Varāhamihira: Bṛhatsaṃhitā 53

धर्म्यं यशस्यं च वदाम्य् अतो +अहं दकार्गलं[क्दगार्गलं] येन जल^उपलब्धिः। पुंसां यथा^अङ्गेषु शिरास् तथ^एव क्षिताव् अपि प्रोन्नत^निम्न^संस्थाः॥

dharmyaṃ yaśasyaṃ ca vadāmy ato +ahaṃ dakārgalaṃ[K.dagārgalaṃ] yena jala^upalabdhiḥ/ puṃsāṃ yathā^aṅgeṣu śirās tatha^eva kṣitāv api pronnata^nimna^saṃsthāḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकेन वर्णेन रसेन च^अम्भश् च्युतं नभस्तो वसुधा^विशेषात्। नानारसत्वं बहुवर्णतां च गतं परीक्ष्यं क्षिति^तुल्यम् एव॥

ekena varṇena rasena ca^ambhaś cyutaṃ nabhasto vasudhā^viśeṣāt/ nānārasatvaṃ bahuvarṇatāṃ ca gataṃ parīkṣyaṃ kṣiti^tulyam eva//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुहूत^अनल^यम^निरृति^वरुण^पवन^इन्दु^शङ्करा देवाः। विज्ञातव्याः क्रमशः प्राच्य^आद्यानां दिशां पतयः॥

puruhūta^anala^yama^nirṛti^varuṇa^pavana^indu^śaṅkarā devāḥ/ vijñātavyāḥ kramaśaḥ prācya^ādyānāṃ diśāṃ patayaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्पतिसंज्ञा च शिरा नवमी मध्ये महाशिरानाम्नी। एताभ्यो +अन्याः शतशो विनिःसृता नामभिः प्रथिताः॥

dikpatisaṃjñā ca śirā navamī madhye mahāśirānāmnī/ etābhyo +anyāḥ śataśo viniḥsṛtā nāmabhiḥ prathitāḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातालाद् *ऊर्ध्वशिरा शुभा[कूर्ध्वशिराः शुभाश्] चतुर्दिक्षु संस्थिता याश् च। कोणदिगुत्था न शुभाः शिरानिमित्तान्य् अतो वक्ष्ये॥

pātālād *ūrdhvaśirā śubhā[K.ūrdhvaśirāḥ śubhāś] caturdikṣu saṃsthitā yāś ca/ koṇadigutthā na śubhāḥ śirānimittāny ato vakṣye//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वेतसो +अम्बुरहिते देशे हस्तैस् त्रिभिस् ततः पश्चात्। सार्धे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र॥

yadi vetaso +amburahite deśe hastais tribhis tataḥ paścāt/ sārdhe puruṣe toyaṃ vahati śirā paścimā tatra//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिह्नम् अपि च^अर्धपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरो +अथ मृत् पीता। पुटभेदकश् च तस्मिन् पाषाणो भवति तोयम् अधः॥

cihnam api ca^ardhapuruṣe maṇḍūkaḥ pāṇḍuro +atha mṛt pītā/ puṭabhedakaś ca tasmin pāṣāṇo bhavati toyam adhaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्ब्वाश् च^उदग् धस्तैस् त्रिभिः शिरा^अधो नरद्वये पूर्वा। मृल्लोहगन्धिका पाण्डुरा च[कथ] पुरुषे +अत्र मण्डूकः॥

jambvāś ca^udag dhastais tribhiḥ śirā^adho naradvaye pūrvā/ mṛllohagandhikā pāṇḍurā ca[K.atha] puruṣe +atra maṇḍūkaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्बूवृक्षस्य प्राग् वल्मीको यदि भवेत् समीपस्थः। तस्माद् दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये स्वादु॥

jambūvṛkṣasya prāg valmīko yadi bhavet samīpasthaḥ/ tasmād dakṣiṇapārśve salilaṃ puruṣadvaye svādu//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावत^सन्निभश् च पाषाणः। मृद् भवति च^अत्र नीला दीर्घं कालं च बहु तोयम्॥

ardhapuruṣe ca matsyaḥ pārāvata^sannibhaś ca pāṣāṇaḥ/ mṛd bhavati ca^atra nīlā dīrghaṃ kālaṃ ca bahu toyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चाद् उदुम्बरस्य त्रिभिर् एव करैर् नरद्वये सार्धे। पुरुषे सितो +अहिर् अश्म^अञ्जन^उपमो +अधः शिरा सुजला॥

paścād udumbarasya tribhir eva karair naradvaye sārdhe/ puruṣe sito +ahir aśma^añjana^upamo +adhaḥ śirā sujalā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदग् अर्जुनस्य दृश्यो वल्मीको यदि ततो +अर्जुनाद् धस्तैः। त्रिभिर् अम्बु भवति पुरुषैस् त्रिभिर् अर्ध^समन्वितैः पश्चात्॥

udag arjunasya dṛśyo valmīko yadi tato +arjunād dhastaiḥ/ tribhir ambu bhavati puruṣais tribhir ardha^samanvitaiḥ paścāt//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेता गोधा^अर्धनरे पुरुषे मृद् धूसरा ततः कृष्णा। पीता सिता ससिकता ततो जलं निर्दिशेद् अमितम्॥

