् ततः

lihyān madhu-ghṛtopetā hema-dhātrī-rajo 'tha-vā | garbhāmbhaḥ saindhava-vatā sarpiṣā vāmayet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राजापत्येन विधिना जात-कर्माणि कारयेत् । सिराणां हृदय-स्थानां विवृत-त्वात् प्रसूतितः

prājāpatyena vidhinā jāta-karmāṇi kārayet | sirāṇāṃ hṛdaya-sthānāṃ vivṛta-tvāt prasūtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीये ऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते । प्रथमे दिवसे तस्मात् त्रि-कालं मधु-सर्पिषी

tṛtīye 'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate | prathame divase tasmāt tri-kālaṃ madhu-sarpiṣī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्ता-मिश्रिते मन्त्र-पाविते प्राशयेच् छिशुम् । द्वितीये लक्ष्मणा-सिद्धं तृतीये च घृतं ततः

anantā-miśrite mantra-pāvite prāśayec chiśum | dvitīye lakṣmaṇā-siddhaṃ tṛtīye ca ghṛtaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्-निषिद्ध-स्तनस्यास्य तत्-पाणि-तल-संमितम् । स्तन्यानु-पानं द्वौ कालौ नव-नीतं प्रयोजयेत्

prāṅ-niṣiddha-stanasyāsya tat-pāṇi-tala-saṃmitam | stanyānu-pānaṃ dvau kālau nava-nītaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातुर् एव पिबेत् स्तन्यं तद् ध्य् अलं देह-वृद्धये । स्तन्य-धात्र्याव् उभे कार्ये तद्-अ-संपदि वत्सले

mātur eva pibet stanyaṃ tad dhy alaṃ deha-vṛddhaye | stanya-dhātryāv ubhe kārye tad-a-saṃpadi vatsale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-व्यङ्गे ब्रह्म-चारिण्यौ वर्ण-प्रकृतितः समे । नी-रुजे मध्य-वयसौ जीवद्-वत्से न लोलुपे

a-vyaṅge brahma-cāriṇyau varṇa-prakṛtitaḥ same | nī-ruje madhya-vayasau jīvad-vatse na lolupe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिताहार-विहारेण यत्नाद् उपचरेच् च ते । शुक्-क्रोध-लङ्घनायासाः स्तन्य-नाशस्य हेतवः

hitāhāra-vihāreṇa yatnād upacarec ca te | śuk-krodha-laṅghanāyāsāḥ stanya-nāśasya hetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तन्यस्य सीधु-वर्ज्यानि मद्यान्य् आनूप-जा रसाः । क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश् च विपर्ययः

stanyasya sīdhu-varjyāni madyāny ānūpa-jā rasāḥ | kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeś ca viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धाहार-भुक्तायाः क्षुधिताया वि-चेतसः । प्रदुष्ट-धातोर् गर्भिण्याः स्तन्यं रोग-करं शिशोः

viruddhāhāra-bhuktāyāḥ kṣudhitāyā vi-cetasaḥ | praduṣṭa-dhātor garbhiṇyāḥ stanyaṃ roga-karaṃ śiśoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तन्या-भावे पयश् छागं गव्यं वा तद्-गुणं पिबेत् । ह्रस्वेन पञ्च-मूलेन स्थिराभ्यां वा सिता-युतम्

stanyā-bhāve payaś chāgaṃ gavyaṃ vā tad-guṇaṃ pibet | hrasvena pañca-mūlena sthirābhyāṃ vā sitā-yutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठीं निशां विशेषेण कृत-रक्षा-बलि-क्रियाः । जागृयुर् बान्धवास् तस्य दधतः परमां मुदम्

ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛta-rakṣā-bali-kriyāḥ | jāgṛyur bāndhavās tasya dadhataḥ paramāṃ mudam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्व-कुलोचितैः । कारयेत् सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम्

daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ sva-kulocitaiḥ | kārayet sūtikotthānaṃ nāma bālasya cārcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभ्रतो ऽङ्गैर् मनोह्वाल-रोचनागुरु-चन्दनम् । नक्षत्र-देवता-युक्तं बान्धवं वा समाक्षरम्

bibhrato 'ṅgair manohvāla-rocanāguru-candanam | nakṣatra-devatā-yuktaṃ bāndhavaṃ vā samākṣaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रकृति-भेदोक्त-रूपैर् आयुः-परीक्षणम् । प्राग्-उदक्-शिरसः कुर्याद् बालस्य ज्ञान-वान् भिषक्

tataḥ prakṛti-bhedokta-rūpair āyuḥ-parīkṣaṇam | prāg-udak-śirasaḥ kuryād bālasya jñāna-vān bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचि-धौतोपधानानि निर्-वलीनि मृदूनि च । शय्यास्तरण-वासांसि रक्षो-घ्नैर् धूपितानि च

