उभयथापि न कर्मातस्तदभावः इदानीं परमाणुकारणवादं निराकरोति । स च वाद इत्थं समुत्तिष्ठत- पटादीनि हि लोके सावयवानि द्रव्याणि स्वानुगतेरैव संयोगसचिवैस्तन्त्वादिभिर्द्रव्यैरारभ्यमाणानि दृष्टानि । तत्सामान्येन यावत्किञ्चित्सावयवं तत्सर्वं स्वानुगतेरैव संयोगसचिवैस्तैर्द्रव्यैरारब्धमिति गम्यते । स चायमवयवावयविविभागो यतो निवर्तते सो ऽपकर्षपर्यन्तगतः परमाणुः । सर्वं चेदं जगद्गिरिसमुद्रादिकं सावयवं, सावयवत्वाच्चाद्यन्तवत् । नचाकारणेन कार्येण भवितव्यमित्यतः परमाणवो जगतः कारणमिति कणभुगभिप्रायः । तानीमानि चत्वारि भूतानि भूम्युदकतेजःपवनाख्यानि सावयवान्युपलभ्य चतुर्विधाः परमाणवः परिकल्प्यन्ते तेषां चापकर्षपर्यन्तगतत्वेन परतो विभागासंभवाद्वनश्यतां पृथिव्यादीनां परमाणुपर्यन्तो विभागो भवति स प्रलयकालः । ततः सर्गकाले च वायवीयेष्वणुष्वदृष्टापेक्षं कर्मोत्पद्यते तत्कर्म स्वाश्रयमणुमण्वन्तरेण संनियुक्ति ततो द्व्यणुकादिक्रमेण वायुरुत्पद्यते । एवमग्निरेवमाप एवं पृथिवी । एवमेव शरीरं सेन्द्रियमिति । एवं सर्वमिदं जगदणुभ्यः संभवति । अणुगतेभ्यश्च रूपादिभ्यो द्व्यणुकादिगतानि रूपादीनि संभवन्ति तन्तुपटन्यायेनेति काणादा मन्यन्ते । तत्रेदमभिधीयते- विभागावस्थानां तावदणूनां संयोगः कर्मापेक्षो ऽभ्युपगन्तव्यः, कर्मवतां तन्त्वादीनां संयोगदर्शनात् । कर्मणश्च कार्यत्वान्निमित्तं किमप्यभ्युपगन्तव्यम् । अनभ्युपगमे निमित्ताभावान्नाणुष्वाद्यं कर्मस्यात् । अभ्युपगमे ऽपि यदि प्रयत्नो ऽभिघातादिर्वा (अथा)यथादृष्टं किमपि कर्मणो निमित्तमभ्युपगम्येत तस्यासंभवान्नैवाणुष्वाद्यं कर्म स्यात् । नहि तस्यामवस्थायामात्मगुणः प्रयत्नः संभवति शरीराभावात् । शरीरप्रतिष्ठे हि मनस्यात्मनः संयोगे सत्यात्मगुणः प्रयत्नो जायते । एतेनाभिघाताद्यपि दृष्टं निमित्तं प्रत्याख्यतव्यम् । सर्गोत्तरकालं हि तत्सर्वं नाद्यस्य कर्मणो निमित्तं संभवति । अथादृष्टमाद्यस्य कर्मणो निमित्तमित्युच्येत तत्पुनरात्मसमवायि वा स्यादणुसमवायि वा । उभयथापि नादृष्टनिमित्तमणुषु कर्मावकल्पेतादृष्टस्याचेतनत्वात् । नह्यचेतनं चेतनेनानधिष्ठितं स्वतन्त्रं प्रवर्तते प्रवर्तयति वेति सांख्यप्रक्रियायामभिहितम् । आत्मनश्चानुत्पन्नचैतन्यस्य तस्यामवस्थायामचेतनत्वात् । आत्मसमवायित्वाभ्युपगमाच्च नादृष्टमणुषु कर्मणो निमित्तं स्यादसंबन्धात् । अदृष्टवता पुरुषेणास्त्यणूनां संबन्ध इति चेत्, संबन्धसातत्यात्प्रवृत्तिसातत्यप्रसङ्गो नियामकान्तराभावात् । तदेवं नियतस्य कस्यचित्कर्मनिमित्तस्याभावान्नाणुष्वाद्यं कर्म स्यात् । कर्माभावात्तनिबन्धनः संयोगो न स्यात् । संयोगाभावाच्च तन्निबन्धनं द्व्यणुकादि कार्यजातं न