śvetā godhā^ardhanare puruṣe mṛd dhūsarā tataḥ kṛṣṇā/ pītā sitā sasikatā tato jalaṃ nirdiśed amitam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्मीक^उपचितायां निर्गुण्ड्यां दक्षिणेन कथितकरैः। पुरुषद्वये सपादे स्वादु जलं भवति च^अशोष्यम्॥

valmīka^upacitāyāṃ nirguṇḍyāṃ dakṣiṇena kathitakaraiḥ/ puruṣadvaye sapāde svādu jalaṃ bhavati ca^aśoṣyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहित^मत्स्यो +अर्धनरे मृत् कपिला पाण्डुरा ततः परतः। सिकता सशर्करा +अथ क्रमेण परतो भवत्य् अम्भः॥

rohita^matsyo +ardhanare mṛt kapilā pāṇḍurā tataḥ parataḥ/ sikatā saśarkarā +atha krameṇa parato bhavaty ambhaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात्। पुरुषैस् त्रिभिर् आदेश्यं श्वेता गृहगोधिका^अर्धनरे॥

pūrveṇa yadi badaryā valmīko dṛśyate jalaṃ paścāt/ puruṣais tribhir ādeśyaṃ śvetā gṛhagodhikā^ardhanare//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपलाशा बदरी चेद् दिश्य् अपरस्यां ततो जलं भवति। पुरुषत्रये सपादे पुरुषे +अत्र च दुण्डुभश्[क्दुण्डुभिश्] चिह्नम्॥

sapalāśā badarī ced diśy aparasyāṃ tato jalaṃ bhavati/ puruṣatraye sapāde puruṣe +atra ca duṇḍubhaś[K.duṇḍubhiś] cihnam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विल्व[क्बिल्व]^उदुम्बरयोगे विहाय हस्तत्रयं तु याम्येन। पुरुषैस् त्रिभिर् अम्बु भवेत् कृष्णो +अर्धनरे च मण्डूकः॥

vilva[K.bilva]^udumbarayoge vihāya hastatrayaṃ tu yāmyena/ puruṣais tribhir ambu bhavet kṛṣṇo +ardhanare ca maṇḍūkaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन्। पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था वहति सा च॥

kākodumbarikāyāṃ valmīko dṛśyate śirā tasmin/ puruṣatraye sapāde paścimadiksthā vahati sā ca//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपाण्डुपीतिका मृद् गोरसवर्णश् च भवति पाषाणः। पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति॥

āpāṇḍupītikā mṛd gorasavarṇaś ca bhavati pāṣāṇaḥ/ puruṣārdhe kumudanibho dṛṣṭipathaṃ mūṣako yāti//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलपरिहीने देशे वृक्षः कम्पिल्लको यदा दृश्यः। प्राच्यां हस्तत्रितये वहति शिरा दक्षिणा प्रथमम्॥

jalaparihīne deśe vṛkṣaḥ kampillako yadā dṛśyaḥ/ prācyāṃ hastatritaye vahati śirā dakṣiṇā prathamam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृन्^नीलोत्पल^वर्णा कापोता *दृश्यते ततस्[क्च^एव दृश्यते] तस्मिन्। हस्ते *+अजगन्धको मत्स्यकः[क्।+अजगन्धिमत्स्यो भवति] पयो +अल्पं च सक्षारम्॥

mṛn^nīlotpala^varṇā kāpotā *dṛśyate tatas[K.ca^eva dṛśyate] tasmin/ haste *+ajagandhako matsyakaḥ[K.+ajagandhimatsyo bhavati] payo +alpaṃ ca sakṣāram//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोणाकतरोर् अपरोत्तरे शिरा द्वौ कराव् अतिक्रम्य। कुमुदा नाम शिरा सा पुरुषत्रयवाहिनी भवति॥

śoṇākataror aparottare śirā dvau karāv atikramya/ kumudā nāma śirā sā puruṣatrayavāhinī bhavati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य यदि। अध्यर्धे भवति[क्तस्य] शिरा पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम्॥

āsanno valmīko dakṣiṇapārśve vibhītakasya yadi/ adhyardhe bhavati[K.tasya] śirā puruṣe jñeyā diśi prācyām//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य^एव पश्चिमायां दिशि वल्मीको यदा भवेद् धस्ते। तत्र^उदग् भवति शिरा चतुर्भिर् अर्धाधिकैः पुरुषैः॥

tasya^eva paścimāyāṃ diśi valmīko yadā bhaved dhaste/ tatra^udag bhavati śirā caturbhir ardhādhikaiḥ puruṣaiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतो विश्वम्भरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभो +अश्मा। अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रये +अतीते॥