śuci-dhautopadhānāni nir-valīni mṛdūni ca | śayyāstaraṇa-vāsāṃsi rakṣo-ghnair dhūpitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काको विशस्तः शस्तश् च धूपने त्रिवृतान्वितः । जीवत्-खड्गादि-शृङ्गोत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन्

kāko viśastaḥ śastaś ca dhūpane trivṛtānvitaḥ | jīvat-khaḍgādi-śṛṅgotthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयेद् औषधीः श्रेष्ठाः ब्राह्म्य्-ऐन्द्री-जीवकादिकाः । हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात् सततं वचाम्

dhārayed auṣadhīḥ śreṣṭhāḥ brāhmy-aindrī-jīvakādikāḥ | hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣāt satataṃ vacām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुर्-मेधा-स्मृति-स्वास्थ्य-करीं रक्षो-ऽभिरक्षिणीम् । षट्-सप्ताष्टम-मासेषु नी-रुजस्य शुभे ऽहनि

āyur-medhā-smṛti-svāsthya-karīṃ rakṣo-'bhirakṣiṇīm | ṣaṭ-saptāṣṭama-māseṣu nī-rujasya śubhe 'hani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णौ हिमागमे विध्येद् धात्र्य्-अङ्क-स्थस्य सान्त्वयन् । प्राग् दक्षिणं कुमारस्य भिषग् वामं तु योषितः

karṇau himāgame vidhyed dhātry-aṅka-sthasya sāntvayan | prāg dakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣag vāmaṃ tu yoṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणेन दधत् सूचीं पालीम् अन्येन पाणिना । मध्यतः कर्ण-पीठस्य किञ्-चिद् गण्डाश्रयं प्रति

dakṣiṇena dadhat sūcīṃ pālīm anyena pāṇinā | madhyataḥ karṇa-pīṭhasya kiñ-cid gaṇḍāśrayaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरायु-मात्र-प्रच्छन्ने रवि-रश्म्य्-अवभासिते । घृतस्य निश्-चलं सम्यग् अलक्तक-रसाङ्किते

jarāyu-mātra-pracchanne ravi-raśmy-avabhāsite | ghṛtasya niś-calaṃ samyag alaktaka-rasāṅkite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्येद् दैव-कृते च्छिद्रे सकृद् एवर्जु लाघवात् । नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः सिरास् तत्र हि संश्रिताः

vidhyed daiva-kṛte cchidre sakṛd evarju lāghavāt | nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ sirās tatra hi saṃśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालिका-मर्मरी-रक्तास् तद्-व्यधाद् राग-रुग्-ज्वराः । स-शोफ-दाह-संरम्भ-मन्या-स्तम्भापतानकाः

kālikā-marmarī-raktās tad-vyadhād rāga-rug-jvarāḥ | sa-śopha-dāha-saṃrambha-manyā-stambhāpatānakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां यथामयं कुर्याद् विभज्याशु चिकित्सितम् । स्थाने व्यधान् न रुधिरं न रुग्-रागादि-संभवः

teṣāṃ yathāmayaṃ kuryād vibhajyāśu cikitsitam | sthāne vyadhān na rudhiraṃ na rug-rāgādi-saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहाक्तं सूच्य्-अनुस्यूतं सूत्रं चानु निधापयेत् । आम-तैलेन सिञ्चेच् च बहलां तद्-वद् आरया

snehāktaṃ sūcy-anusyūtaṃ sūtraṃ cānu nidhāpayet | āma-tailena siñcec ca bahalāṃ tad-vad ārayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्येत् पालीं हित-भुजः संचार्याथ स्थवीयसी । वर्तिस् त्र्य्-अहात् ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः

vidhyet pālīṃ hita-bhujaḥ saṃcāryātha sthavīyasī | vartis try-ahāt tato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनं जात-दशनं क्रमेणापनयेत् स्तनात् । पूर्वोक्तं योजयेत् क्षीरम् अन्नं च लघु बृंहणम्

athainaṃ jāta-daśanaṃ krameṇāpanayet stanāt | pūrvoktaṃ yojayet kṣīram annaṃ ca laghu bṛṃhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियाल-मज्ज-मधुक-मधु-लाज-सितोपलैः । अप-स्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः

