Varāhamihira: Bṛhatsaṃhitā 3

आश्लेषा^अर्धाद् दक्षिणम् उत्तरम् अयनं *रवेर्[कोमित्तेद्] धनिष्ठा^अद्यम्। नूनं कदा चिद् आसीद् येन^उक्तम् पूर्व^शास्त्रेषु॥

āśleṣā^ardhād dakṣiṇam uttaram ayanaṃ *raver[K.omitted] dhaniṣṭhā^adyam/ nūnaṃ kadā cid āsīd yena^uktam pūrva^śāstreṣu//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्प्रतम् अयनं सवितुः कर्कटक^आद्यम् मृग^आदितश् च^अन्यत्। उक्त^अभावो विकृतिः प्रत्यक्ष^परीक्षणैर् व्यक्तिः॥

sāmpratam ayanaṃ savituḥ karkaṭaka^ādyam mṛga^āditaś ca^anyat/ ukta^abhāvo vikṛtiḥ pratyakṣa^parīkṣaṇair vyaktiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरस्थ^चिह्न^वेधाद् उदये +अस्तमये +अपि वा सहस्रांशोः। छाया^प्रवेश^निर्गम^चिह्नैर् वा मण्डले महति॥

dūrastha^cihna^vedhād udaye +astamaye +api vā sahasrāṃśoḥ/ chāyā^praveśa^nirgama^cihnair vā maṇḍale mahati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राप्य मकरम् अर्को विनिवृत्तो हन्ति स^अपराम् याम्याम्। कर्कटकम् असम्प्राप्तो विनिवृत्तश् च^उत्तरां स +ऐन्द्रीम्॥

aprāpya makaram arko vinivṛtto hanti sa^aparām yāmyām/ karkaṭakam asamprāpto vinivṛttaś ca^uttarāṃ sa +aindrīm//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरम् अयनम् अतीत्य व्यावृत्तः क्षेम^सस्य^वृद्धि^करः। प्रकृतिस्थश् च^अप्य् एवं विकृत^गतिर् भयकृद् उष्णांशुः॥

uttaram ayanam atītya vyāvṛttaḥ kṣema^sasya^vṛddhi^karaḥ/ prakṛtisthaś ca^apy evaṃ vikṛta^gatir bhayakṛd uṣṇāṃśuḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स^तमस्कं पर्व विना त्वष्टा नाम^अर्क^मण्डलं कुरुते। स निहन्ति सप्त भूपान् जनांश् च शस्त्र^अग्नि^दुर्भिक्षैः॥

sa^tamaskaṃ parva vinā tvaṣṭā nāma^arka^maṇḍalaṃ kurute/ sa nihanti sapta bhūpān janāṃś ca śastra^agni^durbhikṣaiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामसकीलक^संज्ञा राहुसुताः केतवस् त्रयस् त्रिंशत्। वर्ण^स्थान^आकारैस् तान् दृष्ट्वा +अर्के फलं ब्रूयात्॥

tāmasakīlaka^saṃjñā rāhusutāḥ ketavas trayas triṃśat/ varṇa^sthāna^ākārais tān dṛṣṭvā +arke phalaṃ brūyāt//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते च^अर्क^मण्डल^गताः पापफलाश् चन्द्र^मण्डले सौम्याः। ध्वाङ्क्ष^कबन्ध^प्रहरण^रूपाः पापाः शशाङ्के +अपि॥

te ca^arka^maṇḍala^gatāḥ pāpaphalāś candra^maṇḍale saumyāḥ/ dhvāṅkṣa^kabandha^praharaṇa^rūpāḥ pāpāḥ śaśāṅke +api//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् उदये रूपाण्य् अम्भः कलुषं रजो^वृतं व्योम। नग^तरु^शिखर^*आमर्दी[क्विमर्दी] सशर्करो मारुतश् चण्डः॥

teṣām udaye rūpāṇy ambhaḥ kaluṣaṃ rajo^vṛtaṃ vyoma/ naga^taru^śikhara^*āmardī[K.vimardī] saśarkaro mārutaś caṇḍaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतु^विपरीतास् तरवो दीप्ता मृग^पक्षिणो दिशां दाहाः। निर्घात^महीकम्प^आदयो भवन्त्य् अत्र च^उत्पाताः॥