śveto viśvambharakaḥ prathame puruṣe tu kuṅkumābho +aśmā/ aparasyāṃ diśi ca śirā naśyati varṣatraye +atīte//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*सकुशः सित[क्सकुशासित] ऐशान्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य। मध्ये तयोर् नरैर् अर्धपञ्चमैस् तोयम् अक्षोभ्यम्॥

*sakuśaḥ sita[K.sakuśāsita] aiśānyāṃ valmīko yatra kovidārasya/ madhye tayor narair ardhapañcamais toyam akṣobhyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमे पुरुषे भुजगः कमलोदरसन्निभो मही रक्ता। कुरुविन्दः पाषाणश् चिह्नान्य् एतानि वाच्यानि॥

prathame puruṣe bhujagaḥ kamalodarasannibho mahī raktā/ kuruvindaḥ pāṣāṇaś cihnāny etāni vācyāni//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि भवति सप्तपर्णो वल्मीकवृतस् तदुत्तरे तोयम्। वाच्यं पुरुषैः पञ्चभिर् अत्रापि भवन्ति चिह्नानि॥

yadi bhavati saptaparṇo valmīkavṛtas taduttare toyam/ vācyaṃ puruṣaiḥ pañcabhir atrāpi bhavanti cihnāni//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुष^अर्धे मण्डूको हरितो हरिताल^सन्निभा भूश् च। पाषाणो +अभ्रनिकाशः सौम्या च शिरा शुभ^अम्बुवहा॥

puruṣa^ardhe maṇḍūko harito haritāla^sannibhā bhūś ca/ pāṣāṇo +abhranikāśaḥ saumyā ca śirā śubha^ambuvahā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां वृक्षाणाम् अधः स्थितो दर्दुरो यदा दृश्यः। तस्माद् धस्ते तोयं चतुर्भिर् अर्ध^अधिकैः पुरुषैः॥

sarveṣāṃ vṛkṣāṇām adhaḥ sthito darduro yadā dṛśyaḥ/ tasmād dhaste toyaṃ caturbhir ardha^adhikaiḥ puruṣaiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषे तु भवति नकुलो नीलो मृत् पीतिका ततः श्वेता। दर्दुर^समान^रूपः पाषाणो दृश्यते च^अत्र॥

puruṣe tu bhavati nakulo nīlo mṛt pītikā tataḥ śvetā/ dardura^samāna^rūpaḥ pāṣāṇo dṛśyate ca^atra//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् अहिनिलयो दृश्यो दक्षिणतः संस्थितः करञ्जस्य। हस्तद्वये तु याम्ये पुरुषत्रितये शिरा सार्धे॥

yady ahinilayo dṛśyo dakṣiṇataḥ saṃsthitaḥ karañjasya/ hastadvaye tu yāmye puruṣatritaye śirā sārdhe//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्छपकः पुरुष^अर्धे प्रथमं च^उद्भिद्यते शिरा पूर्वा। उदग् अन्या स्वादुजला हरितो +अश्माधस् ततस् तोयम्॥

kacchapakaḥ puruṣa^ardhe prathamaṃ ca^udbhidyate śirā pūrvā/ udag anyā svādujalā harito +aśmādhas tatas toyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरतश् च मधूकाद् अहिनिलयः पश्चिमे तरोस् तोयम्। परिहृत्य पञ्च हस्तान् अर्ध^अष्टम^पौरुषान्[क्पौरुषे] प्रथमम्॥

uttarataś ca madhūkād ahinilayaḥ paścime taros toyam/ parihṛtya pañca hastān ardha^aṣṭama^pauruṣān[K.pauruṣe] prathamam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिराजः पुरुषे +अस्मिन् धूम्रा धात्री कुलुत्थ[क्कुलत्थ]वर्णो +अश्मा। माहेन्द्री भवति शिरा वहति सफेनं सदा तोयम्॥

ahirājaḥ puruṣe +asmin dhūmrā dhātrī kuluttha[K.kulattha]varṇo +aśmā/ māhendrī bhavati śirā vahati saphenaṃ sadā toyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेन तिलकस्य सकुश^दूर्वश् चेत्। पुरुषैः पञ्चभिर् अम्भो दिशि वारुण्यां शिरा पूर्वा॥

valmīkaḥ snigdho dakṣiṇena tilakasya sakuśa^dūrvaś cet/ puruṣaiḥ pañcabhir ambho diśi vāruṇyāṃ śirā pūrvā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्प^आवासः पश्चाद् यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम्। परतो हस्तत्रितयात् षड्भिः पुरुषैस् तुरीय^ऊनैः॥

sarpa^āvāsaḥ paścād yadā kadambasya dakṣiṇena jalam/ parato hastatritayāt ṣaḍbhiḥ puruṣais turīya^ūnaiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौबेरी च^अत्र शिरा वहति जलं लोहगन्धि च^अक्षोभ्यम्। कनक^निभो मण्डूको नरमात्रे मृत्तिका पीता॥