priyāla-majja-madhuka-madhu-lāja-sitopalaiḥ | apa-stanasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनो बाल-बिल्वैला-शर्करा-लाज-सक्तुभिः । संग्राही धातकी-पुष्प-शर्करा-लाज-तर्पणैः

dīpano bāla-bilvailā-śarkarā-lāja-saktubhiḥ | saṃgrāhī dhātakī-puṣpa-śarkarā-lāja-tarpaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगांश् चास्य जयेत् सौम्यैर् भेषजैर् अ-विषादकैः । अन्य-त्रात्ययिकाद् व्याधेर् विरेकं सु-तरां त्यजेत्

rogāṃś cāsya jayet saumyair bheṣajair a-viṣādakaiḥ | anya-trātyayikād vyādher virekaṃ su-tarāṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-विपादकैः त्रासयेन् ना-विधेयं तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः । वस्त्र-वातात् पर-स्पर्शात् पालयेल् लङ्घनाच् च तम्

a-vipādakaiḥ trāsayen nā-vidheyaṃ taṃ trastaṃ gṛhṇanti hi grahāḥ | vastra-vātāt para-sparśāt pālayel laṅghanāc ca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मी-सिद्धार्थक-वचा-शारिवा-कुष्ठ-सैन्धवैः । स-कणैः साधितं पीतं वाङ्-मेधा-स्मृति-कृद् घृतम्

brāhmī-siddhārthaka-vacā-śārivā-kuṣṭha-saindhavaiḥ | sa-kaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅ-medhā-smṛti-kṛd ghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुष्यं पाप्म-रक्षो-घ्नं भूतोन्माद-निबर्हणम् । वचेन्दुलेखा-मण्डूकी-शङ्खपुष्पी-शतावरीः

āyuṣyaṃ pāpma-rakṣo-ghnaṃ bhūtonmāda-nibarhaṇam | vacendulekhā-maṇḍūkī-śaṅkhapuṣpī-śatāvarīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मसोमामृता-ब्राह्मीः कल्की-कृत्य पलांशिकाः । अष्टाङ्गं विपचेत् सर्पिः प्रस्थं क्षीर-चतुर्-गुणम्

brahmasomāmṛtā-brāhmīḥ kalkī-kṛtya palāṃśikāḥ | aṣṭāṅgaṃ vipacet sarpiḥ prasthaṃ kṣīra-catur-guṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थं क्षीरं चतुर्-गुणम् तत् पीतं धन्यम् आयुष्यं वाङ्-मेधा-स्मृति-बुद्धि-कृत् । अजा-क्षीराभया-व्योष-पाठोग्रा-शिग्रु-सैन्धवैः

prasthaṃ kṣīraṃ catur-guṇam tat pītaṃ dhanyam āyuṣyaṃ vāṅ-medhā-smṛti-buddhi-kṛt | ajā-kṣīrābhayā-vyoṣa-pāṭhogrā-śigru-saindhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

-पाठोग्रा-शक्र-सैन्धवैः सिद्धं सारस्वतं सर्पिर् वाङ्-मेधा-स्मृति-वह्नि-कृत् । वचामृता-शठी-पथ्या-शङ्खिनी-वेल्ल-नागरैः

-pāṭhogrā-śakra-saindhavaiḥ siddhaṃ sārasvataṃ sarpir vāṅ-medhā-smṛti-vahni-kṛt | vacāmṛtā-śaṭhī-pathyā-śaṅkhinī-vella-nāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपामार्गेण च घृतं साधितं पूर्व-वद् गुणैः । हेम श्वेत-वचा कुष्ठम् अर्कपुष्पी स-काञ्चना

apāmārgeṇa ca ghṛtaṃ sādhitaṃ pūrva-vad guṇaiḥ | hema śveta-vacā kuṣṭham arkapuṣpī sa-kāñcanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खपुष्पी स-रोचना हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा । चत्वार एते पादोक्ताः प्राशा मधु-घृत-प्लुताः

śaṅkhapuṣpī sa-rocanā hema matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṃ vacā | catvāra ete pādoktāḥ prāśā madhu-ghṛta-plutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राश्या मधु-घृत-प्लुताः वर्षं लीढा वपुर्-मेधा-बल-वर्ण-कराः शुभाः । वचा-यष्ट्य्-आह्व-सिन्धूत्थ-पथ्या-नागर-दीप्यकैः

prāśyā madhu-ghṛta-plutāḥ varṣaṃ līḍhā vapur-medhā-bala-varṇa-karāḥ śubhāḥ | vacā-yaṣṭy-āhva-sindhūttha-pathyā-nāgara-dīpyakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.