Vagbhata: Astangahrdayasutra 9

द्रव्यम् एव रसादीनां श्रेष्ठं ते हि तद्-आश्रयाः । पञ्च-भूतात्मकं तत् तु क्ष्माम् अधिष्ठाय जायते

dravyam eva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ te hi tad-āśrayāḥ | pañca-bhūtātmakaṃ tat tu kṣmām adhiṣṭhāya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्बु-योन्य्-अग्नि-पवन-नभसाम् समवायतः । तन्-निर्वृत्तिर् विशेषश् च व्यपदेशस् तु भूयसा

ambu-yony-agni-pavana-nabhasām samavāyataḥ | tan-nirvṛttir viśeṣaś ca vyapadeśas tu bhūyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् नैक-रसं द्रव्यं भूत-संघात-संभवात् । नैक-दोषास् ततो रोगास् तत्र व्यक्तो रसः स्मृतः

tasmān naika-rasaṃ dravyaṃ bhūta-saṃghāta-saṃbhavāt | naika-doṣās tato rogās tatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ-व्यक्तो ऽनु-रसः किञ्-चिद् अन्ते व्यक्तो ऽपि चेष्यते । गुर्व्-आदयो गुणा द्रव्ये पृथिव्य्-आदौ रसाश्रये

a-vyakto 'nu-rasaḥ kiñ-cid ante vyakto 'pi ceṣyate | gurv-ādayo guṇā dravye pṛthivy-ādau rasāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः । तत्र द्रव्यं गुरु-स्थूल-स्थिर-गन्ध-गुणोल्बणम्

raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ | tatra dravyaṃ guru-sthūla-sthira-gandha-guṇolbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थिवं गौरव-स्थैर्य-संघातोपचयावहम् । द्रव-शीत-गुरु-स्निग्ध-मन्द-सान्द्र-रसोल्बणम्

pārthivaṃ gaurava-sthairya-saṃghātopacayāvaham | drava-śīta-guru-snigdha-manda-sāndra-rasolbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्यं स्नेहन-विष्यन्द-क्लेद-प्रह्लाद-बन्ध-कृत् । रूक्ष-तीक्ष्णोष्ण-विशद-सूक्ष्म-रूप-गुणोल्बणम्

āpyaṃ snehana-viṣyanda-kleda-prahlāda-bandha-kṛt | rūkṣa-tīkṣṇoṣṇa-viśada-sūkṣma-rūpa-guṇolbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेयं दाह-भा-वर्ण-प्रकाश-पवनात्मकम् । वायव्यं रूक्ष-विशद-लघु-स्पर्श-गुणोल्बणम्

āgneyaṃ dāha-bhā-varṇa-prakāśa-pavanātmakam | vāyavyaṃ rūkṣa-viśada-laghu-sparśa-guṇolbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौक्ष्य-लाघव-वैशद्य-विचार-ग्लानि-कारकम् । नाभसं सूक्ष्म-विशद-लघु-शब्द-गुणोल्बणम्

raukṣya-lāghava-vaiśadya-vicāra-glāni-kārakam | nābhasaṃ sūkṣma-viśada-laghu-śabda-guṇolbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौषिर्य-लाघव-करं जगत्य् एवम् अन्-औषधम् । न किञ्-चिद् विद्यते द्रव्यं वशान् नानार्थ-योगयोः

sauṣirya-lāghava-karaṃ jagaty evam an-auṣadham | na kiñ-cid vidyate dravyaṃ vaśān nānārtha-yogayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यम् ऊर्ध्व-गमं तत्र प्रायो ऽग्नि-पवनोत्कटम् । अधो-गामि च भूयिष्ठं भूमि-तोय-गुणाधिकम्

dravyam ūrdhva-gamaṃ tatra prāyo 'gni-pavanotkaṭam | adho-gāmi ca bhūyiṣṭhaṃ bhūmi-toya-guṇādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति द्रव्यं रसान् भेदैर् उत्तर-त्रोपदेक्ष्यते । वीर्यं पुनर् वदन्त्य् एके गुरु स्निग्धं हिमं मृदु

iti dravyaṃ rasān bhedair uttara-tropadekṣyate | vīryaṃ punar vadanty eke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघु रूक्षोष्ण-तीक्ष्णं च तद् एवं मतम् अष्ट-धा । चरकस् त्व् आह वीर्यं तत् क्रियते येन या क्रिया

laghu rūkṣoṣṇa-tīkṣṇaṃ ca tad evaṃ matam aṣṭa-dhā | carakas tv āha vīryaṃ tat kriyate yena yā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ना-वीर्यं कुरुते किञ्-चित् सर्वा वीर्य-कृता हि सा । गुर्व्-आदिष्व् एव वीर्याख्या तेनान्व्-अर्थेति वर्ण्यते