kauberī ca^atra śirā vahati jalaṃ lohagandhi ca^akṣobhyam/ kanaka^nibho maṇḍūko naramātre mṛttikā pītā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्मीकसंवृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा। पश्चात् षड्भिर् हस्तैर् नरैश् चतुर्भिः शिरा याम्या॥

valmīkasaṃvṛto yadi tālo vā bhavati nālikero vā/ paścāt ṣaḍbhir hastair naraiś caturbhiḥ śirā yāmyā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याम्येन कपित्थस्य^अहिसंश्रयश् चेद् उदग् जलं वाच्यम्। सप्त परित्यज्य करान् खात्वा पुरुषान् जलं पञ्च॥

yāmyena kapitthasya^ahisaṃśrayaś ced udag jalaṃ vācyam/ sapta parityajya karān khātvā puruṣān jalaṃ pañca//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्बुरको +अहिः पुरुषे कृष्णा मृत् पुटभिद् अपि च पाषाणः। श्वेता मृत् पश्चिमतः शिरा ततश् च^उत्तरा भवति॥

karburako +ahiḥ puruṣe kṛṣṇā mṛt puṭabhid api ca pāṣāṇaḥ/ śvetā mṛt paścimataḥ śirā tataś ca^uttarā bhavati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्मन्तकस्य वामे बदरी वा दृश्यते +अहिनिलयो वा। षड्भिर् उदक् तस्य करैः सार्धे पुरुषत्रये तोयम्।

aśmantakasya vāme badarī vā dṛśyate +ahinilayo vā/ ṣaḍbhir udak tasya karaiḥ sārdhe puruṣatraye toyam/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृत्। आदौ *च शिरा[क्शिरा च] याम्या पूर्वोत्तरतो द्वितीया च॥

kūrmaḥ prathame puruṣe pāṣāṇo dhūsaraḥ sasikatā mṛt/ ādau *ca śirā[K.śirā ca] yāmyā pūrvottarato dvitīyā ca//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामेन हरिद्रतरोर् वल्मीकश् *चेज् जलं भवति पूर्वे[क्चेत् ततो जलं]। हस्तत्रितये *सत्र्यंशैः पुम्भिः[क्पुरुषैः सत्र्यंशैः] पञ्चभिर् भवति॥

vāmena haridrataror valmīkaś *cej jalaṃ bhavati pūrve[K.cet tato jalaṃ]/ hastatritaye *satryaṃśaiḥ pumbhiḥ[K.puruṣaiḥ satryaṃśaiḥ] pañcabhir bhavati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलो भुजगः पुरुषे मृत् पीता मरकत^उपमश् च^अश्मा। कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेन^अन्या॥

nīlo bhujagaḥ puruṣe mṛt pītā marakata^upamaś ca^aśmā/ kṛṣṇā bhūḥ prathamaṃ vāruṇī śirā dakṣiṇena^anyā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलपरिहीने देशे दृश्यन्ते +अनूपजानि *चेन् निमितानि[क्चिह्नानि]। वीरण^दूर्वा मृदवश् च यत्र तस्मिन् जलं पुरुषे॥

jalaparihīne deśe dṛśyante +anūpajāni *cen nimitāni[K.cihnāni]/ vīraṇa^dūrvā mṛdavaś ca yatra tasmin jalaṃ puruṣe//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भार्ङ्गी त्रिवृता दन्ती सूकरपादी च लक्ष्मणा च^एव। नवमालिका च हस्तद्वये +अम्बु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः॥

bhārṅgī trivṛtā dantī sūkarapādī ca lakṣmaṇā ca^eva/ navamālikā ca hastadvaye +ambu yāmye tribhiḥ puruṣaiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धाः प्रलम्ब^शाखा वामन^विकट[क्विट]द्रुमाः समीपजलाः। सुषिरा जर्जर^पत्रा रूक्षाश् च जलेन सन्त्यक्ताः॥

snigdhāḥ pralamba^śākhā vāmana^vikaṭa[K.viṭa]drumāḥ samīpajalāḥ/ suṣirā jarjara^patrā rūkṣāś ca jalena santyaktāḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलक^आम्रातक^वरुणक^भल्लातक^विल्व[क्बिल्व]^तिन्दुक^अङ्कोलाः[कङ्कोल्लाः]। पिण्डार^शिरीष^अञ्जन^परूषका *वञ्जुलो +अतिबला[क्वञ्जुरातिबला]॥

tilaka^āmrātaka^varuṇaka^bhallātaka^vilva[K.bilva]^tinduka^aṅkolāḥ[K.aṅkollāḥ]/ piṇḍāra^śirīṣa^añjana^parūṣakā *vañjulo +atibalā[K.vañjurātibalā]//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते यदि सुस्निग्धा वल्मीकैः परिवृतास् ततस् तोयम्। हस्तैस् त्रिभिर् उत्तरतश् चतुर्भिर् अर्धेन च नरेण[क्नरस्य]॥

ete yadi susnigdhā valmīkaiḥ parivṛtās tatas toyam/ hastais tribhir uttarataś caturbhir ardhena ca nareṇa[K.narasya]//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र। तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं च^अस्मिन्॥