स्यात् । संयोगश्चाणोरण्वन्तरेण सर्वात्मना वा स्यादेकदेशेन वा । सर्वात्मना चेदुपचयानुपपत्तेरणुमात्रत्वप्रसङ्गो दृष्टविपर्ययप्रसङ्गश्च । प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगस्य दृष्टत्वात् । एकदेशेन चेत्सावयवत्वप्रसङ्गः । परमाणूनां कल्पिताः प्रदेशाः स्युरिति चेत् । कल्पितानामवस्तुत्वादवस्त्वेव संयोग इति वस्तुनः कार्यस्यासमवायिकारणं न स्यात् । असति चासमवायिकारणे द्व्यणुकादिकार्यद्रव्यं नोत्पद्येत । यथाचादिसर्गे निमित्ताभावात्संयोगोत्पत्त्यर्थं कर्म नाणूनां संभवत्येवं महाप्रलये ऽपि विभागोत्पत्त्यर्थं कर्म नैवाणूनां संभवेत् । नहि तत्रापि किञ्चिन्नियतं तन्निमित्तं दृष्टमस्ति । अदृष्टमपि भोगप्रसिद्ध्यर्थं न प्रलयप्रसिद्ध्यर्थमित्यतो निमित्ताभावान्न स्यादणूनां संयोगोत्पत्त्यर्थं विभागोत्पत्त्यर्थं वा कर्म । अतश्च संयोगविभागाभावात्तदायत्तयोः सर्गप्रलययोरभावः प्रसज्येत । तस्मादनुपपन्नो ऽयं परमाणुकारणवादः ॥ १२ ॥ ---------------------- फ़्न्: स्वानुगतैः स्वसंबद्धैः । संबन्धश्चाधार्याधारभूतः प्रत्ययहेतुः समुदायः ।
ubhayathāpi na karmātastadabhāvaḥ idānīṃ paramāṇukāraṇavādaṃ nirākaroti / sa ca vāda itthaṃ samuttiṣṭhata- paṭādīni hi loke sāvayavāni dravyāṇi svānugateraiva saṃyogasacivaistantvādibhirdravyairārabhyamāṇāni dṛṣṭāni / tatsāmānyena yāvatkiñcitsāvayavaṃ tatsarvaṃ svānugateraiva saṃyogasacivaistairdravyairārabdhamiti gamyate / sa cāyamavayavāvayavivibhāgo yato nivartate so 'pakarṣaparyantagataḥ paramāṇuḥ / sarvaṃ cedaṃ jagadgirisamudrādikaṃ sāvayavaṃ, sāvayavatvāccādyantavat / nacākāraṇena kāryeṇa bhavitavyamityataḥ paramāṇavo jagataḥ kāraṇamiti kaṇabhugabhiprāyaḥ / tānīmāni catvāri bhūtāni bhūmyudakatejaḥpavanākhyāni sāvayavānyupalabhya caturvidhāḥ paramāṇavaḥ parikalpyante teṣāṃ cāpakarṣaparyantagatatvena parato vibhāgāsaṃbhavādvanaśyatāṃ pṛthivyādīnāṃ paramāṇuparyanto vibhāgo bhavati sa pralayakālaḥ / tataḥ sargakāle ca vāyavīyeṣvaṇuṣvadṛṣṭāpekṣaṃ karmotpadyate tatkarma svāśrayamaṇumaṇvantareṇa saṃniyukti tato dvyaṇukādikrameṇa vāyurutpadyate / evamagnirevamāpa evaṃ pṛthivī / evameva śarīraṃ sendriyamiti / evaṃ sarvamidaṃ jagadaṇubhyaḥ saṃbhavati / aṇugatebhyaśca rūpādibhyo dvyaṇukādigatāni rūpādīni saṃbhavanti tantupaṭanyāyeneti kāṇādā manyante / tatredamabhidhīyate- vibhāgāvasthānāṃ tāvadaṇūnāṃ saṃyogaḥ karmāpekṣo 'bhyupagantavyaḥ, karmavatāṃ tantvādīnāṃ saṃyogadarśanāt / karmaṇaśca kāryatvānnimittaṃ kimapyabhyupagantavyam / anabhyupagame nimittābhāvānnāṇuṣvādyaṃ karmasyāt / abhyupagame 'pi yadi prayatno 'bhighātādirvā (athā)yathādṛṣṭaṃ kimapi karmaṇo nimittamabhyupagamyeta tasyāsaṃbhavānnaivāṇuṣvādyaṃ karma syāt / nahi tasyāmavasthāyāmātmaguṇaḥ prayatnaḥ saṃbhavati śarīrābhāvāt / śarīrapratiṣṭhe hi manasyātmanaḥ saṃyoge satyātmaguṇaḥ prayatno jāyate / etenābhighātādyapi dṛṣṭaṃ nimittaṃ pratyākhyatavyam / sargottarakālaṃ hi tatsarvaṃ nādyasya karmaṇo nimittaṃ saṃbhavati / athādṛṣṭamādyasya karmaṇo nimittamityucyeta tatpunarātmasamavāyi vā syādaṇusamavāyi vā / ubhayathāpi nādṛṣṭanimittamaṇuṣu karmāvakalpetādṛṣṭasyācetanatvāt / nahyacetanaṃ cetanenānadhiṣṭhitaṃ svatantraṃ pravartate pravartayati veti sāṃkhyaprakriyāyāmabhihitam / ātmanaścānutpannacaitanyasya tasyāmavasthāyāmacetanatvāt / ātmasamavāyitvābhyupagamācca nādṛṣṭamaṇuṣu karmaṇo nimittaṃ syādasaṃbandhāt / adṛṣṭavatā puruṣeṇāstyaṇūnāṃ saṃbandha iti cet, saṃbandhasātatyātpravṛttisātatyaprasaṅgo niyāmakāntarābhāvāt / tadevaṃ niyatasya kasyacitkarmanimittasyābhāvānnāṇuṣvādyaṃ karma syāt / karmābhāvāttanibandhanaḥ saṃyogo na syāt / saṃyogābhāvācca tannibandhanaṃ dvyaṇukādi kāryajātaṃ na syāt / saṃyogaścāṇoraṇvantareṇa sarvātmanā vā syādekadeśena vā / sarvātmanā cedupacayānupapatteraṇumātratvaprasaṅgo dṛṣṭaviparyayaprasaṅgaśca / pradeśavato dravyasya pradeśavatā dravyāntareṇa saṃyogasya dṛṣṭatvāt / ekadeśena cetsāvayavatvaprasaṅgaḥ / paramāṇūnāṃ kalpitāḥ pradeśāḥ syuriti cet / kalpitānāmavastutvādavastveva saṃyoga iti vastunaḥ kāryasyāsamavāyikāraṇaṃ na syāt / asati cāsamavāyikāraṇe dvyaṇukādikāryadravyaṃ notpadyeta / yathācādisarge nimittābhāvātsaṃyogotpattyarthaṃ karma nāṇūnāṃ saṃbhavatyevaṃ mahāpralaye 'pi vibhāgotpattyarthaṃ karma naivāṇūnāṃ saṃbhavet / nahi tatrāpi kiñcinniyataṃ tannimittaṃ dṛṣṭamasti / adṛṣṭamapi bhogaprasiddhyarthaṃ na pralayaprasiddhyarthamityato nimittābhāvānna syādaṇūnāṃ saṃyogotpattyarthaṃ vibhāgotpattyarthaṃ vā karma / ataśca saṃyogavibhāgābhāvāttadāyattayoḥ sargapralayayorabhāvaḥ prasajyeta / tasmādanupapanno 'yaṃ paramāṇukāraṇavādaḥ // 12 // ---------------------- FN: svānugataiḥ svasaṃbaddhaiḥ / saṃbandhaścādhāryādhārabhūtaḥ pratyayahetuḥ samudāyaḥ /
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.