nā-vīryaṃ kurute kiñ-cit sarvā vīrya-kṛtā hi sā | gurv-ādiṣv eva vīryākhyā tenānv-artheti varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समग्र-गुण-सारेषु शक्त्य्-उत्कर्ष-विवर्तिषु । व्यवहाराय मुख्य-त्वाद् बह्व्-अग्र-ग्रहणाद् अपि

samagra-guṇa-sāreṣu śakty-utkarṣa-vivartiṣu | vyavahārāya mukhya-tvād bahv-agra-grahaṇād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश् च विपरीत-त्वात् संभवत्य् अपि नैव सा । विवक्ष्यते रसाद्येषु वीर्यं गुर्व्-आदयो ह्य् अतः

ataś ca viparīta-tvāt saṃbhavaty api naiva sā | vivakṣyate rasādyeṣu vīryaṃ gurv-ādayo hy ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णं शीतं द्वि-धैवान्ये वीर्यम् आचक्षते ऽपि च । नानात्मकम् अपि द्रव्यम् अग्नी-षोमौ महा-बलौ

uṣṇaṃ śītaṃ dvi-dhaivānye vīryam ācakṣate 'pi ca | nānātmakam api dravyam agnī-ṣomau mahā-balau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ता-व्यक्तं जगद् इव नातिक्रामति जातु चित् । तत्रोष्णं भ्रम-तृड्-ग्लानि-स्वेद-दाहाशु-पाकि-ताः

vyaktā-vyaktaṃ jagad iva nātikrāmati jātu cit | tatroṣṇaṃ bhrama-tṛḍ-glāni-sveda-dāhāśu-pāki-tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमं च वात-कफयोः करोति शिशिरं पुनः । ह्लादनं जीवनं स्तम्भं प्रसादं रक्त-पित्तयोः

śamaṃ ca vāta-kaphayoḥ karoti śiśiraṃ punaḥ | hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ rakta-pittayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाठरेणाग्निना योगाद् यद् उदेति रसान्तरम् । रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः

jāṭhareṇāgninā yogād yad udeti rasāntaram | rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादुः पटुश् च मधुरम् अम्लो ऽम्लं पच्यते रसः । तिक्तोषण-कषायाणां विपाकः प्राय-शः कटुः

svāduḥ paṭuś ca madhuram amlo 'mlaṃ pacyate rasaḥ | tiktoṣaṇa-kaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāya-śaḥ kaṭuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसैर् असौ तुल्य-फलस् तत्र द्रव्यं शुभा-शुभम् । किञ्-चिद् रसेन कुरुते कर्म पाकेन चापरम्

rasair asau tulya-phalas tatra dravyaṃ śubhā-śubham | kiñ-cid rasena kurute karma pākena cāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणान्तरेण वीर्येण प्रभावेणैव किञ्-च-न । यद् यद् द्रव्ये रसादीनां बल-वत्-त्वेन वर्तते

guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñ-ca-na | yad yad dravye rasādīnāṃ bala-vat-tvena vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिभूयेतरांस् तत् तत् कारण-त्वं प्रपद्यते । विरुद्ध-गुण-संयोगे भूयसाल्पं हि जीयते

abhibhūyetarāṃs tat tat kāraṇa-tvaṃ prapadyate | viruddha-guṇa-saṃyoge bhūyasālpaṃ hi jīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसं विपाकस् तौ वीर्यं प्रभावस् तान्य् अपोहति । बल-साम्ये रसादीनाम् इति नैसर्गिकं बलम्

rasaṃ vipākas tau vīryaṃ prabhāvas tāny apohati | bala-sāmye rasādīnām iti naisargikaṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसादि-साम्ये यत् कर्म विशिष्टं तत् प्रभाव-जम् । दन्ती रसाद्यैस् तुल्यापि चित्रकस्य विरेचनी

rasādi-sāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāva-jam | dantī rasādyais tulyāpi citrakasya virecanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुकस्य च मृद्वीका घृतं क्षीरस्य दीपनम् । इति सामान्यतः कर्म द्रव्यादीनां पुनश् च तत्

madhukasya ca mṛdvīkā ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam | iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṃ punaś ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्र-प्रत्ययारब्ध-द्रव्य-भेदेन भिद्यते । स्वादुर् गुरुश् च गोधूमो वात-जिद् वात-कृद् यवः

vicitra-pratyayārabdha-dravya-bhedena bhidyate | svādur guruś ca godhūmo vāta-jid vāta-kṛd yavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.