ṛtu^viparītās taravo dīptā mṛga^pakṣiṇo diśāṃ dāhāḥ/ nirghāta^mahīkampa^ādayo bhavanty atra ca^utpātāḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पृथक् फलानि तेषां शिखि^कीलक^राहु^दर्शनानि यदि। तद्^उदय^कारणम् एषां केतु^आदीनाम् फलं ब्रूयात्॥

na pṛthak phalāni teṣāṃ śikhi^kīlaka^rāhu^darśanāni yadi/ tad^udaya^kāraṇam eṣāṃ ketu^ādīnām phalaṃ brūyāt//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् यस्मिन् देशे दर्शनम् आयान्ति सूर्य^बिम्बस्था। तस्मिंस् तस्मिन् व्यसनम् महीपतीनाम् परिज्ञेयम्॥

yasmin yasmin deśe darśanam āyānti sūrya^bimbasthā/ tasmiṃs tasmin vyasanam mahīpatīnām parijñeyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्^प्रम्लान^शरीरा मुनयो +अप्य् उत्सृष्ट^धर्म^सच्^चरिताः। निर्मांस^बाल^हस्ताः कृच्छ्रेण +आयान्ति *पर^देशम्[क्परदेशान्]॥

kṣut^pramlāna^śarīrā munayo +apy utsṛṣṭa^dharma^sac^caritāḥ/ nirmāṃsa^bāla^hastāḥ kṛcchreṇa +āyānti *para^deśam[K.paradeśān]//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्कर^विलुप्त^वित्ताः प्रदीर्घ^निःश्वास^मुकुलित^अक्षि^पुटाः। सन्तः सन्न^शरीराः शोक^उद्भव^*वाष्प[क्ऽस् त्र्। बाष्प]रुद्ध^दृशः॥

taskara^vilupta^vittāḥ pradīrgha^niḥśvāsa^mukulita^akṣi^puṭāḥ/ santaḥ sanna^śarīrāḥ śoka^udbhava^*vāṣpa[K's tr. bāṣpa]ruddha^dṛśaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षामा जुगुप्समानाः स्वनृपति^परचक्र^पीडिता मनुजाः। स्वनृपति^चरितं कर्म *न[क्च] *पुरा कृतं[क्पराकृतं, क्ऽस् त्र्। पुराकृतं] प्रब्रुवन्त्य् अन्ये॥

kṣāmā jugupsamānāḥ svanṛpati^paracakra^pīḍitā manujāḥ/ svanṛpati^caritaṃ karma *na[K.ca] *purā kṛtaṃ[K.parākṛtaṃ, K's tr. purākṛtaṃ] prabruvanty anye//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भेष्व् अपि निष्पन्ना वारिमुचो न प्रभूत^वारिमुचः। सरितो यान्ति तनुत्वं क्व चित् क्वचिज् जायते सस्यम्॥

garbheṣv api niṣpannā vārimuco na prabhūta^vārimucaḥ/ sarito yānti tanutvaṃ kva cit kvacij jāyate sasyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डे नरेन्द्र^मृत्युर् व्याधि^भयं स्यात् *कबन्ध^संस्थाने[क्कवन्धसंस्थाने]। ध्वाङ्क्षे च तस्कर^भयं दुर्भिक्षं कीलके +अर्कस्थे॥

daṇḍe narendra^mṛtyur vyādhi^bhayaṃ syāt *kabandha^saṃsthāne[K.kavandhasaṃsthāne]/ dhvāṅkṣe ca taskara^bhayaṃ durbhikṣaṃ kīlake +arkasthe//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज^उपकरण^रूपैश् छत्र^ध्वज^चामर^आदिभिर् विद्धः। राजान्यत्व^कृद् अर्कः स्फुलिङ्ग^धूम^आदिभिर् जनहा॥

rāja^upakaraṇa^rūpaiś chatra^dhvaja^cāmara^ādibhir viddhaḥ/ rājānyatva^kṛd arkaḥ sphuliṅga^dhūma^ādibhir janahā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको दुर्भिक्ष^करो द्व्याद्याः स्युर् नरपतेर् विनाशाय। सित^रक्त^पीत^कृष्णैस् तैर् विद्धो +अर्को +अनुवर्णघ्नः॥

eko durbhikṣa^karo dvyādyāḥ syur narapater vināśāya/ sita^rakta^pīta^kṛṣṇais tair viddho +arko +anuvarṇaghnaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*द्वश्यन्ते[क्।& ऊदृश्यन्ते] च यतस् ते रवि^बिम्बस्य^उत्थिता महा^उत्पाताः। आगच्छति लोकानां तेन^एव भयं प्रदेशेन॥

*dvaśyante[K.& ū.dṛśyante] ca yatas te ravi^bimbasya^utthitā mahā^utpātāḥ/ āgacchati lokānāṃ tena^eva bhayaṃ pradeśena//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वकरो दिवस^करस् ताम्रः सेनापतिं विनाशयति। पीतो नरेन्द्र^पुत्रं श्वेतस् तु पुरोहितं हन्ति॥

ūrdhvakaro divasa^karas tāmraḥ senāpatiṃ vināśayati/ pīto narendra^putraṃ śvetas tu purohitaṃ hanti//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रो +अथ वा^अपि धूम्रो रविरश्मिर् *व्याकुलाम्[क्व्याकुलां] करोत्य् *ऊर्धम्[क्महीम्]। तस्कर^शस्त्र^निपातैर् यदि सलिलं न^आशु पातयति॥

citro +atha vā^api dhūmro raviraśmir *vyākulām[K.vyākulāṃ] karoty *ūrdham[K.mahīm]/ taskara^śastra^nipātair yadi salilaṃ na^āśu pātayati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रः कपिलो वा^अर्कः शिशिरे हरि^कुङ्कुम^च्छविश् च मधौ। आपाण्डु^कनक^वर्णो ग्रीष्मे वर्षासु शुक्लश् च॥

tāmraḥ kapilo vā^arkaḥ śiśire hari^kuṅkuma^cchaviś ca madhau/ āpāṇḍu^kanaka^varṇo grīṣme varṣāsu śuklaś ca//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरदि कमल^उदर^आभो हेमन्ते रुधिर^सन्निभः शस्तः। प्रावृट्काले स्निग्धः सर्व^ऋतुनिभो +अपि शुभदायी॥

śaradi kamala^udara^ābho hemante rudhira^sannibhaḥ śastaḥ/ prāvṛṭkāle snigdhaḥ sarva^ṛtunibho +api śubhadāyī//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षः श्वेतो विप्रान् रक्त^आभः क्षत्रियान् विनाशयति। पीतो वैश्यान् कृष्णस् ततो अपरान् शुभ^करः स्निग्धः॥

rūkṣaḥ śveto viprān rakta^ābhaḥ kṣatriyān vināśayati/ pīto vaiśyān kṛṣṇas tato aparān śubha^karaḥ snigdhaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीष्मे रक्तो भयकृद् वर्षास्व् असितः करोत्य् अनावृष्टिम्। हेमन्ते पीतो +अर्कः करोति *न चिरेण[कचिरेण] रोग^भयम्॥

grīṣme rakto bhayakṛd varṣāsv asitaḥ karoty anāvṛṣṭim/ hemante pīto +arkaḥ karoti *na cireṇa[K.acireṇa] roga^bhayam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरचाप^पाटित^तनुर् नृपति^विरोध^प्रदः सहस्रांशुः। प्रावृट्काले सद्यः करोति विमल^द्युतिर् वृष्टिम्॥

suracāpa^pāṭita^tanur nṛpati^virodha^pradaḥ sahasrāṃśuḥ/ prāvṛṭkāle sadyaḥ karoti vimala^dyutir vṛṣṭim//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षाकाले वृष्टिं करोति सद्यः शिरीष^पुष्प^आभः। शिखि^पत्र^निभः सलिलं न करोति द्वादश^अब्दानि॥

varṣākāle vṛṣṭiṃ karoti sadyaḥ śirīṣa^puṣpa^ābhaḥ/ śikhi^patra^nibhaḥ salilaṃ na karoti dvādaśa^abdāni//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामे +अर्के कीट^भयं भस्म^निभे भयम् उशन्ति परचक्रात्। यस्य^ऋक्षे सच्छिद्रस् तस्य विनाशः क्षितीशस्य॥