atṛṇe satṛṇā yasmin satṛṇe tṛṇavarjitā mahī yatra/ tasmin śirā pradiṣṭā vaktavyaṃ vā dhanaṃ ca^asmin//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्टक्य् अकण्टकानां व्यत्यासे +अम्भस् त्रिभिः करैः पश्चात्। खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात्॥

kaṇṭaky akaṇṭakānāṃ vyatyāse +ambhas tribhiḥ karaiḥ paścāt/ khātvā puruṣatritayaṃ tribhāgayuktaṃ dhanaṃ vā syāt//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदति मही गम्भीरं यस्मिंश् चरणाहता जलं तस्मिन्। सार्धैस् त्रिभिर् मनुष्यैः कौबेरी तत्र च शिरा स्यात्॥

nadati mahī gambhīraṃ yasmiṃś caraṇāhatā jalaṃ tasmin/ sārdhais tribhir manuṣyaiḥ kauberī tatra ca śirā syāt//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृक्षस्य^एका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात्। विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा॥

vṛkṣasya^ekā śākhā yadi vinatā bhavati pāṇḍurā vā syāt/ vijñātavyaṃ śākhātale jalaṃ tripuruṣaṃ khātvā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फल^कुसुम^विकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर् हस्तैः। भवति पुरुषैश् चतुर्भिः पाषाणो +अधः क्षितिः पीता॥

phala^kusuma^vikāro yasya tasya pūrve śirā tribhir hastaiḥ/ bhavati puruṣaiś caturbhiḥ pāṣāṇo +adhaḥ kṣitiḥ pītā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि कण्टकारिका कण्टकैर् विना दृश्यते सितैः कुसुमैः। तस्यास् तले +अम्बु वाच्यं त्रिभिर् नरैर् अर्धपुरुषे च॥

yadi kaṇṭakārikā kaṇṭakair vinā dṛśyate sitaiḥ kusumaiḥ/ tasyās tale +ambu vācyaṃ tribhir narair ardhapuruṣe ca//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज् जलविवर्जिते देशे। तस्याः पश्चिमभागे निर्देश्यं त्रिपुरुषैर्[क्त्रिपुरुषे] वारि॥

kharjūrī dviśiraskā yatra bhavej jalavivarjite deśe/ tasyāḥ paścimabhāge nirdeśyaṃ tripuruṣair[K.tripuruṣe] vāri//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात् पलाशवृक्षो वा। सव्येन तत्र हस्तद्वये +अम्बु पुरुषद्वये[क्पुरुषत्रये] भवति॥

yadi bhavati karṇikāraḥ sitakusumaḥ syāt palāśavṛkṣo vā/ savyena tatra hastadvaye +ambu puruṣadvaye[K.puruṣatraye] bhavati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*यस्याम् ऊष्मा[कूष्मा यस्याम्] धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले[क्नरयुग्मे]। निर्देष्टव्या च शिरा महता तोय^प्रवाहेण॥

*yasyām ūṣmā[K.ūṣmā yasyām] dhātryāṃ dhūmo vā tatra vāri narayugale[K.narayugme]/ nirdeṣṭavyā ca śirā mahatā toya^pravāheṇa//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे जातं सस्यं विनाशम् उपयाति। स्निग्धम् अतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र॥

yasmin kṣetroddeśe jātaṃ sasyaṃ vināśam upayāti/ snigdham atipāṇḍuraṃ vā mahāśirā narayuge tatra//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरुदेशे भवति शिरा यथा तथा^अतः परं प्रवक्ष्यामि। ग्रीवा करभाणाम् इव भूतल^संस्थाः शिरा यान्ति॥

marudeśe bhavati śirā yathā tathā^ataḥ paraṃ pravakṣyāmi/ grīvā karabhāṇām iva bhūtala^saṃsthāḥ śirā yānti//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोत्तरेण पीलोर् यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात्। उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः॥

pūrvottareṇa pīlor yadi valmīko jalaṃ bhavati paścāt/ uttaragamanā ca śirā vijñeyā pañcabhiḥ puruṣaiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिह्नं दर्दुर आदौ *मृत् कपिला तत्परं[क्मृत्कपिलातः परं] भवेद् धरिता। भवति च पुरुषे अधो +अश्मा तस्य तले *+अम्भो विनिर्देष्यम्[क्वारि निर्देच्यम्]॥

cihnaṃ dardura ādau *mṛt kapilā tatparaṃ[K.mṛtkapilātaḥ paraṃ] bhaved dharitā/ bhavati ca puruṣe adho +aśmā tasya tale *+ambho vinirdeṣyam[K.vāri nirdecyam]//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीलोर् एव प्राच्यां वल्मीको +अतो +अर्धपञ्चमैर् हस्तैः। दिशि याम्यायां तोयं वक्तव्यं सप्तभिः पुरुषैः॥

pīlor eva prācyāṃ valmīko +ato +ardhapañcamair hastaiḥ/ diśi yāmyāyāṃ toyaṃ vaktavyaṃ saptabhiḥ puruṣaiḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमे पुरुषे भुजगः सितासितो हस्तमात्रमूर्तिश् च। दक्षिणतो वहति शिरा सक्षारं भूरि पानीयम्॥

prathame puruṣe bhujagaḥ sitāsito hastamātramūrtiś ca/ dakṣiṇato vahati śirā sakṣāraṃ bhūri pānīyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरतश् च करीरस्य^अहिगृहं[क्करीराद् अहिनिलये] दक्षिणे जलं स्वादु। दशभिः पुरुषैर् ज्ञेयम् पुर्षे पीतो +अत्र मण्डूकः॥

uttarataś ca karīrasya^ahigṛhaṃ[K.karīrād ahinilaye] dakṣiṇe jalaṃ svādu/ daśabhiḥ puruṣair jñeyam purṣe pīto +atra maṇḍūkaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहीतकस्य पश्चाद् अहिवासश् चेत् त्रिभिः करैर् याम्ये। द्वादश पुरुषान् खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा॥

rohītakasya paścād ahivāsaś cet tribhiḥ karair yāmye/ dvādaśa puruṣān khātvā sakṣārā paścimena śirā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रतरोर् वल्मीकः प्राग् दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते। खात्वा चतुर्दश नरान् कपिला गोधा नरे प्रथमे॥

indrataror valmīkaḥ prāg dṛśyaḥ paścime śirā haste/ khātvā caturdaśa narān kapilā godhā nare prathame//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वा सुवर्ण^नाम्नस् तरोर् भवेद् वामतो भुजङ्ग^गृहम्। हस्त^द्वये तु याम्ये पञ्चदश^नर^अवसाने +अम्बु॥

yadi vā suvarṇa^nāmnas taror bhaved vāmato bhujaṅga^gṛham/ hasta^dvaye tu yāmye pañcadaśa^nara^avasāne +ambu//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारं पयो +अत्र नकुलो +अर्ध^मानवे ताम्र^सन्निभश् च^अश्मा। रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र॥

kṣāraṃ payo +atra nakulo +ardha^mānave tāmra^sannibhaś ca^aśmā/ raktā ca bhavati vasudhā vahati śirā dakṣiṇā tatra//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बदरी^रोहित^वृक्षौ सम्पृक्तौ चेद् विनापि वल्मीकम्। हस्त^त्रये +अम्बु पश्चात् षोडशभिर् मानवैर् भवति॥

badarī^rohita^vṛkṣau sampṛktau ced vināpi valmīkam/ hasta^traye +ambu paścāt ṣoḍaśabhir mānavair bhavati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरसं जलम् आदौ दक्षिणा शिरा वहति च^उत्तनेण^अन्या। पिष्टनिभः पाषाणो मृत् श्वेता वृश्चिको +अर्ध^नरे॥

surasaṃ jalam ādau dakṣiṇā śirā vahati ca^uttaneṇa^anyā/ piṣṭanibhaḥ pāṣāṇo mṛt śvetā vṛściko +ardha^nare//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकरीरा चेद् वदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्र^अम्भः। अष्टादशभिः पुरुषैर् ऐशानी बहु^जला च शिरा॥

sakarīrā ced vadarī tribhiḥ karaiḥ paścimena tatra^ambhaḥ/ aṣṭādaśabhiḥ puruṣair aiśānī bahu^jalā ca śirā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीलु^समेता बदरी हस्त^त्रय^सम्मिते दिशि प्राच्याम्॥ विंशत्या पुरुषाणाम् अशोष्यम् अम्भो +अत्र सक्षारम्॥

pīlu^sametā badarī hasta^traya^sammite diśi prācyām// viṃśatyā puruṣāṇām aśoṣyam ambho +atra sakṣāram//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ककुभ^करीराव् एकत्र संयुतौ यत्र ककुभ^विल्वौ[क्बिल्बौ] वा। हस्त^द्वये +अम्बु पश्चान् नरैर् भवेत् पञ्चविंशत्या॥

kakubha^karīrāv ekatra saṃyutau yatra kakubha^vilvau[K.bilbau] vā/ hasta^dvaye +ambu paścān narair bhavet pañcaviṃśatyā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्मीक^मूर्धनि यदा दूर्वा च कुशाश् च पाण्डुराः सन्ति। कूपो मध्ये देयो जलम् अत्र नर^एकविंशत्या॥

valmīka^mūrdhani yadā dūrvā ca kuśāś ca pāṇḍurāḥ santi/ kūpo madhye deyo jalam atra nara^ekaviṃśatyā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिः कदम्बक[क्भूमी कदम्बक, क्ऽस् त्र्। भूमीकदम्बक]^युता वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्वा। हस्त^द्वयेन[खस्तत्रयेन] याम्ये नरैर् जलं पञ्चविंशत्या॥