śyāme +arke kīṭa^bhayaṃ bhasma^nibhe bhayam uśanti paracakrāt/ yasya^ṛkṣe sacchidras tasya vināśaḥ kṣitīśasya//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शश^रुधिर^निभे भानौ नभस्^तल^स्थे भवन्ति सङ्ग्रामाः। शशि^सदृशे *नृपति^बधः[क्नृपति^वद्धः] क्षिप्रं च^अन्यो नृपो भवति॥

śaśa^rudhira^nibhe bhānau nabhas^tala^sthe bhavanti saṅgrāmāḥ/ śaśi^sadṛśe *nṛpati^badhaḥ[K.nṛpati^vaddhaḥ] kṣipraṃ ca^anyo nṛpo bhavati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्^मारकृत् घट^निभः खण्डो *जनहा[क्नृपहा] विदीधितिर् भयदः। तोरण^रूपः पुरहा छत्र^निभो देश^नाशाय॥

kṣut^mārakṛt ghaṭa^nibhaḥ khaṇḍo *janahā[K.nṛpahā] vidīdhitir bhayadaḥ/ toraṇa^rūpaḥ purahā chatra^nibho deśa^nāśāya//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वज^चाप^निभे युद्धानि भास्करे वेपने च रूक्षे च। कृष्णा रेखा सवितरि यदि हन्ति ततो *नृपं[क्नृपं ततः] सचिवः॥

dhvaja^cāpa^nibhe yuddhāni bhāskare vepane ca rūkṣe ca/ kṛṣṇā rekhā savitari yadi hanti tato *nṛpaṃ[K.nṛpaṃ tataḥ] sacivaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*दिन^करम्[क्दिवसकरम्] *उदय^अस्त^संस्थितम्[कुदयसंस्थितम्] उल्का^अशनि^विद्युतो यदा हन्युः। नरपति^मरणं विन्द्यात् तदा^अन्यराज^*प्रतिष्ठा[क्प्रतिष्ठां] च॥

*dina^karam[K.divasakaram] *udaya^asta^saṃsthitam[K.udayasaṃsthitam] ulkā^aśani^vidyuto yadā hanyuḥ/ narapati^maraṇaṃ vindyāt tadā^anyarāja^*pratiṣṭhā[K.pratiṣṭhāṃ] ca//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिदिवसम् अहिम^किरणः परिवेषी सन्ध्ययोर् द्वयोर् अथ वा। रक्तो +अस्तम् एति रक्त^उदितश् च भूपं करोत्य् अन्यम्॥

pratidivasam ahima^kiraṇaḥ pariveṣī sandhyayor dvayor atha vā/ rakto +astam eti rakta^uditaś ca bhūpaṃ karoty anyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहरण^सदृशैर् जलदैः स्थगितः सन्ध्या^द्वये +अपि रणकारी। मृग^महिष^विहग^खर^करभ^सदृश^रूपैश् च भयदायी॥

praharaṇa^sadṛśair jaladaiḥ sthagitaḥ sandhyā^dvaye +api raṇakārī/ mṛga^mahiṣa^vihaga^khara^karabha^sadṛśa^rūpaiś ca bhayadāyī//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिन^कर^कर^अभितापाद् ऋक्षम् अवाप्नोति सुमहतीम् पीडाम्। भवति तु पश्चात्^शुद्धं कनकम् इव हुताश^परितापात्॥

dina^kara^kara^abhitāpād ṛkṣam avāpnoti sumahatīm pīḍām/ bhavati tu paścāt^śuddhaṃ kanakam iva hutāśa^paritāpāt//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृद् उदग् दक्षिणे स्थितो +अनिलकृत्। उभयस्थः सलिल^भयं नृपम् उपरि निहन्त्य् अधो जनहा॥

divasakṛtaḥ pratisūryo jalakṛd udag dakṣiṇe sthito +anilakṛt/ ubhayasthaḥ salila^bhayaṃ nṛpam upari nihanty adho janahā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[क्।३।४०अब्] अमल^वपुर् अवक्र^मण्डलः स्फुट^विपुल^अमल^दीर्घ^दीधितिः। [क्।३।४०च्द्] अविकृत^तनु^वर्ण^चिह्न^भृज् जगति करोति शिवं दिवा^करः॥

[K.3.40ab] amala^vapur avakra^maṇḍalaḥ sphuṭa^vipula^amala^dīrgha^dīdhitiḥ/ [K.3.40cd] avikṛta^tanu^varṇa^cihna^bhṛj jagati karoti śivaṃ divā^karaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.