bhūmiḥ kadambaka[K.bhūmī kadambaka, K's tr. bhūmīkadambaka]^yutā valmīke yatra dṛśyate dūrvā/ hasta^dvayena[K.hastatrayena] yāmye narair jalaṃ pañcaviṃśatyā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्मीक^त्रय^मध्ये रोहीतक^पादपो यदा भवति। नाना^वृक्षैः सहितस् त्रिभिर् जलं तत्र वक्तव्यम्॥

valmīka^traya^madhye rohītaka^pādapo yadā bhavati/ nānā^vṛkṣaiḥ sahitas tribhir jalaṃ tatra vaktavyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्त^चतुष्के मध्यात् षोडशभिश् च^अङ्गुलैर् उदग् वारि। चत्वारिंशत् पुरुषान् खात्वा *+अश्मा +अधः[कश्मातः] शिरा भवति॥

hasta^catuṣke madhyāt ṣoḍaśabhiś ca^aṅgulair udag vāri/ catvāriṃśat puruṣān khātvā *+aśmā +adhaḥ[K.aśmātaḥ] śirā bhavati//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थि^प्रचुरा यस्मिन् शमी भवेद् उत्तरेण वल्मीकः। पश्चात् पञ्च^कर^अन्ते शत^अर्ध^संख्यैर् नरैः सलिलम्॥

granthi^pracurā yasmin śamī bhaved uttareṇa valmīkaḥ/ paścāt pañca^kara^ante śata^ardha^saṃkhyair naraiḥ salilam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्थाः पञ्च यदा वल्मीका मध्यमो भवेत्^श्वेतः। तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा नर^षष्ट्या पञ्च^वर्जितया॥

ekasthāḥ pañca yadā valmīkā madhyamo bhavet^śvetaḥ/ tasmin śirā pradiṣṭā nara^ṣaṣṭyā pañca^varjitayā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स^पलाशा यत्र शमी पश्चिमभागे +अम्बु मानवैः षष्ट्या। अर्ध्^अनरे +अहिः प्रथमं सवालुका पीतमृत् परतः॥

sa^palāśā yatra śamī paścimabhāge +ambu mānavaiḥ ṣaṣṭyā/ ardh^anare +ahiḥ prathamaṃ savālukā pītamṛt parataḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतको भवेद् यस्मिन्। पूर्वेण हस्त^मात्रे सप्तत्या मानवैर् अम्बु॥

valmīkena parivṛtaḥ śveto rohītako bhaved yasmin/ pūrveṇa hasta^mātre saptatyā mānavair ambu//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेता कण्टक^बहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः। नर^पञ्चक^संयुतया सप्तत्या^अहिर् नर^अर्धे च॥

śvetā kaṇṭaka^bahulā yatra śamī dakṣiṇena tatra payaḥ/ nara^pañcaka^saṃyutayā saptatyā^ahir nara^ardhe ca//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरुदेशे यच् चिह्नं न जाङ्गले तैर् जलं विनिर्देश्यम्। जम्बू^वेतस^*पूर्वैर्[क्पूर्वे] ये पुरुषास् ते मरौ द्विगुणाः॥

marudeśe yac cihnaṃ na jāṅgale tair jalaṃ vinirdeśyam/ jambū^vetasa^*pūrvair[K.pūrve] ye puruṣās te marau dviguṇāḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्बूस् त्रिवृता मौर्वी[क्मूर्वा] शिशुमारी सारिवा शिवा श्यामा। वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती *गरुडवेगा च[क्च गरुडवेगा]॥

jambūs trivṛtā maurvī[K.mūrvā] śiśumārī sārivā śivā śyāmā/ vīrudhayo vārāhī jyotiṣmatī *garuḍavegā ca[K.ca garuḍavegā]//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूकरिक^माषपर्णी^व्याघ्रपदाश् च^इति यद्य् अहेर् निलये। वल्मीकाद् उत्तरतस् त्रिभिः करैस् त्रि^पुरुषे तोयम्॥

sūkarika^māṣaparṇī^vyāghrapadāś ca^iti yady aher nilaye/ valmīkād uttaratas tribhiḥ karais tri^puruṣe toyam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् अनूपे वाच्यं जाङ्गल^भूमौ तु पञ्चभिः पुरुषैः। एतैर् एव निमित्तैर् मरुदेशे सप्तभिः कथयेत्॥

etad anūpe vācyaṃ jāṅgala^bhūmau tu pañcabhiḥ puruṣaiḥ/ etair eva nimittair marudeśe saptabhiḥ kathayet//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकनिभा यत्र मही तृण^तरु^वल्मीक^गुल्म^परिहीना। तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र॥

ekanibhā yatra mahī tṛṇa^taru^valmīka^gulma^parihīnā/ tasyāṃ yatra vikāro bhavati dharitryāṃ jalaṃ tatra//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका स^अनुनादिनी वा स्यात्। तत्र अर्धपञ्चकैर्[कर्धपञ्चमैर्] वारि मानवैः पञ्चभिर् यदि वा॥

yatra snigdhā nimnā savālukā sa^anunādinī vā syāt/ tatra ardhapañcakair[K.ardhapañcamair] vāri mānavaiḥ pañcabhir yadi vā//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्ध^तरूणां याम्ये नरैश् चतुर्भिर् जलं प्रभूतं च। तरु^गहने +अपि हि विकृतो यस् तस्मात् तद्वद् एव वदेत्॥

snigdha^tarūṇāṃ yāmye naraiś caturbhir jalaṃ prabhūtaṃ ca/ taru^gahane +api hi vikṛto yas tasmāt tadvad eva vadet//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमते यत्र धरित्री स^अर्धे पुरुषे +अम्बु जाङ्गल^अनूपे। कीटा वा यत्र विना^आलयेन बहवो +अम्बु तत्र^अपि॥

namate yatra dharitrī sa^ardhe puruṣe +ambu jāṅgala^anūpe/ kīṭā vā yatra vinā^ālayena bahavo +ambu tatra^api//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णा शीता च मही शीत^उष्ण^अम्भस् त्रिभिर् नरैः स^अर्धैः। इन्द्रधनुर् मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्^हस्तात्॥

uṣṇā śītā ca mahī śīta^uṣṇa^ambhas tribhir naraiḥ sa^ardhaiḥ/ indradhanur matsyo vā valmīko vā catur^hastāt//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्मीकानां पङ्क्त्यां यद्य् एको +अभ्युच्छ्रितः शिरा तद्^अधः। शुष्यति न रोहते वा सस्यं यस्यां च तत्र^अम्भः॥

valmīkānāṃ paṅktyāṃ yady eko +abhyucchritaḥ śirā tad^adhaḥ/ śuṣyati na rohate vā sasyaṃ yasyāṃ ca tatra^ambhaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यग्रोध^पलाश^उदुम्बरैः समेतैस् त्रिभिर् जलं तद्^अधः। वट^पिप्पल^समवाये तद्वद् वाच्यं शिरा च^उदक्॥

nyagrodha^palāśa^udumbaraiḥ sametais tribhir jalaṃ tad^adhaḥ/ vaṭa^pippala^samavāye tadvad vācyaṃ śirā ca^udak//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवेत्[क्भवति] कूपः। नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः॥

āgneye yadi koṇe grāmasya purasya vā bhavet[K.bhavati] kūpaḥ/ nityaṃ sa karoti bhayaṃ dāhaṃ ca samānuṣaṃ prāyaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैरृत^कोणे बाल^क्षयं *च वनिता^भयं[क्वनिताभयं] च वायव्ये। दिक्^त्रयम् एतत् त्यक्त्वा शेषासु शुभ^आवहाः कूपाः॥

nairṛta^koṇe bāla^kṣayaṃ *ca vanitā^bhayaṃ[K.vanitābhayaṃ] ca vāyavye/ dik^trayam etat tyaktvā śeṣāsu śubha^āvahāḥ kūpāḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारस्वतेन मुनिना दकार्गलं[क्दगार्गलं] यत् क्र्तं तद् अवलोक्य। आर्याभिः कृतम् एतद् वृत्तैर् अपि मानवं वक्ष्ये॥

sārasvatena muninā dakārgalaṃ[K.dagārgalaṃ] yat krtaṃ tad avalokya/ āryābhiḥ kṛtam etad vṛttair api mānavaṃ vakṣye//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ककुभ^वट^आम्र^प्लक्ष^कदम्बैः स^निचुल^जम्बू^वेतस^नीपैः। कुरबक[क्कुरवक]^ताल^अशोक^मधूकैर् बकुल^विमिश्रैश् च^आवृत^तीराम्॥

kakubha^vaṭa^āmra^plakṣa^kadambaiḥ sa^nicula^jambū^vetasa^nīpaiḥ/ kurabaka[K.kuravaka]^tāla^aśoka^madhūkair bakula^vimiśraiś ca^āvṛta^tīrām//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्जन^मुस्ता^उशीरैः स^राजकोशातक^आमलक^चूर्णैः। कतकफल^समायुक्तैर् योगः कूपे प्रदातव्यः॥

añjana^mustā^uśīraiḥ sa^rājakośātaka^āmalaka^cūrṇaiḥ/ katakaphala^samāyuktair yogaḥ kūpe pradātavyaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तो मघा^अनुराधा^पुष्य^धनिष्ठा^उत्तराणि रोहिण्यः। शतभिषग् इत्य् आरम्भे कूपानां शस्यते भगणः॥

hasto maghā^anurādhā^puṣya^dhaniṣṭhā^uttarāṇi rohiṇyaḥ/ śatabhiṣag ity ārambhe kūpānāṃ śasyate bhagaṇaḥ//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा वरुणस्य बलिं वट^वेतस^कीलकं शिरा^स्थाने। कुसुमैर् गन्धैर् धूपैः सम्पूज्य निधापयेत् प्रथमम्॥

kṛtvā varuṇasya baliṃ vaṭa^vetasa^kīlakaṃ śirā^sthāne/ kusumair gandhair dhūpaiḥ sampūjya nidhāpayet prathamam//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.